dr Anna Granat

„Dziennikarstwo” to „zawodowa działalność osób, które w 

mediach masowych związane są z gromadzeniem, 
sprawdzaniem, doborem, obróbką oraz rozpowszechnianiem 
informacji, komentarzy, a także materiałów rozrywkowych”.

[1]

  

Dyscyplina naukowa, która wypracowała własną metodologię 
analizy wszystkich aspektów działalności środków masowego 
przekazu, to prasoznawstwo, często zwane obecnie 
komunikowaniem masowym.

[2]

 

Dziennikarze uprawiając wyżej wymienioną dyscyplinę 

naukową posługują się zatem ściśle określonymi gatunkami 
wypowiedzi. 

[1]

 Michael Kunczik, Astrid Zipfel: Wprowadzenie do nauki o dziennikarstwie i komunikowaniu , Warszawa 2000, s. 68. 

[2]

 Wiesław Sonczyk:  Media w Polsce, s. 23 -24.

Gatunki dziennikarskie to typy wypowiedzi 

pełniące konkretne funkcje, według których 
można dokonać podziału na:

•Gatunki informacyjne – powiadamiające, które 

mają za zadanie „przekazywanie wiadomości w 
sposób możliwie zwarty, rzeczowy, obiektywny i 
bliski rzeczywistości”

[1]

:

[1]

 Sposoby przekazywania informacji z „Popularnej encyklopedii mass mediów”, Poznań 1999, s.157.

a)wzmianka  -  krótka,  ogólnikowa  informacja  o 

pojedynczym  fakcie,  wydarzeniu  lub  stanie  rzeczy 
albo krótkie, informacyjne wtrącenie, umieszczone w 
większej publikacji; 

Cechy językowe: 

• uboga językowo, 

• bogata  w  treść  dzięki  ujęciu  tematu  w  prostą 

konstrukcję 

składniową 

zawierającą 

niewiele 

orzeczeń  i  rozbudowane  grupy  imienne  oraz 
werbalne,

• wzmiankami  są  często  zdania  pojedyncze  lub  ich 

nieliczne ciągi. 

b)  notatka  -  krótka  informacja  wzbogacona 
o  dodatkowe  fakty  szczegółowe;  jest  formą 
dłuższą od wzmianki lecz podobną językowo. 

Cechy językowe:

•większa ilość konstrukcji składniowych niż w 
wzmiance, 

•czasem  rezygnacja  ze  zdań  pojedynczych  na 
rzecz współrzędnie złożonych.

c) sprawozdanie - rzeczowa, zwięzła i aktualna 
relacja 
z przebiegu jakiegoś zdarzenia; 

Cechy językowe:

•nagromadzenie  aktywizujących  wypowiedź 
czasowników,  

•zdania  krótkie,  zawierające  skąpą  grupę 
podmiotu 
i  w  sposób  konieczny  rozbudowaną  grupę 
orzeczenia, 

zapewniają 

sprawozdaniu 

zwięzłość i rzeczowość,

•obok  współrzędnie  złożonych  konstrukcji 
składniowych zdania złożone podrzędnie,

•przymiotniki  i  przysłówki  opisują  osoby  i 
zdarzenia 

oraz 

umożliwiają 

odniesienia 

porównawcze. 

d)  reportaż  -  sprawozdanie  o  prawdziwych  wydarzeniach, 
sytuacjach, ludziach, których autor bezpośrednio doświadczył lub był 
ich obserwatorem; jest relacją, ale ze składnikiem osobistych przeżyć, 
doświadczeń ich uczestników.

Cechy językowe:

•wzbogacenie zdań o wyrazy opisujące przedmioty, uczucia, zjawiska, 
zachowania  itd.    -  obok  rzeczowników  i  czasowników  pojawią  się 
przymiotniki i przysłówki,

•opis  ciągów  logicznych  wydarzeń  zapewniają  zdania  współrzędnie  i 
podrzędnie, a często wielokrotnie złożone. 

•zasób  słownictwa  relacyjnego  ubarwiony  zostaje  leksemami 
opisującymi stany psychiczne i przeżycia wewnętrzne. 

•wprowadzanie do tekstu autentycznych wypowiedzi prezentowanych 
osób.    -  często  zatem  zawierają  cechy  charakterystyczne  dla  gwar 
regionalnych,  socjolektów  czy  wszystkich  potocznych  odmian  języka 
zawierających indywidualne cechy i obrazy świata ich użytkowników.  

e)  wywiad  -  tekst  skonstruowany  w  formie  pytań  i  odpowiedzi 
przytoczonych dosłownie; jest specyficznym gatunkiem wypowiedzi, 
gdyż zawiera dosłowne przytoczenia, czyli mowę niezależną. 

Cechy językowe:

•kształt językowy opiera się na zdaniach pytających przeplatających 
się z oznajmującymi i wykrzyknieniami. 

•może  nie  być  wypowiedzią  skonstruowaną  w  czysto  literackiej 
odmianie języka,

•może  zawierać  błędy  gramatyczne,  stylistyczne,  frazeologiczne  i 
składniowe, gdyż udzielający wywiadu posługuje się sobie najbliższą 
odmianą 

języka 

i  niekoniecznie  musi  transponować  myśli  na  ogólnopolski  język 
literacki. (respondent  autoryzuje swoje wypowiedzi),

•zdania  pytające  muszą  być  zwięzłe,  więc  najlepiej  pojedyncze  lub 
współrzędnie 

złożone. 

Ich 

leksyka 

charakteryzuje 

się 

nagromadzeniem 

wyrazów 

z 

„grzecznościowego” 

pola 

semantycznego. 

•nagromadzenie językowych wyznaczników wywiadu zależy również 
od jego rodzaju. 

Do 

gatunków 

informacyjnych 

należą 

również:  sylwetka,  kronika  wydarzeń, 
przegląd  prasy,  statystyki,  wykresy, 
plany, mapy, itd.

Sylwetka  prezentująca  jakąś  osobę  musi 
zawierać  wyrazy  opisujące,  które  przyciągają 
uwagę 

odbiorcy 

i w pełni charakteryzują opisywaną postać. Jeśli 
takie  jest  założenie  danej  „sylwetki”,  zdania 
łączne  oraz  przyczynowo-skutkowe  umożliwią 
skonstruowanie biografii.  

Kronika 

wydarzeń 

to 

zbiór 

chronologicznie 

uporządkowanych 

wzmianek  bądź  notatek,  które  jako 
pojedyncze  zdania  mogą  czasami  łączyć 
się  w  współrzędne  wynikowe    lub 
podrzędne 

obrazujące 

łańcuch 

przyczynowo - skutkowy. 

Przegląd  prasy  przypomina  swoją  formą 

kronikę wydarzeń , gdyż zawiera krótkie formy 
językowe,  tym  razem  reprezentowane  przez 
fragmenty 

różnych 

publikacji 

wprost 

zacytowane, 

czasami 

opatrzone 

przez 

komentarz.  Cytat  może  zastąpić  streszczenie. 
Ostatnio  przeglądem  prasy  określa  się  także 
dłuższe 

artykuły 

komentujące 

niektóre 

publikacje lub do nich nawiązujące. 

Gatunki 

publicystyczne 

- 

interpretujące 

oraz 

opiniotwórcze  (perswadujące)

[1]

,  które  zawierają  „obok 

treści  informacyjnych,  silnie  eksponowany  element 
interpretacji  i  oceny  dziennikarza;  zmierzają  do 
kształtowania  opinii  publicznej  i  postaw  społecznych 
(...), należą:

[

1]

 Podział według „Popularnej encyklopedii mass mediów”, Poznań 1999, s.157.

a)komentarz  -  wypowiedź  dotycząca  sprawy  aktualnej, 

zawierająca  interpretację,  ocenę  i  stanowisko  autora, 
mająca  intencję  opiniotwórczą;  jest  to  tekst  ocenny 
zamieszczony pod tekstem informacji, zwykle sygnowany. 

Cechy językowe:

•podczas  pisania  go,  trzeba  uważać  aby  nie  był  zbyt 

napastliwy,  gdyż  zawiera  językowe  wyznaczniki  emocji 
nadawcy, czyli ekspresywa,

•prosta  składnia,  powtórzenia,  wyliczenia,  konstrukcje 

warunkowe  typu:  „jeżeli  -  to;  skoro-  więc”  porządkują 
tekst w formę zwartą i logiczną.  

b)  artykuł  publicystyczny  -  wypowiedź  wyrażająca  stanowisko  autora 

wobec 

istotnych 

problemów 

i 

zjawisk 

społecznych; 

wywód 

podporządkowany  wyraźnie  sformułowanym  tezom,  ujęty  w  dowolnej 
długości formę. Ważna jest dociekliwość i oryginalność w zaprezentowaniu 
argumentacji oraz wybiórczość, wycinkowość ujęcia tematu. Dziennikarzowi 
zależy,  aby  jego  tekst  dotarł  do  ściśle  określonej,  ale  możliwie  najszerszej 
grupy  odbiorców  i  dlatego  wybiera  odpowiednią  formę  językową.  Jest  ona 
uzależniona właśnie od tego, do kogo jest skierowana. 

Cechy językowe:

•zwroty egocentryczne świadczące o subiektywizmie treści typu: „w moim 

przekonaniu,  według  mnie  ,  warto  podkreślić,  moim  zdaniem,  wydaje  mi 
się” itd.; 

•zwroty  nawiązujące,  ujawniające  samokontrolę,  np.:  „zgadzam  się  z...; 

przyznaję słuszność, nie popieram zdania” itd.; 

•modulanty  modalne  ujawniające  rodzaj  postawy  mówiącego  wobec 

określonych 

treści, 

np.: 

„podobno, 

bez 

wątpienia, 

niezawodnie, 

prawdopodobnie” itd.;

•modulanty  afektujące  wartościujące  emocjonalnie  wypowiedź,  np.: 

„nareszcie, niekoniecznie” itd.;

•modulanty sytuujące, konotujące dodatkowe informacje, np.: „też, tylko, 

już.”

[1]

 

c)  esej  -  osobista  wypowiedź  na  tematy  ogólne,  charakteryzująca  się  swobodą 

ujęcia 
i dbałością o formę ujęcia; 

Cechy językowe:

•najbardziej językowo literacka forma gatunku dziennikarskiego - poetyckość, czyli 

dbałość o formę przekazu, chociaż najczęściej pisany jest prozą,

•obok zdań weryfikowalnych mogą w nim wystąpić poetyckie obrazy,

•kunszt  językowy  prezentowany  bywa  za  pomocą  paradoksów,  błyskotliwych 

aforyzmów,

•rzadko  przybiera  formę  narracji  -  zdania  zatem  nie  muszą  się  łączyć  w  ciągi 

logiczne i wiązać przyczynowo – skutkowo,

•fleksja,  morfologia  i  stylistyka  muszą  być  podporządkowane  literackiej  odmianie 

polszczyzny,  a  wręcz  językowi  artystycznemu  –  jedną  z  cech  języka  artystycznego 
jest  dopuszczalność  różnych  form  „nienormatywnych”  dla  odmiany  pisanej  języka, 
takich jak kolokwializmy.

d)  recenzja  -  wypowiedź  informująca  o  fakcie  kulturalnym, 

skrótowo  omawiająca  i  krytycznie  analizująca  ten  fakt, 
eksponująca osobiste oceny dziennikarza; 

Cechy językowe:

•niejednolity gatunek dziennikarski, gdyż może przybierać formę 

od  parozdaniowej  informacji  do  felietonu,  eseju,  polemiki, 
rozprawy, czy studium,

•niezależnie  od  zawartości  treściowej,  recenzja  musi  opierać  się 

na  rzetelnej,  fachowej  wiedzy  autora  –  dobór  adekwatnej    do 
tematu terminologii,

•składnia  recenzji  nie  musi  być  prosta,  gdyż  powinna  zachęcać 

swą 

barwą 

i  nacechowaniem  emocjonalnym.  Konieczne  jest  to  podczas 
konstruowania  własnej  opinii  wobec  przedmiotu  recenzji  (np. 
grzeczna, ostra lub szydercza).