SOCJOLOGIA

Struktura społeczna. Inteligencja 

 

Koncepcje inteligencji  jako zbiorowości 

ludzi:

1.

  wyróżniających  się  walorami  intelektualnymi,  artystycznymi 
czy moralnymi, niezależnie od ich kondycji społecznej 

Kryterium: wybitne cechy i zasługi

    
2.  trudniących  się zawodowo pracą umysłową lub artystyczną

Kryterium: 

typ 

zajęć 

zawodowych 

i 

niezbędny 

poziom 

wykształcenia 

3.  którzy opierają egzystencję na pracy umysłowej i w związku z 

tym znajdują się w określonym miejscu struktury społecznej

Kryterium: usytuowanie między klasami wyższymi i niższymi

 

4.  wyróżniona  ze  względu  na  szczególny  typ  orientacji 

aksjologicznych a nie z uwagi na posiadane wykształcenie czy 
wykonywany zawód 

Kryterium: kompetencje intelektualne

Rodowód terminu „inteligencja”

Rodowód pojęcia

 niejasny: myśl rosyjska albo polska XIX w 

Pochodzenie terminu

 od rosyjskiego pisarza P.Boborykina (1860)

Początki inteligencji wschodnio- i środkowoeuropejskiej

 - okres 

przeobrażeń społecznych między feudalizmem i kapitalizmem.

Inteligencja nie ma odpowiednika  w strukturach społecznych 
społeczeństw zachodnioeuropejskich 

Inteligencja jest wytworem regionalnych procesów historycznych

: 



zacofanie cywilizacyjne, 



słabe mieszczaństwo, 



brak suwerenności narodowej

Funkcje inteligencji wschodnio- i 

środkowoeuropejskiej

Inteligencja jako twórca i nosiciel idei:



łączyła dany kraj ze światem



ustalała wzory wpływów i ochrony rodzimości

Inteligencja jako przywódca emancypacyjnych ruchów 

społecznych i 

narodowych

:



miała 

świadomość 

położenia 

cywilizacyjnego 

i 

narodowościowego  



potrafiła przekształcić ją w kwestię społeczną i narodową

Inteligencja jako reprezentant innych grup i warstw 

społecznych:



szlachta ziemiańska już nie mogła, a klasa średnia jeszcze nie 
mogła przewodzić stąd „ zastępcza rola inteligencji” w XIX w.

Społeczna genealogia inteligencji 

polskiej

Dwa stanowiska:
1.

Szlachecka genealogia inteligencji

Szlachta i ziemiaństwo jako baza rekrutacyjna
Wartości inteligenckie wywodzą się z kultury szlacheckiej czy 

ziemiańskiej  

2.

Zróżnicowana genealogia inteligencji:

Średnie i niższe warstwy miejskie jako baza rekrutacyjna



 lekarze i inżynierowie – pochodzenie mieszczańskie; 



 literaci i prawnicy – pochodzenie ze zubożałej szlachty;



 w zaborze pruskim i austriackim wyższy odsetek inteligencji



 pochodzenia chłopskiego

3.

Tendencja do autoreprodukcji inteligencji 

Kształtowanie się inteligencji 

polskiej.

Stara inteligencja XIX w - 1945

Początki  –  rozwój  instytucji  biurokratycznych,  profesjonalnych  struktur, 

przemysłu i 

kapitalistycznego rynku pracy XVIII-XIX wiek

Kształtowanie  się  poczucia  odrębności  inteligencji  po  powstaniu 

styczniowym



ideologia określającą jej rolę w życiu publicznym, 



organizacje zawodowe podtrzymujące spoistość zawodową 



kultura narodowa, oświata i działalność społeczna

Liczebność warstwy inteligenckiej w latach 60. XIX w:
w Polsce – 0,73% ogółu ludności
we Francji – 8,2% ogółu ludności

Sposoby wejścia do warstwy inteligenckiej:



cenzus wykształcenia - ukończenie szkoły elementarnej (1860 r – 2,7% 

ludności Królestwa Polskiego)  



komisje  egzaminacyjne  (jak  we  Francji,  Anglii,  czy  Niemczech)  – 

lekarze, aptekarze, nauczyciele

Tradycyjny etos inteligencji polskiej

Orientacja prospołeczna

: działanie na rzecz dobra wspólnego 

W sferze wartości: 



rola superarbitra, przywódcy uniwersalnego czy lokalnego



reprezentanta innych grup czy wartości 

Styl życia

: utrzymywanie odrębności kulturalnej i towarzyskiej – 

„dobre towarzystwo” jako ideologia uprzywilejowanego stanu 

Mentalność  ekonomiczna

:  niechęć  do  zajęć  produkcyjno-

utylitarnych

Poczucie wyższości wobec zawodów klasy średniej

Poczucie  misji:

  świadomość  własnej  roli  kulturotwórczej, 

mniejsze 

znaczenie zadań wynikających z pełnienia ról zawodowych 

Nowa inteligencja polska 1945 -

Sposoby wejścia do warstwy inteligenckiej:

1. w wyniku masowych przekształceń strukturalnych



Straty w II wojnie światowej ok.35% liczebności



Masowy napływ ze środowisk 

robotniczych

 i 

chłopskich

. 

Mężczyźni 

35%

35%

Kobiety

60%

15%

 

ogółu pracowników umysłowych w latach 1950-4.

2. z „nadania” za działalność polityczną, za pochodzenie, z 

woli władz

Zmiany etosu inteligencji: 

Poczucie wykorzenienia, brak ciągłości pokoleniowej, brak 

wzorców 

sprawowania roli, konieczność wypracowania własnego etosu

Inteligencja wschodnio- i 

środkoweuropejska po 1989 roku

Proces różnicowania się inteligencji na:

1.

specjalistów (professions)

 zorientowanych na 

indywidualny sukces, efektywność i modernizację.

2.

inteligencję humanistyczną

, która podtrzymuje 

kulturową narodową tradycję i jest pośrednikiem 
pomiędzy polską kulturą narodową a innymi kulturami.