Zmiana społeczna, rozwój 

i postęp

Zmiana społeczna

• Różnica między stanem systemu 

społecznego (grupy, organizacji) w 
jednym momencie czasu i stanem 
tego systemu w innym momencie 
czasu. 

Różnice w stanie 

wcześniejszym i późniejszym

1. Może nastąpić zmiana składu systemu 

(imigranci, nowi członkowie partii)

2. Zmiana struktury systemu- modyfikacja 

czworakich sieci powiązań między 

elementami: interakcjami, interesami, 

normami i ideami

3. Zmiana funkcji (tradycyjna w wielofunkcyjną)
4. Zmiana granicy systemu (łączenie dwóch 

partii, korporacji)

5. Zmiany w otoczeniu (powódź niszczy sieć 

dróg)

Proces społeczny

• Pojęcie procesu służy do opisania ciągu, 

sekwencji następujących po sobie i 
przyczynowo uwarunkowanych zmian 
systemu (nazywamy je wtedy fazami lub 
etapami). Aby można mówić o jednym 
procesie, system pomimo tych zmian 
zachowywać musi podstawową tożsamość 
(np. za pojedynczy proces może być 
uważany powolny rozpad rodziny, kryzysy 
ekonomiczne)

Procesy kierunkowe

• Wyróżniają się one tym, że po pierwsze, 

żadna faza procesu nie jest identyczna z 
jakąkolwiek inną (a więc proces jest 
nieodwracalny), oraz po drugie, że każda 
faza późniejsza w czasie przybliża 
(upodabnia) stan systemu do pewnego 
stanu wyróżnionego: preferowanego, 
upragnionego, lub przeciwnie postrzeganego 
negatywnie (wzrost organizmu, dojrzewania, 
starzenie się, śmierć

• Przez długi czas sądzono, że główne 

procesy historyczne mają właśnie 
charakter kierunkowy (np. wzrost 
ludnościowy, industrializacja, 
urbanizacja, procesy cywilizacyjne, 
wzrost przestępczości). Dopiero dziś 
dostrzega się coraz wyraźniej 
cykliczność, powtarzalność pewnych 
procesów historycznych, a także 
całkowitą dowolność, przypadkowość, 
chaotyczność innych.

Procesy cykliczne

• Przeciwieństwem procesów 

kierunkowych sa procesy cykliczne, 
które cechują się tym, że po pewnym 
czasie stan systemu powraca do 
punktu wyjścia, stanu początkowego 
(cykle koniunkturalne)

Rozwój społeczny

• Charakteryzuje się, w porównaniu z 

innymi procesami kierunkowymi, 
dwiema dodatkowymi cechami:

1.Kierunek procesu jest pozytywny
2.Kierunkowa sekwencja zmian 

społecznych jest uruchomiona, 
popychana przez mechanizmy 
wewnątrzspołeczne

Rodzaje rozwoju 

społecznego

• Rozwój jednoliniowy (unilinearny), 

sekwencja zmian biegnie tym samym, 
jednym torem, po regularnej, wyznaczonej 
trajektorii (historia postrzegana przez 
ewolucjonistów – od Spensera do T. 
Parsonsa)

• Rozwój wieloliniowy (multilinearny), gdy 

różne sekwencje zmian mają jedynie 
zbliżony ogólny kierunek, ale przebiegają 
w różny sposób (neoewolucjoniści)

• Rozwój skokowy- różniący się w 

swoim przebiegu od liniowego, choć 
dający w ostatecznym efekcie 
podobne skutki; kumulowanie się 
zmian ilościowych, cząstkowych, 
dochodzi do pewnego progu 
nasycenia, po którego minięciu 
występuje zasadnicza zmiana 
jakościowa (rozwój społeczeństwa 
wd. Karola Marksa)

Postęp społeczny

• To taki proces rozwojowy, którego 

kierunek jest wartościowany, 
oceniany pozytywnie. Postęp 
przybliża nas do takiego stanu 
społeczeństwa, który realizuje jakieś 
wazne społeczne wartości

• Przeciwieństwem jest regres

• Żadna zmiana nie jest postępem (ani 

regresem) sama w sobie; może 
natomiast uzyskać klasyfikacje 
postepu, gdy stanie się przedmiotem 
rozpowszechnionej w jakiejś 
zbiorowości pozytywnej oceny, 
dokonanej w myśl pewnych kryteriów.

•  zasady czy postęp czy regres musza 

być zrelatywizowana przez jakąś 
zbiorowość

• Społeczny konsensus- czym jest postęp

Kryteria określające postęp

• Interes uniwersalny
• Interes partykularny
• Kryteria zdefiniowane cząstkowo
• Kryteria zdefiniowane kompleksowo 

(np. utopie)

Losy idei postepu

• 2500 lat- Grecy i Rzymianie
• Termin Lukrecjusza
• Postępem zajmowali się: Ajschylos, 

Protagoras, Sokrates, Platon, Seneka św. 
Augustyn, Machiavelli, Bacon, Lebniz i inni

• Wiek XIX „wiekiem postępu”. 

Ewolucjonizm Saint- Simona, Comta’a, 
Spencera, Durkheima

• Koniec XX wieku załamanie idei postepu

Trzy pytania o postęp

1. Kto jest sprawcą ruchu, kto popycha 

proces do przodu

2. Jak ruch przebiega (jego 

mechanizm)

3. W jakim kierunku

Wizja sakralna

• Sprawca- Bóg, 
• Dzieje przebiegają w sposób z góry 

przez Boga wyznaczony

• W myśl Opaczności, nieuchronnego 

przeznaczenia 

Wizja mechanistyczna

• Sprawca „organizm społeczny”, 

„system społeczny”

• Zmienia się i rozwija na mocy 

własnych, wewnętrznych tendencji, 
niejako automatycznie, prawidłowo i 
nieuchronnie

• Samorozwój czy autodynamika 

nawiazuje do metafory wzrostu 
organicznego

Wizja humanistyczna

• Człowiek, nie w pojedynkę, lecz 

razem z innymi, w jakiej zbiorowości 
(podmioty kolektywne- narody, klasy 
społeczne, ruchy społeczne); 
przywódcy charyzmatyczne