5. Wykresy równowagi fazowej
• Wykresy równowagi fazowej,
• Reguła dźwigni i reguła faz,
• Dwuskładnikowy układ równowagi fazowej o
całkowitej rozpuszczalności w stanie stałym,
• Dwuskładnikowy układ równowagi fazowej o
całkowitym braku rozpuszczalności w stanie
stałym z eutektyką
• Wykres równowagi faz A i B o ograniczonej
rozpuszczalności w stanie stałym z eutektyką
• Wykres równowagi z perytektyką
Co to są wykresy równowagi?
• Wykresy (układy) równowagi – to graficznie
przedstawione zakresy występowania faz (ciekłych i
stałych) stopów w zależności od temperatury i
składu chemicznego,
• Jeżeli w stopie występują dwa, trzy składniki lub
więcej , to mówimy o wykresach równowagi faz dla
stopów podwójnych, potrójnych, wieloskładnikowych,
• Wykresy równowagi pokazują przebiegi krzepnięcia
stopów, pokazują zachodzące w nich przemiany,
skład fazowy i skład chemiczny w zależności od
temperatury,
• Wykresy równowagi są opracowywane przy bardzo
małych szybkościach grzania i chłodzenia, gdyż do
ustalania się równowagi potrzeba długiego czasu.
Faza, układ, składniki układu
• Fazą nazywamy część układu jednorodną pod
względem chemicznym i krystalograficznym,
oddzielona od reszty układu powierzchnią
rozdziału, czyli granicą międzyfazową.
• Układem nazywamy zbiór faz. Jeśli fazy te
znajdują się w równowadze termodynamicznej,
to mówimy o układzie równowagi faz.
• Składnikami układu mogą być substancje
proste (np. pierwiastki) lub złożone (np.
związki) nie ulegające przemianom, z których
składają się fazy układu.
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B z
nieograniczoną rozpuszczalnością w
stanie stałym
C - ciecz
likwidus
solidu
s
C
-
C - ciecz
likwidus
solidu
s
C
-
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B z
nieograniczoną rozpuszczalnością w
stanie stałym
Skład chemiczny fazy ciekłej i
stałej w zależności od temperatury
C - ciecz
C
-
T
2
T
3
T
4
T
1
Udział objętościowy fazy ciekłej i
stałej w zależności od temperatury
Reguła dźwigni
Reguła dźwigni (reguła odcinków) służy do
określania procentowego udziału faz w
stopie dla danej temperatury w warunkach
równowagi.
Udział objętościowy fazy ciekłej i stałej
w zależności od temperatury
reguła dźwigni c.d.
C - ciecz
C
-
a
1
b
1
a
/
b
=
C
/
T
1
a
2
b
2
T
2
b
3
T
3
Reguła dźwigni c.d.
C - ciecz
C
+
a
0
a
/b =
C
/
Krzywe chłodzenia
czas
I
II
I
II
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
0
20
40
60
80
100
%B w A+B
te
m
p
er
at
u
ra
C
e
u
te
k
ty
k
a
A
+C
B
+C
A
+ B
A
+
eutektyka
B
+
eutektyka
0
20
40
60
80
100
%B w A+B
te
m
p
er
at
u
ra
C
e
u
te
k
ty
k
a
A
+C
B
+C
A
+ B
A
+
eutektyka
B
+
eutektyka
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
C
eutektyk
a
A
+ B
%
B
%
A
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
C
e
u
te
k
ty
k
a
a
b
a
b
A
+C
A
+
eutektyka
a
/b =
C
/A
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
C
e
u
te
k
ty
k
a
B
+
C
B
+
eutektyka
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
Wykres równowagi faz stopu
dwuskładnikowego A i B o zupełnym
braku rozpuszczalności w stanie stałym
C
+
C
+
C
e
u
te
k
ty
k
a
+
+
+
+
eutektyka
+
+
eutekty
ka +
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
C
+
C
+
C
e
u
te
kt
y
k
a
+
+
+
+
eutektyka
+
+
eutekty
ka +
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
C
ok. 5%B
+
C
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
C
ok.
15%B
+
C
+
+
C
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
+
C
+
C
+
eutektyka
+
+
C
ok. 25%B
eutekty
ka(
+
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
+
C
+
C
C
60%B
eutekty
ka
+
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
+
C
+
C
+
eutekty
ka +
+
C
ok. 75%B
eutekty
ka
+
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
+
C
+
C
+
eutekty
ka +
+
C
ok. 75%B
eutekty
ka
+
C
30%B
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
Wykres równowagi faz układu
dwuskładnikowego A i B o rozpuszczalności
ograniczonej w stanie stałym
Wykres równowagi z perytektyką
C
+
C
+
C
Reakcj
a:+
C =
+
Wykres równowagi z perytektyką
+
C
Reakcj
a:+
C =
+
C
ok.12%B
Wykres równowagi z perytektyką
0
10
20
30
40
50
60
70
%B w A + B
te
m
p
er
at
u
ra
+
C
Reakcja:
+
C =
+
+
C
ok. 25%B
Wykres równowagi z perytektyką
0
10
20
30
40
50
60
70
%B w A + B
te
m
p
er
at
u
ra
+
C
Reakcj
a:+
C =
C
ok. 40%B
Wykres równowagi z perytektyką
0
10
20
30
40
50
60
70
%B w A + B
te
m
p
er
at
u
ra
+
C
C
ok. 48%B
Reakcja
perytektyczna
+
C =
C
+
C
Przestrzenny wykres równowagi
układu trójskładnikowego
Zmiana położenia linii solidusu w
warunkach nierównowagowych
Zmiana położenia linii solidusu w
warunkach nierównowagowych
Nowe terminy
układy równowagi fazowej, stan układu, równowaga
termodynamiczna, energia swobodna, energia
wewnętrzna, entropia,
reguła dźwigni, likwidus, solidus, eutektyka,
perytektyka
Pytania
1. Jak skonstruowane są wykresy dwuskładnikowe
równowagi fazowej?
2. Wyznaczanie składów chemicznych i udziałów faz
(reguła dźwigni)
3.Jak przebiega krzepnięcie stopów
dwuskładnikowych o różnych stężeniach
składników, tworzących układy o:
- zupełnej rozpuszczalności w stanie stałym
- o całkowitym braku rozpuszczalności w
stanie stałym z eutektyką
- o ograniczonej rozpuszczalności w stanie
stałym z eutektyką
- o ograniczonej rozpuszczalności w stanie
stałym z perytektyką