Podstawy onkologii

Podstawy onkologii

Dr n. med. Jacek Pytel

Dr Robert Gruda

Klinika Chirurgii Ogólnej i Torakochirurgii
Szpitala Klinicznego nr.2 im.WAM
Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Kierownik: prof..dr hab.med. Marian
Brocki

Onkologia

nauka zajmująca się badaniem istoty

nowotworów, przyczyn ich

powstawania i rozwoju, leczeniem oraz

poszukiwaniem metod leczniczych

stanowi dziedzinę wielodyscyplinarną,

wymaga działań zespołowych, zarówno

w diagnostyce, terapii, badaniach i

nauczaniu

Nowotwór

niekontrolowany, ciągły rozrost

komórek organizmu wywodzących się

prawidłowych tkanek. Proces nazywa

się nowotworzeniem lub

karcynogenezą

Nowotwór

•

Łagodny – długotrwały wzrost i

zwiększenie masy guza, nie niszczy

otaczających tkanek, może

powodować ucisk sąsiednich

narządów (np. tłuszczak)

Nowotwór

•

Złośliwy – szybki wzrost, nacieka

otaczające tkanki i je niszczy,

rozprzestrzenia się w ustroju drogą

naczyń chłonnych i krwionośnych

tworząc przerzuty, doprowadza do

śmierci organizmu

Nowotwory złośliwe

•

Rak (carcinoma) – nowotwór

wywodzący się z tkanki nabłonkowej,

głównie szerzący się drogą naczyń

chłonnych

•

Mięsak (sarcoma) – nowotwór

wywodzący się z tkanki

mezenchymalnej, głównie szerzący

się drogą naczyń krwionośnych

Nowotwory - Historia

Starożytny Egipt wzmianki o nowotworach

Hipokrates (ok. 460-377p.n.e) nazwał

nowotwór rakiem – carcinoma-

porównując

przekrój guza sutka z rakiem

Leczono nowotwory wypalaniem i

wycinaniem

Nowotwory - Historia

Rozwój chirurgii, w tym chirurgii

nowotworów możliwy dzięki

znalezieniu

środków znieczulających poł. XIX i

wprowadzeniu zasad aseptyki i

antyseptyki

Nowotwory historia

Koniec XIX w i początek XX

wypracowano metodę chirurgicznego

usuwania ogniska pierwotnego wraz

z węzłami chłonnymi (tzw. operacje

en block) co stanowi istotę

współczesnego leczenia

chirurgicznego nowotworów.

Nowotwory historia

Lata dwudzieste XX wieku

zastosowano energię promienistą do

leczenia nowotworów (promienie

rentgenowskie, rad)

Lata czterdzieste XX wieku

zastosowano pierwsze leki

chemiczne do leczenia nowotworów

Nowotwory biologia

Nowotwór - swoista choroba genetyczna,

charakteryzująca się kumulacją licznych

mutacji somatycznych w populacji

komórek przechodzących transformację

nowotworową. Z powstaniem

nowotworu i jego progresją związane są

różne zmiany genetyczne np.

amplifikacja genu, delecja, insercja itp

Nowotwory biologia

Wypadkową tych zmian jest aktywacja

proliferacji lub utrata kontroli nad

proliferacją oraz różnicowaniem się

komórek. Zaistnienie 3-8 następujących

kolejno po sobie mutacji może powodować

powstanie nowotworu. Zmiany w materiale

genetycznym są następstwem predyspozycji

genetycznych oraz działania czynników

środowiskowych (karcynogenów)

Nowotwory biologia

Karcynogeny

Czynniki fizyczne (np. promieniowanie

jonizujące lub ultrafioletowe)

Czynniki chemiczne (np. benzen,

chlorek winylu)

Czynniki biologiczne (np. wirusy i

niektóre toksyny bakteryjne)

Nowotwory biologia

Nowotworzenie (karcynogeneza) proces

wieloetapowy, rozpoczęty od jednej komórki,

która w następnych etapach w konsekwencji

kolejnych mutacji tworzy dominującą populację,

eliminując inne zdrowe komórki

W procesie karcynogenezy uczestniczą trzy

rodzaje genów ulegającym mutacjom:

onkogeny, geny supresorowe i geny

odpowiedzialne za apoptozę

( programową śmierć komórki)

Nowotwory biologia

Onkogeny są genami powstałymi w

wyniku strukturalnych zmian będących

efektem mutacji tzw. protoonkogenów –

genów występujących w każdej komórce

związanych z regulacją podstawowych

funkcji komórki, takich jak cykl

komórkowy i różnicowanie się komórek.

Onkogeny kodują białka, które

przenoszą różne informacje w komórce

Nowotwory biologia

Geny supresorowe (antyonkogeny)

kontrolują etapy cyklu komórkowego,

wzrost i różnicowanie się komórek.

Komórki pozbawione ich działania

mogą rozmnażać się w sposób

niekontrolowany

Nowotwory biologia

Geny odpowiedzialne za apoptozę –

(indukują lub hamują proces śmierci

komórki). Odpowiadają za

utrzymanie równowagi komórkowej

zarówno w tkance prawidłowej, jak i

nowotworowej

Nowotwory biologia

Do powstania nowotworu dochodzi w

wyniku aktywacji kilku onkogenów i

utraty funkcji więcej niż jednego

genu supresorowego, co uwidacznia

się w zmianach fenotypu na

poszczególnych etapach rozwoju ( od

zmian przednowotworowych do

nowotworów)

Nowotwory biologia

Proces nowotworzenia składa się z

wielu etapów:

inicjacja (uwarunkowana wrodzonymi

lub nabytymi zmianami w materiale

genetycznym)

promocja

progresja

Nowotwory biologia

Inicjacja trwa od kilku do kilkudziesięciu

lat,

etapy promocji i progresji są krótsze

(zwykle nie trwają dłużej niż kilka lat). W

ich konsekwencji dochodzi do pełnego

rozwoju nowotworu złośliwego. W fazie

promocji nowotwór uzyskuje zdolność

migracji, a w okresie progresji

przerzutowania

Nowotwory biologia

Nowotwór lity nie może osiągnąć rozmiarów

przekraczających 1-2 mm, jeżeli nie dojdzie

do wytworzenia naczyń. Naczynia krwionośne

wnikają do guza z otocznia. Naczynia

wnikające do guza umożliwiają dostarczania

tlenu i produktów odżywczych i wydalanie

produktów przemiany materii, z drugiej

kontakt z naczyniami krwionośnymi jest

konieczny do powstawania przerzutów

odległych

Nowotwory biologia

Proces rozsiewu nowotworowego

można podzielić na dwa podstawowe

etapy: naciekanie podścieliska

pozakomórkowego oraz rozsiew

komórek drogą naczyń i ich

zagnieżdżanie się w nowych

miejscach

Nowotwory epidemiologia

Nowotwory – druga co do częstości

przyczyna zgonów,

Nowotwory epidemiologia

Polska populacja cechuje się jedną z

największych na świecie częstością

występowania nowotworów złośliwych u

osób w średnim wieku. W krajach

rozwiniętych nowotwory złośliwe dotyczą

głównie populacji po 65 r. życia. W Polsce

nadal jednak do 45% zgonów z powodu

nowotworów u mężczyzn i niemal 40% u

kobiet dochodzi przed 65 rokiem życia.

Nowotwory epidemiologia

Od początku lat 60. XX wieku liczba zgonów z

powodu nowotworów złośliwych

systematycznie się zwiększa, przy czym do

1965 roku liczba zgonów kobiet była większa

niż mężczyzn – w 1963 roku zmarło ok.. 17

000 mężczyzn i 17 500 kobiet – a od połowy

lat 60. różnica ta powiększa się stale na

niekorzyść mężczyzn. W 1999 roku zmarło z

powodu nowotworów 46 831 mężczyzn i 34

598 kobiet.

Nowotwory epidemiologia

W 1999 roku najczęstszą przyczyną

zgonów mężczyzn były nowotwory

złośliwe płuca (33% wszystkich zgonów

nowotworowych, przy czym nowotwory

złośliwe całego układu oddechowego

stanowiły niemal 41% zgonów).

Następne miejsca zajmowały nowotwory

jelita grubego (8,8%), żołądka (8,3%) i

gruczołu krokowego (6,2%)

Nowotwory epidemiologia

W populacji kobiet w ciągu ostatnich 5 lat

doszło do istotnej zmiany częstości

występowania nowotworów złośliwych. W

1994 roku nowotwory płuca wyprzedziły

nowotwory jelita grubego, a w 1995 roku

również nowotwory macicy i od tego czasu

są drugą przyczyną zgonów po nowotworach

sutka (odpowiednio 10,5% i 13,1%). Kolejne

miejsca zajmują nowotwory jelita grubego,

jajnika, szyjki macicy oraz żołądka

Nowotwory epidemiologia

Nowotwory tytoniozależne –

nowotwory złośliwe wargi, jamy

ustnej, gardła, krtani, przełyku,

płuca, pęcherza moczowego, trzustki

i nerki.

Nowotwory - objawy

Objawy klasyczne

Guz – najczęściej niebolesny

Długotrwałe, niegojące się

owrzodzenie (trwa dłużej niż 2 tyg. i

nie ma cech gojenia, najczęściej nie

boli)

Zmiana charakteru znamienia

barwnikowego

Nowotwory - objawy

4. Nieprawidłowe krwawienia i

wydzieliny

5. Męczący kaszel, chrypka

6. Zmiana w sposobie oddawania moczu

lub stolca

7. Zaburzenia funkcji przewodu

pokarmowego ( niestrawność,

trudności w połykaniu)

Nowotwory - objawy

Ból, gorączka, wyniszczenie objawy

świadczące o zaawansowanym

procesie nowotworowym

Nowotwory –

zaawansowanie

Nowotwory ocenia się według klasyfikacji

TNM

T- tumor (guz) – ocenia się wielkość guza

w centymetrach lub głębokość

naciekania

To, TIS, T1, T2, T3, T4

N- nodules (węzły chłonne okoliczne) –

ocenia się wielkość w cm. lub zajęcie

przerzutami określonej grupy węzłów

Nowotwory –

zaawansowanie

N0 brak przerzutów

N1 zajęcie węzłów najbliższych ognisku

pierwotnemu lub wielkość do 3 cm

N2 zajęcie węzłów dalszych lub wielkość 3 -6 cm

N3 zajęcie odległych regionalnych węzłów lub >

6cm

M- metastases (przerzuty odległe)

M0 – brak przerzutów odległych

M1 – przerzuty odległe w narządach/tkankach

odległych

Nowotwory –

zaawansowanie

Stopniowanie – grup TNM jest

konieczne do wybrania

odpowiedniego leczenia i oceny

rokowania. Pozwala na

przedstawienie wyników w sposób

standardowy, umożliwia porównanie

wyników leczenia

Nowotwory –

zaawansowanie

Stopień 0: TIS, N0, M0

Stopień 1: T1, N0, M0

Stopień 2: T2 lub T3, N0, M0

Stopień 3: T1-T3, N1 lub N2, M0

Stopień 4: każdy T4, każdy T3, każdy

N3, każdy M1

Nowotwory diagnostyka

Pobranie materiału do badania

histopatologicznego jest absolutnie

konieczne w rozpoznawaniu

nowotworów.

Nowotwory diagnostyka

Biopsja cienkoigłowa (aspiracyjna) – ocena

cytologiczna

Biopsja gruboigłowa (oligobiopsja) – ocena

histologiczna

Wycinek – ocena histologiczna

Wycięcie całkowite – ocena histologiczna

Laparotomia diagnostyczna (stopniująca) –

pozwala na dokładne ustalenie stadium

choroby

Nowotwory diagnostyka

Diagnostyka obrazowa – USG, TK, MRI

są przydatne w ocenie

zaawansowania i rozsiewu procesu

nowotworowego, jeżeli wynik badania

jest dodatni. Wynik ujemny nie

pozwala na wykluczenie możliwości

mikroskopowego szerzenia się

choroby

Nowotwory diagnostyka

Markery nowotworowe – specjalne

testy w celu wykrycia nowotworu lub

swoistych dla niego związków

chemicznych. Obejmuje antygeny

swoiste dla nowotworów (np.PSA),

swoiste enzymy i swoiste hormony

Nowotwory diagnostyka

Diagnostyka genetyczna identyfikuje

szereg mutacji prowadzących do

rozwoju nowotworów.

Nowotwory leczenie

Leczenie skojarzone – podstawa współczesnej

onkologii, obok leczenia chirurgicznego

istotną rolę odgrywa radioterapia,

chemioterapia i immunoterapia. Wybór

sposobu leczenia zależy od rodzaju

nowotworu, jego stopnia zaawansowania,

budowy i dojrzałości histologicznej, wieku

pacjenta, chorób współistniejących oraz celu

planowanego postępowania (tj. wyleczenia

czy postępowania paliatywnego)

Nowotwory leczenie

Leczenie chirurgiczne i radioterapia

(leczenie lokoregionalne) są

stosowane w leczeniu pierwotnego

guza i jego przerzutów do

regionalnych węzłów chłonnych.

Metody te nie mają jednak wpływu

na obszary zajęte odległymi

przerzutami

Nowotwory leczenie

Chemioterapia, immunoterapia to

leczenie ogólnoustrojowe, które może

mieć wpływ na przerzuty odległe

Nowotwory leczenie

Leczenie adjuwantowe (wspomagające)

jest stosowane u chorych, u których

uzyskano miejscowe wyleczenie (np.

przez wycięcie zmiany), ale którzy są

narażeni na rozwój mikroprzerzutów

do węzłów chłonnych lub odległych

narządów. Leczenie adjuwantowe ma

na cele zniszczenie odległych

mikroskopowych ognisk nowotworu

Nowotwory leczenie

Leczenie chirurgiczne zmian nowotworowych

jest oparte na założeniu, że usunięcie guza

jest konieczne do wyleczenia. Aby

zapobiec wszczepianiu komórek

nowotworowych i ich rozsiewowi, zabieg

należy przeprowadzać w miarę możliwości

z dala od nowotworu, w granicach nie

zajętych tkanek. Delikatne obchodzenie się

z guzem, unikanie jego nacinania oraz

wczesne odnaczynienie zapobiegają

rozsiewowi drogą naczyń krwionośnych

Nowotwory leczenie

W celu zapobieżenia przerzutom drogą

chłonną należy poza wyżej

wspomnianymi metodami, wyciąć

nowotwór wraz z dorzeczem

chłonnym danej okolicy

Document Outline