ROZWÓJ POZNAWCZY

Badania poprzeczne i podłużne 

nad rozwojem inteligencji

• Wyniki badań poprzecznych:

 Najwyższy poziom wykonania zadań dotyczących 

inteligencji płynnej jest osiągany w adolescencji, 
a potem spada

 Początek obniżania się poziomu wykonania testów 

mierzących inteligencję skrystalizowaną pojawia 
się w późnym wieku średnim

 Z wiekiem wzrasta indywidualne zróżnicowanie 

wyników

Badania poprzeczne i podłużne 

nad rozwojem inteligencji c.d.

• Wyniki badań podłużnych:

 W wieku średnim obserwuje się nieznaczne 

tendencje regresywne w przypadku testów 
inteligencji płynnej

 Wyniki testów inteligencji skrystalizowanej 

nie wykazują takich tendencji

Badania sekwencyjne 

Scheiego

• Starzenie się dotyczy inteligencji płynnej pod koniec 

wieku średniego (55-60 r.ż.), ale przyjmuje istotne 

rozmiary w późnej starości (80 r.ż.)

• Podstawową przyczyną różnic w poziomie inteligencji 

są różnice generacyjne

względne starzenie się inteligencji – przeciętny poziom inteligencji dla 

określonej generacji zostaje na przestrzeni życia właściwie niezmienny, 

przy coraz wyższym przeciętnym poziomie inteligencji w każdej 

następnej generacji

• Wraz z wiekiem wzrasta indywidualne zróżnicowanie 

wyników, które zależą od: stanu zdrowia, cech 

osobowości, preferowanego typu aktywności

Badania eksperymentalne nad 

rozwojem myślenia

• Stopniowo obniża się szybkość, wydajność 

i zakres przetwarzania informacji

• Uwaga:

 Najwyraźniejsze ubytki pojawiają się w warunkach 

utrudnienia przetwarzania informacji

 Czynnik doświadczenia i praktyki niweluje w 

pewnym stopniu różnice związane z wiekiem

 Zautomatyzowanie i nieświadome procesy 

przetwarzania informacji nie podlegają procesowi 
starzenia w takim stopniu jak procesy kontrolne

 

Badania eksperymentalne nad 

rozwojem myślenia

• Pamięć:

 Spadek poziomu wydolności w zakresie 

podstawowych procesów pamięciowych

 Gorsze zapamiętywanie i mniejsza skuteczność w 

analizie treści pamięci bezpośredniej

 Wolniejszy przebieg procesów umożliwiających 

dostęp do pamięci długotrwałej

 Brak wyraźnych różnic w odniesieniu do treści 

pamięci autobiograficznej czy osobistej

 Możliwość kompensowania pojawiających się wraz 

z wiekiem deficytów formalnych pamięci przez 

struktury metapamięciowe

Natura rozwoju poznawczego w 

dorosłości

1. Przeciętny poziom ukrytych możliwości 

rozwojowych cechuje stabilizacja aż do 

późnych lat życia

2. Pewne wymiary inteligencji wykazują 

istotne obniżanie się poziomu wydolności 

w wieku dojrzałym

3. W wielu przypadkach rozwój zdolności 

intelektualnych trwa aż do późnego 

wieku dojrzałego

4. Wraz z wiekiem zmienia się struktura i 

treść celów oraz zadań życiowych

Natura rozwoju poznawczego w 

dorosłości c.d.

5.

Istotą rozwoju inteligencji jest jej 

indywidualizacja

6.

Proces obniżania się możliwości 

intelektualnych ma podłoże generacyjne i 

środowiskowo-społeczne

7.

Problemem jest zaakceptowanie procesu 

starzenia się funkcji biologicznych

8.

Podejmowane przez dorosłych wysiłki 

zmierzające do kompensowania 

regresywnych zmian biologicznych mogą 

zapewnić stan selektywnej optymalizacji 

funkcjonowania inteligencji

Model selektywnej 

optymalizacji oraz kompensacji

• Współwystępowanie tendencji 

progresywnych, regresywnych i 

stabilizacyjnych

• Możliwość pomyślnego starzenia się 

(kontynuacja tendencji 

progresywnych, warunkiem 

umiejętność wyboru i konsekwencja 

w realizacji celów, umożliwiona przez 

pragmatyczne struktury inteligencji)

Model dwóch procesów 

odpowiedzialnych za rozwój 

inteligencji

1.

Rozwój w zakresie podstawowych i 

niezależnych od treści zdolności i 

operacji intelektualnych

2.

Rozwój tych zdolności i struktur 

intelektualnych, które mają 

charakter pragmatycznych, 

specyficznych treściowo zdolności, 

systemów wiedzy i umiejętności ich 

zastosowania w określonych 

warunkach

Inteligencja a mądrość 

(Baltes)

• Założenie: rozwój inteligencji w 

dorosłości nie dotyczy formalnych 

struktur inteligencji, ale 

pragmatycznych aspektów życia

• Przedmiot badań: dziedziny 

aktywności intelektualnej noszące 

znamiona znawstwa

• Mądrość najlepiej wyraża naturę 

inteligencji człowieka dorosłego

Mądrość 

• Wiedza dotycząca kwestii 

składających się na pragmatykę życia

• Wiedza:
Faktualno-proceduralna
Ewaluatywna 
• Zdolność do formułowania trafnych 

sądów w niejednoznacznych 
kwestiach życiowych

Cechy mądrości

•

Znawstwo w istotnych dla każdego człowieka 

kwestiach życiowych

•

Wiedza o wartości i znaczeniu dla dalszego 

rozwoju owych kwestii życiowych

•

Zwracanie uwagi na istotną rolę i znaczenie 

kontekstu w fazie definiowania problemu i jego 

rozwiązywania

•

Deklarowana niepewność w fazie definiowania i 

rozwiązywania problemu 

•

Dobry sąd określający, jak należy postąpić w 

sytuacji mającej znaczenie dla dalszego rozwoju 

człowieka

Nauczanie dorosłych

• Przeciwdziałanie efektom różnic 

generacyjnych

• Dostosowanie metod nauczania i 

uczenia się do specyficznych w tym 

wieku trudności

• Powinno mieć charakter 

zindywidualizowany i koncentrować się 

na reorganizowaniu i doskonaleniu 

nabytych wcześniej sprawności i 

systemów wiedzy  

Cechy uczenia się dorosłych

• Sztywność, mniejsza podatność na zmiany

• Określone nawyki, preferencje, oczekiwania, cele 

• Struktury poznawcze wypełnione zdobytą już 

wiedzą i doświadczeniem, odwoływanie się do nich

• Postawa bycia efektywnym, zwracanie uwagi na 

użyteczność przyswajanego materiału, 

nastawienie na rezultat

• Oddzielenie nauki od zabawy

• Edukacja polegająca na modyfikowaniu posiadanej 

wiedzy, wzbogacaniu jej o nowe elementy

• duża zdolność do koncentracji, wysoka odporność 

na zmęczenie i sytuacje trudne 

• Podjęcie nauki – świadomy wybór, uczenie się 

podlega wewnętrznej kontroli

• Silna potrzeba oceny formatywnej