Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Collegium Medicum

im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Praca zaliczeniowa z socjologii

„Komunikacja w 

procesie 

umierania”

Komunikowanie o umieraniu i śmierci 
w warunkach oddziału szpitalnego 

O umieraniu w szpitalu można mówić z 

perspektywy trzech kategorii osób 
uczestniczących w procesie umierania: 

•

umierającego,

•

 rodziny i bliskich umierającego, 

•

personelu medycznego. 

Komunikacja oznacza przekazanie informacji z 

zamiarem uzyskania odpowiedzi. W tym 

procesie treść informacji zostaje przez 

„nadawcę” przesłana w sposób werbalny i 

niewerbalny. Odbiorca odczytuje treść informacji 

i odpowiednio na nią reaguje. Dobra 

komunikacja z chorym umierającym warunkuje 

dobrą jakość opieki. Warunkiem dobrej 

komunikacji jest zapewnienie sprzyjających 

okoliczności rozmowy. Należy przede wszystkim 

stworzyć odpowiednią atmosferę rozmowy, na 

którą składają się:



 czas przeznaczony na rozmowę, 



bezpieczne otoczenie,



stosowanie zachęt niewerbalnych, tj. język 

ciała,



 zachowanie, 



ubiór.

Dla sprawnej komunikacji bardzo ważne 
jest opanowanie umiejętności właściwego 
sposobu prowadzenia rozmowy. 
Umiejętność ta obejmuje zarówno 
elementy werbalne jak i niewerbalne. 
Zachęcająca taktyka werbalna polega m.in. 
na:
* posługiwaniu się w rozmowie pytaniami 
otwartymi,
* zadawaniu pytań dotyczących problemów 
psychologicznych,
*  zachęcaniu do wyjaśnień, nawiązywaniu 
do reakcji uczuciowych,
* wtrącaniu zapewnień empatycznych,
* powtarzaniu, podsumowywaniu 
wypowiedzi pacjenta.
* umiejętne wykorzystanie ciszy.

Kolejnym ważnym zagadnieniem w komunikacji z 

chorym jest sposób przekazywania 
niepomyślnych informacji i pomoc w radzeniu 
sobie z ich emocjonalnymi konsekwencjami. W 
takich sytuacjach należy przede wszystkim 
pamiętać o trzech podstawowych zasadach:



Stopień zapotrzebowania na informację różni 
się w zależności od potrzeb i wrażliwości 
chorego, a także stopnia zaawansowania 
choroby.



Przekazywanie złych informacji jest procesem, 
który składa się z kilku etapów.



Po przekazaniu złej wiadomości musimy 
pozwolić choremu na ekspresję uczuć.

Cztery rodzaje świadomości wg B. C. 
Glaser’a i A. L. Strauss’a:



Świadomość zastrzeżona – występuje gdy fakt umierania 
jest ukrywany przed chorym. Pozostanie nieświadomy zmian 
jakie zachodzą w jego organizmie i życiu. Nie domyśla się, 
że obraz jego stanu zdrowia jaki jest przed nim roztaczany 
jest złudny; prawdziwy natomiast jest znany tylko rodzinie 
bliskiego i jego opiekunom medycznym. Oni jednak 
podejmują wiele działań zapobiegających choremu dotarcie 
do prawdziwych informacji.



Świadomość podejrzewana – występuje gdy choroba się 
przedłuża, a objawy nasilają. Chory na drodze komunikacji 
niewerbalnej otrzymuje strzępki informacji prawdziwych nie 
masujących do optymistycznej wizji. Domyśla się swojego 
stanu zdrowia a nawet podejrzewa że jest umierający. 
Czasami chory próbuje dotrzeć do prawdy, otoczenie jednak 
skutecznie blokuje go przed osiągnięciem celu.



Świadomość wzajemnego udawania – chory i 

jego otoczenie wiedzą, ale zachowują się tak 

jak by nie znali prawdy o nadchodzącym 

umieraniu. Obustronnie akceptują 

przesyłanie fałszywych komunikatów.



Świadomość otwarta – oznacza ona pełen 

przepływ informacji prawdziwych. Wszyscy 

wiedzą jak jest i nie ukrywają prawdy. Bez 

wyraźniejszych zahamowań rozmawiają o 

tym co się dzieje, co przeżywają i starają się 

jak najlepiej wykorzystać dany im jeszcze 

czas. Ten rodzaj świadomość pozwala na 

pełna ekspresja przeżyć związanych z 

nadchodzącym rozstaniem. Jest o strategia 

najbardziej oczekiwana przez umierających 

Komunikowanie się z rodzina 
umierającego:

Podanie prawdziwej informacji o stanie zdrowia
chorego ma na celu osłabienie optymizmu w
zakresie możliwości wyleczenia chorego oraz 

ma

przygotować na „najgorsze”. 

Sposoby przekazania ważnej dla 
bliskich, choć trudnej do przyjęcia 
informacji:



komunikowanie wprost o zbliżającej się 
śmierci osoby chorej:



podawanie informacji o poważnym charakterze 
choroby, o jej nieuleczalności z bardziej lub mniej 
wyraźna sugestią nieuchronności śmierci.



podawanie informacji o poważnym charakterze 
choroby, ale uzupełnionej określeniem 
orientacyjnego czasu przeżycia z chorobą.



informowanie pośrednie. O zbliżającej się 
śmierci informowano pośrednio, mówiąc 
najczęściej o niepomyślnym rokowaniu.



Śmierć pokazywana jako bardziej  korzystne 
rozwiązanie – dotyczy to głównie rodzin chorych 
z rozległymi urazami którzy nie maja szans na 
odzyskanie względnej sprawności.



Podawanie informacji zakamuflowanej albo 
polegającej na dawaniu do zrozumienia. 
Strategia ta polega na tym że z jednej strony nie 
ukrywa się stanu faktycznego, ale z drugiej 
jednak wzbudza się mniej lub bardziej złudne 
nadzieje.

Przekazywanie rodzinie informacji o 

niepomyślnym rokowaniu jednego 

z jej członków odbywa się zwykle 

„przy okazji”, „w przelocie” – na 

stojąco, na korytarzu czy w jakimś 

innym pomieszczeniu, ale dość 

szybko, w pospiechu.

Komunikowanie się o śmierci wśród 
personelu.

Rozmowy na temat zgonów prowadzone są 

zazwyczaj w gronie fachowców, do których nie 
wliczają się salowe. Tematy prowadzonych 
przez nich rozmów można podzielić na trzy 
kategorie:



pierwsza dotyczy indywidualnego 
doświadczenia osoby żyjącej pod wpływem 
cudzej śmierci. Mieści się tu lęk przed 
śmiercią, refleksja nad sensem życia i śmierci, 
śmiertelności i nieśmiertelności jednostki 
ludzkiej. Rozmowy pełnią funkcję 
terapeutyczną  dla osób doświadczających 
przeżyć, pozwalają na odzyskanie równowagi



drugi rodzaj tematyki odnosi się do zmarłego 
i jego bliskich. Pojawiają się słowa 
wypowiadane przez zmarłego, o 
obserwowanym cierpieniu. W odniesieniu do 
rodziny mówi się współczująco. Taka 
tematyka wśród personelu świadczy o 
osobistym przeżywaniu śmierci człowieka 
obcego i jest wyrazem ludzkiego 
współczucia.



Trzecia kategoria tematyczna dotyczy 
szukania odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak 
się stało, jakie były przyczyny, czy można 
było tej śmierci uniknąć? Jednocześnie jest to 
próba racjonalizacji tego co się wydarzyło

W ramach dominującej tematyki rozmów 
po śmierci pacjenta w szpitalu można 
wyróżnić trzy nurty:



podejście typowo ludzkie – ujawniane są 
własne odczucia pracowników medycznych 
oddziału.



podejście społeczne (wspólnotowe) – jego 
wyrazem jest zainteresowanie okazywane 
cierpieniem drugiej osoby (chorego, jego 
bliskich). Świadczy to o wrażliwości społecznej 
personelu.



podejście typowo zawodowe – sprowadza się 
do zracjonalizowanej refleksji nad tym co się 
wydarzyło. Analizowane są działania podjęte 
wobec chorego, niekiedy doszukuje się 
popełnionych błędów terapeutycznych.

Bibliografia:



Libiszowska – Żółkowska M. , Ogryzko – Wiewiórkowska M., 
Piątkowski W. (red), Szkice z socjologii medycyny, 
Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998.



Janiszewska J., Dobra komunikacja warunkiem wsparcia 
psychicznego chorych umierających, Internet: 

http://

www.czytelniamedyczna.pl/nm_op02.php

, (dostęp 

08.03.2009r.)