Architektura aktów normatywnych jako sposób osiągania ich adekwatności, zwięzłości i komunikatywności Michał Krotoszyński

Prawo w sensie opisowym i

dyrektywalnym

Termin „prawo” od czasów Arystotelesa ma dwa

znaczenia:

prawo w sensie opisowym

zdania w sensie logicznym,

które opisują stwierdzone

doświadczalnie prawidłowości

(np. prawo popytu) bądź

pewne związki o charakterze

analitycznym (np. prawa

logiczne)

prawa opisowe „obowiązują”

gdy są prawdziwe, tj. gdy

zachodzą stwierdzane przez

nie związki, czy to o

charakterze statystycznym czy

idealizacyjnym

prawo w sensie

dyrektywalnym

wypowiedzi nadające się w

danym języku do tego, by

wskazać komuś jak ma

postąpić czy postępować

wypowiedzi te niczego

bezpośrednio nie opisują, nie

są więc prawdziwe ani

fałszywe

Z. Ziembiński, O stanowieniu i

obowiązywaniu prawa. Zagadnienia

podstawowe, Warszawa 1995, s. 13-20

Prawo w sensie przedmiotowym i

podmiotowym

Prawo

w sensie przedmiotowym

zbiór wypowiedzi

wyznaczających adresatom

obowiązek określonego

postępowania w określonych

okolicznościach, np. prawo

karne

w sensie podmiotowym

(czyjeś „prawo do czegoś”)

sytuacja prawna podmiotu,

istniejąca ze względu na

obowiązywanie norm

prawnych (a więc ze

względu na prawo

przedmiotowe)

Ćwiczenie (1)

Przyporządkuj „prawa” do odpowiednich grup: prawo jazdy,
prawo budowlane, prawo Ohma, prawo wodne, prawo
głosu, prawo Archimedesa, reguła lewej dłoni, wolność
słowa, prawo odmowy zeznań, prawo cywilne.

prawo Ohma,

prawo

Archimedesa,

reguła lewej dłoni,

prawo opisowe

prawo w sensie przedmiotowym

prawo budowlane,

prawo wodne,

prawo cywilne.

prawo jazdy, prawo głosu,

wolność słowa, prawo odmowy zeznań

prawo w sensie podmiotowym

Prawo w sensie podmiotowym

Trzy znaczenia terminu „mieć prawo”

czyn jest

podmiotowi

dozwolony, tj. nie

jest zakazany

(„Po ukończeniu 18

roku życia, ma się

prawo pić alkohol”)

podmiot uprawniony

jest do żądania od

innej osoby

wypełnienia na jej

rzecz obowiązku

(„Wierzyciel ma

prawo żądać od

dłużnika spełnienia

świadczenia”)

podmiot ma

kompetencję do

dokonania

czynności

konwencjonalnej

(„Prezydent ma

prawo skierować

ustawę do

Trybunału

Konstytucyjnego”)

Ćwiczenie (2)

Przyporządkuj wyrażenie wskazujące na istnienie „praw” do
odpowiednich grup: Parlament uchwala ustawę, Wolno
palić, Sąd wydaje wyrok, Pracownik dostaje wynagrodzenie,
Bank pobiera opłatę od przelewu, Każdemu wolno wnieść
pozew do sądu

Wolno palić

(a tak naprawdę

to wszystkie)

czyn dozwolony

kompetencja

Parlament uchwala ustawę,

Sąd wydaje wyrok,

Każdemu wolno wnieść pozew do sądu

Pracownik dostaje wynagrodzenie,

Bank pobiera opłatę od przelewu

uprawnienie

Czym jest prawo?

Podstawowe koncepcje prawa

koncepcje normatywne

prawo jest zbiorem takich

czy innych norm

postępowania

koncepcje realistyczne

prawo to zespół faktów

psychicznych czy

społecznych, związanych z

określonego rodzaju

normami

pozytywizm

prawniczy

doktryny

prawa natury

Czy z tego co

jest

da się

wyprowadzić to,

być powinno

? (1)

Jedno z najważniejszych pytań dla filozofii prawa: czy z praw
opisowych można wyprowadzić sądy powinnościowe, tj.
prawo
w sensie dyrektywalnym?

Caravaggio, Nawrócenie Pawła z

Tarsu,

1600-01, Santa Maria del Poppolo

Święty Paweł z Tarsu:

„Nie  ci  bowiem,  którzy  przysłuchują  się
czytaniu Prawa, są  sprawiedliwi wobec Boga,
ale  ci,  którzy  Prawo  wypełniają,  będą
usprawiedliwieni.  Bo  gdy  poganie,  którzy
Prawa nie mają, idąc za naturą, czynią to, co
Prawo  nakazuje,  chociaż  Prawa  nie  mają,
sami  dla  siebie  są  Prawem. Wykazują  oni,  że
treść Prawa wypisana jest w ich sercach,
gdy jednocześnie ich sumienie staje jako
świadek,
a  mianowicie  ich  myśli  na  przemian  ich
oskarżające lub uniewinniające”.

List do Rzymian, 2, 13-15

Można za pomocą sumienia (tego co jest)
stwierdzić jakie jest Prawo (jak być
powinno) – stanowisko kognitywizmu.

Czy z tego co jest da się

wyprowadzić to,

co być powinno? (2)

A. Ramsay, Portret Davida Hume,

(1711-1776), National Gallery

of Scotland

David Hume:

W  każdym  systemie  moralności,  z  jakim  dotychczas
się spotykałem, stwierdzałem zawsze, że autor przez
pewien czas idzie zwykłą drogą rozumowania, ustala
istnienie  Boga,  albo  robi  spostrzeżenia  dotyczące
spraw  ludzkich;  aż  nagle  nieoczekiwanie  i  ze
zdziwieniem  znajduję,  iż  zamiast  zwykłych  spójek,
jakie znajduje się w zdaniach, a mianowicie jest i nie
jest, nie spotykam żadnego zdania, które by nie było
powiązane  słowem  powinien  albo  nie  powinien.  (...)
Wobec  tego  bowiem,  że  to  powinien  albo  nie
powinien  jest  wyrazem  pewnego  nowego  stosunku
czy  twierdzenia,  przeto  jest  rzeczą  konieczną  te
zwroty  zauważyć  i  wyjaśnić;  a  jednocześnie
konieczne  jest,  iżby  wskazana  została  racja  tego,  co
wydaje się całkiem niezrozumiałe, a mianowicie,  jak
ten  nowy  stosunek  może  być  wydedukowany
z  innych stosunków, które  są  całkiem różne od
niego”.

D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, tłum. C. Znamierowski, s. 227

Z tego co jest nie można wyprowadzić tego,
co być powinno – nonkognitywizm (gilotyna
Hume’a).

Pozytywizm prawniczy

• nurt wywodzący się z filozofii scjentystycznej,
zakładającej poznanie świata metodami naukowymi

• jedynym istniejącym systemem prawnym jest system
prawa pozytywnego, tj. stanowionego lub uznanego przez
suwerena

• istnieje walidacyjna niezależność prawa od moralności:
prawo może być dobre lub złe, ale prawo nie przestaje być
prawem

•  badanie  prawa  powinno  skoncentrować  się  na  naukach
dogmatycznych;  prawoznawstwo  nie  powinno  dokonywać
moralnej  oceny  prawa:  nie  da  się  bowiem  naukowymi
metodami

udowodnić

sądów

powinnościowych

(nonkognitywizm, gilotyna Hume’a);

• sylogistyczny model stosowania prawa (na podstawie
wykładni dokonanej na podstawie jasno ustalonych reguł
sędzia, będący „ustami ustawy”, wydaje wyrok)

• główny problem: pełen woluntaryzm może prowadzić do
uznania za obowiązujące prawa drastycznie łamiącego
prawa człowieka

Koncepcje prawa natury

• obok prawa pozytywnego istnieje także prawo natury i to
istnieje obiektywnie, wiążąc człowieka, mimo iż nie zostało
przezeń ustanowione

•  źródłem  jego  obowiązywania  jest  Bóg  (koncepcje
religijne),  natura  człowieka,  natura  społeczeństwa  albo  też
uznawanie  pewnych  wspólnych  wartości  w  danym  kręgu
kulturowym (koncepcje laickie)

• prawo natury jest niezmienne, a przynajmniej bardzo
stabilne (trzecia koncepcja – prawo natury jest dynamiczne)

•  prawo  natury  jest  co  najmniej  podstawą  oceny  prawa
pozytywnego;  w  innych  koncepcjach  sprzeczność  normy
prawa pozytywnego z normą prawa natury może prowadzić
do  uznania,  iż  ta  pierwsza  traci  moc  obowiązującą  lub  nie
jest wiążąca

• główny problem: jak obiektywnie określić treść prawa
natury? Prawnonaturaliści twierdzą, że to możliwe
(kognitywizm)

Pozytywizm vs prawnonaturalizm

1. Czy prawo pozytywne

jest jedynym systemem
norm prawnych – czy
istnieje też (mające przed
nim pierwszeństwo)
prawo natury?

2. Czy z tego co jest da się

wyprowadzić na drodze
rozumowej to, co być
powinno?

Spór pomiędzy
prawnonatura-lizmem a
pozytywizmem prawniczym
jest podstawowym sporem
dla filozofii prawa.

W istocie sprowadza się do
dwóch podstawowych
pytań:

Ćwiczenie (3)

Przyporządkuj wypowiedzi do nurtu prawa natury lub
pozytywizmu prawniczego.

1. Twarde prawo – ale prawo (Dura lex sed lex)

2. Szczyt prawa, (to) szczyt bezprawia (Summa ius, summa
iniuria)

3. „Sprawiedliwość to w pierwszej mierze możliwa, ale nie
konieczna cecha ładu społecznego regulującego wzajemne
stosunki

ludzi.

Tylko

w drugiej mierze jest ona cechą człowieka, bo człowiek jest
sprawiedliwy, jeśli jego zachowanie pozostaje w zgodzie z
normami ładu społecznego uznanymi za sprawiedliwe”.

rzymska paremia, dziś byłby to pozytywizm

rzymska paremia, dziś byłby to prawnonaturalizm

Hans Kelsen, pozytywizm prawniczy

Ćwiczenie (3)

Przyporządkuj wypowiedzi do nurtu prawa natury lub
pozytywizmu prawniczego.

4. „Dwie rzeczy napełniają umysł (...) podziwem i czcią (...)
niebo gwiaździste nade mną i prawo moralne we mnie.”

5.  „Konflikt  między  sprawiedliwością  i  bezpieczeństwem
prawnym  należałoby  rozwiązać  w  ten  sposób,  ażeby  prawo
pozytywne  zagwarantowane  przez  ustawodawstwo  i  władzę
państwową  miało  pierwszeństwo  również  i  wtedy,  gdy
treściowo

jest

niesprawiedliwe

i niecelowe, chyba że sprzeczność ustawy pozytywnej ze
sprawiedliwością osiąga taki stopień, że ustawa jako <<prawo
niesprawiedliwe>> powinna ustąpić sprawiedliwości”.

I. Kant, prawnonaturalizm

G. Radbruch, prawnonaturalizm – klauzula Radbrucha

Koncepcje realistyczne

•

prawo ujmowane jest jako pewien zespół faktów społecznych

lub psychicznych związanych z normami prawnymi, tj. zachowań
ludzi bądź ich przeżyć psychicznych

•

normy

prawne

obowiązują,

jeśli

jest

dostatecznie

prawdopodobne,  iż  będą  realizowane  bądź  ich  przekroczenie
będzie  sankcjonowane  („teoria  prognozy”)  bądź  jeśli  ich  adresaci
uznają  je  za  obowiązujące  („teoria  uznania”)  –  istotna  jest  więc
realizacja normy, tj. jej efektywność

Koncepcja  A.  Rossa:  fakt,  że  sędziowie  dają  posłuch  pewnym
normom, które nakazują wymierzać sankcję podmiotom, wynika z
wychowania  sędziów  w  ideologii  nakazującej  uznawać  je  za
obowiązujące;  obowiązywanie  zależy  od  tego,  czy  norma  ma
szansę być stosowana.

Koncepcja psychologiczna L. Petrażyckiego: prawo to odczuwanie
emocji prawnych, a więc przeżycia psychicznego sprowadzającego
się do odczuwania, że mamy prawny obowiązek określonego
zachowania wobec kogoś, a ten ktoś ma prawo od nas tego
zachowania żądać.

Więcej o podstawowych sposobach pojmowania prawa: S.

Wronkowska,

Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 1997, s. 46-80

Document Outline