KONFORMIZM:
KONFORMIZM:
wpływanie na
wpływanie na
zachowanie
zachowanie
dr Julia Łosiak
dr Julia Łosiak
Instytut Pedagogiki UJ
Instytut Pedagogiki UJ
Wykład 2014/2015
Wykład 2014/2015
KONFORMIZM:
KONFORMIZM:
wpływanie na
wpływanie na
zachowanie
zachowanie
dr Julia Łosiak
dr Julia Łosiak
Instytut Pedagogiki UJ
Instytut Pedagogiki UJ
Wykład 2014/2015
Wykład 2014/2015
Plan wykładu
Plan wykładu
Konformizm: kiedy i dlaczego
Konformizm: kiedy i dlaczego
Informacyjny wpływ społeczny.
Informacyjny wpływ społeczny.
Potrzeba bycia przekonanym o
Potrzeba bycia przekonanym o
tym, co jest słuszne
tym, co jest słuszne
Normatywny wpływ społeczny:
Normatywny wpływ społeczny:
potrzeba bycia zaakceptowanym
potrzeba bycia zaakceptowanym
Posłuszeństwo autorytetowi
Posłuszeństwo autorytetowi
Konformizm:
Konformizm:
kiedy i dlaczego
kiedy i dlaczego
kultura indywidualistyczna; „gracze”
kultura indywidualistyczna; „gracze”
def. – zmiana w zachowaniu na skutek rzeczywistego lub
def. – zmiana w zachowaniu na skutek rzeczywistego lub
wyimaginowanego wpływu innych ludzi
wyimaginowanego wpływu innych ludzi
pułapka wpływu społecznego, żądania wyrażone wprost
pułapka wpływu społecznego, żądania wyrażone wprost
albo i nie – zmiana zachowania i podporządkowanie się
albo i nie – zmiana zachowania i podporządkowanie się
oczekiwaniom innych
oczekiwaniom innych
ponieważ nie wiedzieli co robić w zaskakującej ich sytuacji
ponieważ nie wiedzieli co robić w zaskakującej ich sytuacji
zachowanie innych jako użyteczna inf i decyzja o reakcji
zachowanie innych jako użyteczna inf i decyzja o reakcji
takiej samej
takiej samej
nie chcieli być ośmieszeni, ukarani za odmienność
nie chcieli być ośmieszeni, ukarani za odmienność
taki sposób zachowania jaki oczekiwała od nich grupa
taki sposób zachowania jaki oczekiwała od nich grupa
Informacyjny wpływ społeczny.
Potrzeba bycia przekonanym o
tym, co jest słuszne
W wielu sytuacjach życiowych ludzie nie wiedzą jak
reagować albo co myśleć; w zdefiniowaniu sytuacji
pomaga pytanie innych i obserwacja ich zachowania -
jest to informacyjny wpływ społeczny.
Informacyjny wpływ społeczny: wpływ innych
ludzi, który prowadzi nas do konformizmu, ponieważ
spostrzegamy te osoby jako źródło informacji, dające
wskazówki dla naszego zachowania; dostosowujemy
się, ponieważ wierzymy, że cudza interpretacja
niejasnej sytuacji jest bardziej poprawna niż nasza
Przykład i wnioski
Przykład i wnioski
Sherif (1936): sadzano ludzi w ciemnym pokoju i pokazywano
świecący punkt, następnie proszono o oszacowanie o ile punkt się
przesunął (w rzeczywistości był nieruchomy, a zachodził efekt
autokinetyczny - złudzenie optyczne, dla różnych ludzi jest
doświadczany w różny sposób); następnie podzielono badanych na
trzyosobowe grupy, w której każdy wypowiadał swoje zdanie, po
czym uzgadniali wspólne zdanie; potem każdy uczestnik, raz jeszcze
pytany był indywidualnie o opinię - w większości potwierdzali opinię
grupy.
prywatna akceptacja: dostosowanie się do zachowania innych
ludzi bez prawdziwego przekonania o tym, że to co oni robią lub
mówią jest słuszne (czyli ludzie zaczynają wierzyć w definicję
sytuacji, której nauczyli się od innych)
publiczny konformizm: dostosowanie się publiczne do zachowania
innych ludzi, bez konieczności wiary w to, co robimy lub mówimy
(wzajemne zaufanie do siebie, jeśli chodzi o definiowanie
rzeczywistosci i uleganie ocenie wypracowanej przez grupę)
wykorzystywanie innych osób do definiowania rzeczywistości
społecznej może mieć również duży wpływ na emocje.
Przykłady i wnioski –
Przykłady i wnioski –
cd.
cd.
Zdarza się, że w oparciu o nową wiedzę otrzymaną od grupy
człowiek doświadcza przemiany - nagłej zmiany w pojmowaniu
swojego życia; często przed taką zmianą odczuwa on
niezdecydowanie, zakłopotanie i niezadowolenie ze swojego życia;
nowe przekonania są postrzegane jako lepsze i bardziej użyteczne.
Dramatyczna forma informacyjnego wpływu społecznego pojawić
się może w czasie kryzysów - w niepewnej sytuacji człowiek
chętniej uzyskuje informacje z zachowania innych.
w 1938 r. Orson Welles przedstawił w radiu słuchowisko „Wojna
światów”; była ona tak realistyczna, że kilka tysięcy Amerykanów
uległo panice. Dlaczego? aktorzy wiarygodnie naśladowali
wiadomości radiowe, a wiele osób opuściło początek audycji,
ponieważ na innej stacji kończył się właśnie popularny program;
drugim powodem było informacyjny wpływ społeczny: wiele osób
słuchało programu razem ze znajomymi i rodziną, i widząc swoje
reakcje, wzajemnie się „nakręcali”, ponadto interpretowali
otaczającą rzeczywistość w kontekście tych wiadomości
Przykłady - krańcowego i źle
Przykłady - krańcowego i źle
skierowanego informacyjnego
skierowanego informacyjnego
wpływu społecznego
wpływu społecznego
Indukowanie: szybkie rozprzestrzenianie się emocji lub zachowań
w tłumie; kiedy człowiek znajdzie się w niejasnej sytuacji, będzie się
odwoływał do interpretacji innych ludzi.
Kiedy konformizm informacyjny nie sprawdza się:
wykorzystanie innych jako źródła informacji może być niebezpieczne
- zależność od innych może prowadzić do sformułowania
nieadekwatnej definicji sytuacji
psychoza tłumu: pojawienie się w grupie ludzi podobnych
fizycznych symptomów bez znanej fizycznej przyczyny (forma
indukowania): jedna lub więcej osób informuje innych o pojawieniu
się pewnych dolegliwości fizycznych otoczenie
formułuje wytłumaczenie (nowa definicja sytuacji) definicja
rozprzestrzenia się coraz więcej osób sądzi, że odczuwa te same
objawy symptomy i ich wyjaśnienie stają się bardziej wiarygodne
rozprzestrzeniają się szerzej...
duże znaczenie - media
Kiedy ludzie podporządkowują się
informacyjnemu wpływowi
społecznemu?
– kiedy sytuacja jest niejasna: brak pewności, wiedzy;
kontrola umysłu, pranie mózgu
– kiedy sytuacja jest kryzysowa: brak czasu na
zastanowienie, trzeba działać natychmiast; strach, panika
– kiedy inni ludzie są ekspertami.
Opieranie się informacyjnemu wpływowi społecznemu
czyli pytania jakie powinniśmy sobie zadać zasięgając informacji
od innych:
czy rzeczywiście wiedzą więcej o tym co się dzieje?
czy jest w pobliżu ekspert?
czy działania tych ludzi i ekspertów wydają się
sensowne?
czy zachowanie to jest w zgodzie z moim rozsądkiem i
wewnętrznemu rozeznaniu?
Normatywny wpływ społeczny:
potrzeba bycia zaakceptowanym
Normy społeczne: ukryte lub jasno sprecyzowane reguły grupy dotyczące
akceptowanych zachowań, wartości i przekonań jej członków. Grupa ma
pewne oczekiwania co do zachowania się jej członków; osoby które się do
nich nie stosują, są odbierane jako inne, niedostępne albo nawet dewiacyjne
(może być ośmieszany, karany i odrzucany przez grupę). Ludzie potrzebują
wsparcia emocjonalnego od innych i dzielenia się z innymi doświadczeniem.
Poczucie społecznej wspólnoty jako podstawowa potrzeba człowieka.
Normatywny wpływ społeczny: wpływ innych ludzi który prowadzi nas do
konformizmu, ponieważ chcemy być przez nich lubiani i akceptowani
Asch: eksperyment z trzema liniami
-
oceny fałszywe – siedem osób, oceny badanych zgodne: 50 do 80% co
oceny fałszywe – siedem osób, oceny badanych zgodne: 50 do 80% co
najmniej raz, 30% w połowie lub więcej sesji, efekt sojusznika, grupa
najmniej raz, 30% w połowie lub więcej sesji, efekt sojusznika, grupa
minimum 3-4 osoby, świadomość nacisku społecznego
minimum 3-4 osoby, świadomość nacisku społecznego
W odróżnieniu od informacyjnego wpływu społecznego, presja normatywna
zwykle prowadzi do publicznego konformizmu bez udziału prywatnej
akceptacji.
Konformizm ze względów normatywnych pojawia się ze względu na niechęć
do narażania się na dezaprobatę innych (nawet jeśli są duże szanse, że
nigdy więcej ich nie spotkamy)
Konsekwencje opierania się
normatywnemu wpływowi
społecznemu
Etapy reakcji grupy na osobę odrzucaną:
monitorowanie: próba „zapędzenia z powrotem do grupy”
głównie przez nasilenie komunikowania się
przekonywanie: komentarze, dyskusje, nakłanianie do
podporządkowania się
odrzucenie: zmniejszenie natężenia komunikowania się
Schachter: prosił grupy studentów by przeczytały artykuł o
nieletnim przestępcy i przedyskutowały go; w każdej grupie
umieścił współpracownika, który konsekwentnie upierał się przy
cięższej karze dla nieletniego; wyniki: do dewianta kierowano
najwięcej komentarzy i pytań, aż do momentu (przeważnie pod
koniec dyskusji) w którym natężenie komunikacji z nim znacząco
spadało; po dyskusji badani wypełniali ankietę, w której wybierali
osobę, która miałaby być wyeliminowana z dyskusji na dalszych
etapach – większość wybierała dewianta; mieli też wyznaczyć
poszczególne osoby do różnych zadań – dewiant otrzymywał
zadania mało ważne (no. notowanie)
Normatywny wpływ społeczny w
codziennym życiu – przykłady
– moda
– dziwactwa: pewne rodzaje aktywności czy obiekty,
które nagle stają się popularne (np. w latach 30-tych
studenci jedli złote rybki, w 70-tych popularny był
streaking, czyli bieganie nago wśród tłumu)
– kulturowe definicje atrakcyjności ciała (szczupła
sylwetka)
– zmiany społeczne tworzące nowe reguły (np. prawa dla
Murzynów w Stanach)
bezrefleksyjny konformizm normatywny:
działanie na zasadzie automatycznego
pilota
Często normy są zakorzenione i uznane za poprawne formy zachowania, że
ludzie są im posłuszni nawet gdy nikt nie wywiera presji (np. nie jemy owadów
– a Japończycy tak, bo zinternalizowali inne normy)
Bezrefleksyjny konformizm: posłuszne zinternalizowanie norm
społecznych, bez zastanowienia się nad ich działaniem:
możemy reagować automatycznie i nie zastanawiać się nad każdą
najmniejszą czynnością
normy bywają restrykcyjne i niesprawiedliwe (np. uprzedzenia do mniejszości)
czasami bez zastanowienia podporządkowujemy się niewłaściwym normom
Przykład: wysłano do 40 sekretarek z uniwersytetu notatkę, prosząc o
natychmiastowe odesłanie jej z powrotem do pokoju 238; jeśli notatka miała
charakter podobny do zwykłych notatek, 90% posłusznie ją odsyłało, jeśli
miała niecodzienną formę, sekretarki zastanawiały się nad jej irracjonalnością
i odsyłało 60%.
Norma wzajemności: norma społeczna, która stwierdza, że jeżeli
otrzymujesz coś dobrego od innej osoby, to jesteś zobowiązany odpłacić jej
tym samym (zachować się podobnie
Przykład: kartki świąteczne wysłane osobom losowo wybranym z książki
telefonicznej, większość z tych osób również wysłała mu kartki na adres
podany na kopercie
Kiedy ludzie podporządkowują się
normatywnemu wpływowi
społecznemu
Teoria wpływu społecznego (Latané): dostosowanie się do
wpływu społecznego zależy od:
siły – tego, jak ważna jest dla nas grupa ludzi
bezpośredniości – odległości czasowej i przestrzennej od
grupy
liczby innych osób w grupie
Wraz ze wzrostem siły i bezpośredniości, wpływ rośnie.
Liczba działa w inny sposób: jeśli wielkość grupy rośnie, każda
kolejna osoba w grupie wywiera mniejszy wpływ; jeśli liczba
początkowo wynosi trzy osoby i wzrośnie do czterech, daje to
efekt silniejszy niż gdy 50-osobowa grupa wzrasta do 51.
Warunki ulegania wpływowi:
kiedy grupa liczy trzy albo więcej osób: konformizm
znacząco wzrasta tylko do pewnego momentu zwiększania
grupy (tj. do 3 osób), potem jest już prawie stały
(por.: eksperyment Ascha)
kiedy zależy nam na grupie: grupa darząca nas przyjaźnią i
szacunkiem wywiera większy wpływ, bo nie chcemy tej
przyjaźni i szacunku utracić; dlatego bardzo zwarte grupy
mniej dbają o logikę i słuszność podejmowanych decyzji, a
bardziej o komfort członków
kiedy grupa jest jednomyślna: opieranie się jednomyślności
jest łatwiejsze, gdy ma się sprzymierzeńca
(w jednej z wersji eksperymentu Asha sześciu
współpracowników udzielało błędnej odpowiedzi, a jeden
właściwej; ludzie zachowywali się konformistycznie tylko w
6%)
cd
cd
kiedy wyrastasz w pewnej kulturze
Milgram: przeprowadził eksperyment Ascha w Norwegii i we
Francji: Norwegowie zachowywali się bardziej
konformistycznie; Asch prowadził badanie wśród japońskich
studentów – byli mniej konformistyczni niż amerykańscy;
konformizm ulega też zmianom w czasie: powtórzenie badań
Ascha po 30 latach dało mniejszy procent zachowań
konformistycznych
kiedy jesteś pewnym typem człowieka
z niektórych badań wynika, że typ osobowości wpływa na
konformizm – niska samoocena zwiększa konformizm (strach
przed odrzuceniem), choć niektórzy się z tym nie zgadzają,
twierdząc, że to kwestia kontekstu sytuacyjnego;
nie ma większej różnicy ze względu na płeć (zależy to od typu
presji – gdy są obserwatorzy, kobiety zachowują się bardziej
konformistycznie; także od płci badacza – badacze częściej
niż badaczki wyprowadzali wniosek, że mężczyźni są mniej
podatni na wpływy)
Opieranie się normatywnemu
wpływowi społecznemu
uświadomienie sobie obecności normatywnego wpływu
społecznego
podjęcie działania: szukanie sprzymierzeńca
jeśli zwykle ulegasz wpływowi, bez poważnych
konsekwencji możesz się od czasu do czasu zachować
niekonformistycznie
kredyt zaufania: zaufanie, które w ciągu długiego
czasu zdobywa człowiek, dostosowując się do norm
grupowych; kiedy zdobędzie już dość zaufania, może –
jeżeli jest ku temu sposobność – zachować się
niezgodnie z normami, bez groźby odwetu ze strony
grupy
Wpływ mniejszości: kiedy kilku
wpływa na wielu
Wpływ mniejszości: przypadek, w którym mniejszość
członków grupy wpływa na zachowanie albo przekonania
większości
Warunkiem wywołania takiego wpływu jest zgodność:
ludzie, którzy reprezentują poglądy mniejszości, muszą
przez pewien czas wyrażać te same przekonania, a
członkowie tej mniejszości powinni się nawzajem ze sobą
zgadzać.
Dlaczego mniejszość wpływa na większość?
Bo u mniejszości pod wpływem presji normatywnej
występuje publiczny konformizm, a nie społeczna
akceptacja – zostali zniechęceni do publicznego wyrażania
swojej opinii; jeśli jednak tą opinię wyrażą, będą wywierać
wpływ informacyjny, który łatwiej wywołuje prywatną
akceptację większości.
Posłuszeństwo autorytetowi
eksperyment Milgrama z uczeniem za pomocą
elektrowstrząsów – różne wersje: 1. standardowa, 2.
dwóch innych nauczycieli odmawia kontynuacji
wymierzania wstrząsów, 3. eksperymentator opuszcza
pokój i ktoś inny wydaje polecenie kontynuacji, 4.
badani sami wybierają siłę wstrząsu, który wymierzają
uczniowi;
najmniej osób wymierzających najwyższe napięcie było
w grupie 4 (2,5%), potem 2 (10%), 3 (20%) i 1 (65%). W
innej wersji, kiedy przy pierwszym krzyku ucznia
eksperymentatorzy zaczęli się kłócić o to, czy
kontynuować badanie, 100% uczestników przestało
stosować karę
Wnioski:
informacyjny wpływ społeczny jest szczególnie silny w
sytuacji niejasnej lub kryzysowej
w tej sytuacji konkurowały ze sobą sprzeczne normy
(„ekspert każe” i „nie wolno zadawać bólu”) – ludzie raz
podporządkowali się pierwszej, więc trudno było zawrócić
i uświadomić sobie, że jest już nieodpowiednia
eksperyment toczył się szybko i badani nie mieli czasu na
zastanowienie
zwiększanie natężenia bodźców odbywało się stopniowo,
różnice między dawkami były niewielkie, więc zgodnie z
teorią dysonansu poznawczego, jak już raz badani
zdecydowali się zwiększyć dawkę, potem było to
łatwiejsze