Choroby cywilizacyjne
Fazy transformacji epidemiologicznej:
I.
Choroby zakaźne
II.
Wypadki i urazy
III. Choroby cywilizacyjne; choroby
metaboliczne, choroby układu krążenia,
nowotwory, choroby dróg oddechowych
choroby środowiskowe
IV. Nowe zagrożenia: HIV/AIDS, SARS, ?
Alergia
• Alergia jest zmienioną reaktywnością organizmu na
oddziaływanie różnych obcych substancji, określanych
mianem alergenów. W reakcjach alergicznych uczestniczy
układ immunologiczny, jego komórki, np. limfocyty
(zwłaszcza z podgrupy Th2), granulocyty kwasochłonne
(eozynofile) oraz komórki tuczne (mastocyty). Istotną rolę
w alergicznych odczynach odgrywają przeciwciała -
immunoglobuliny klasy E (IgE). Pojęcie alergii
wprowadził do języka medycznego Clemens Freiherr von
Pirquet w 1906 roku. Definicja von Pirqueta obejmowała
jednak pojęcia odporności i alergii. Współcześnie uważa
się, że alergia jest nieprawidłowym przejawem
odporności, charakteryzującym się uszkodzeniem
własnych tkanek w wyniku typowej reakcji
odpornościowej
Astma
• Astma (ściślej - astma oskrzelowa) jest chorobą, której istotą
jest stan zapalny prowadzący do ograniczenia przepływu w
drogach oddechowych (na skutek skurczu oskrzeli i
gromadzenia się w nich gęstego śluzu), powodującego nawroty
świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściśnięcia klatki
piersiowej i kaszlu, głównie w nocy i nad ranem. Klinicznie
astma przebiega na ogół napadowo, będąc z
patofizjologicznego punktu widzenia przewlekłą chorobą
zapalną.
Astma w dużej mierze ma podłoże alergiczne, zwłaszcza u
dzieci.
• Na świecie na astmę choruje ok. 10-15 % dzieci. Wśród
dorosłych choroba ta jest rzadsza, bo pojawia się u 5-10 %
populacji. Ogólnie jednak zapadalność na astmę zwiększa się i
- co za tym idzie - wzrastają koszty leczenia, szczególnie
szpitalnego
Przewlekła obturacyjna choroba
płuc
• Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) jest
jednym z najważniejszych problemów i wyzwań dla
współczesnej medycyny. Choć z nazwy mało znana
przeciętnem człowiekowi, stanowi jedną z
głównych przyczynę przewlekłej chorobowości i
umieralności na świecie. Według obowiązującej
definicji POChP jest chorobą charakteryzującą się
postępującym (najczęściej) ograniczeniem
przepływu powietrza przez
. Jest
to związane z nieprawidłową odpowiedzią zapalną
ze strony
na szkodliwe pyły i
gazy z jakimi chory ma do czynienia w ciągu
swojego życia.
Przewlekła obturacyjna choroba
płuc
Przewlekła obturacyjna choroba
płuc (POChP):
• stanowi jedną z głównych
przyczynę przewlekłej
chorobowości i umieralności
na świecie. Według
obowiązującej definicji POChP
jest chorobą charakteryzującą
się postępującym (najczęściej)
ograniczeniem przepływu
powietrza przez drogi
oddechowe. Jest to związane z
nieprawidłową odpowiedzią
zapalną ze strony układu
oddechowego na szkodliwe
pyły i gazy z jakimi chory ma
do czynienia w ciągu swojego
życia.
Najważniejszym, udowodnionym
bezsprzecznie czynnikiem
ryzyka POChP jest
• palenie papierosów oraz
tytoniu w każdej, innej postaci
(fajka, cygara).
• Innymi czynnikami ryzyka są:
narażenie na dymy i gazy
przemysłowe, zanieczyszczenie
środowiska
.
• W rozwiniętych krajach
świata, POChP jest czwartą
przyczyną zgonu, po
zgonach z powodu chorób
serca i naczyń, nowotworach
i śmierci z przyczyn
gwałtownych. Udział POChP
w globalnej liczbie zgonów
rośnie.
• Według szacunków WHO
POChP była w roku 1990
szóstą z głównych przyczyn
zgonu na świecie. Oczekuje
się, że w 2020 roku będzie
przyczyną trzecią.
• Pod względem ciężaru
społecznego POChP - w 1990
roku - było dwunastą
przyczyną, a w 2020 roku
będzie już przyczyną szóstą.
• W Polsce na POChP choruje
około 10% dorosłej
populacji. Współczesne
(2001-2002) badania
ludności wielkomiejskiej
wykazały, że na POChP
choruje 9,8% mieszkańców
w wieku 41-72 lata.
• Wyniki europejskich badań
epidemiologicznych nad
POChP, określają częstość
choroby na 4-11% dorosłej
populacji.
• Z bardzo dużym
prawdopodobieństwem
liczbę chorych na POChP w
Polsce można szacować na
około 2 miliony. Stawia to
POChP jako trzecią - pod
względem częstości -
przewlekłą chorobę w
Polsce.
Osteoporoza
•
Osteoporoza jest chorobą polegającą na postępującym ubytku
masy kostnej i dezorganizacji mikroarchitektury szkieletu
kostnego, tzn. struktury przestrzennej kości. Wskutek tych
zmian dochodzi do zwiększonej łamliwości kości, czego wyrazem
klinicznym są złamania kręgów, szyjki kości udowej i innych
kości, zdarzające się przy niedużym urazie lub nawet bez urazu.
•
Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia do grupy
osteoporozy można kwalifikować aż 30% kobiet po menopauzie.
•
Badania wykazały, że w Polsce w ciągu roku odnotowuje się 12
tys. złamań szyjki kości udowej, a potencjalnie osteoporozą
zagrożonych jest aż 4 mln mężczyzn i 5 mln kobiet.
Osteoporoza
W zwalczaniu osteoporozy nacisk należy
położyć na zapobieganie tej chorobie.
Podstawowe zalecenia w profilaktyce to:
• stosowanie optymalnej diety,
• systematyczna aktywność fizyczna,
• niepalenie papierosów,
• niepicie alkoholu,
• przebywanie codziennie przez przynajmniej
15-30 min na słońcu w celu zapewnienia
sobie odpowiedniej produkcji witaminy D
lub jej suplementacja
Arterioskleroza
• często też zwana "stwardnieniem tętnic" jest podobną do
zużycia zmianą tętnic, której towarzyszy zgrubienie ścian i
zmniejszenie średnicy światła naczyń. Przy czym odkładają się
na ściankach naczyniowych cząsteczki tłuszczu, białka i soli
wapiennych, tętnice stają się twarde i nie elastyczne, potem
dochodzi do uszkodzenia wewnętrznej błony naczyń,
odsłonięcia kolagenu, na którym odkładają się płytki krwi, co
Może doprowadzić do całkowitej niedrożności naczynia.
• Do czynników ryzyka należą: wiek, obciążenia dziedziczne,
choroby przemiany materii (cukrzyca, dna moczanowa),
nadciśnienie tętnicze, zaburzenia metabolizmu tłuszczowego
(wysokie LDL - cholesterol), nikotyna, nadwaga, brak ruchu,
itp.
Choroby cywilizacyjne
• Choroba wieńcowa serca
jest główną przyczyną
śmierci w Wlk. Brytanii –
zabija 1/3 wszystkich
mężczyzn i 1/4 kobiet.
• Rak
Szacuje się, że ponad 1/3
wszystkich przypadków
zachorowań na raka ma
związek z rodzajem
konsumowanego
pożywienia. Liczba
przypadków zachorowań
na tę chorobę wykazuje
stałą tendencję
wzrostową.
• Około 1/5 ludzkiej
populacji w krajach
wysoko
uprzemysłowionych staje
się ofiarą raka.
CHOROBY SERCA
Choroba niedokrwienna
• spadek ciśnienia o 1% daje spadek częstości występowania
chorób układu sercowo naczyniowego o 2-4%
• spadek stężenia chlesterolu we krwi o 1% daje spadek
częstości występowania chorób układu sercowo naczyniowego
o 1-2%
• zaprzestanie palenia tytoniu daje spadek częstości
występowania chorób układu sercowo naczyniowego do 50% i
wydłużenie życia o 2 lata
• aktywność fizyczna daje spadek śmiertelności ogólnej o 20%
•
spadek odsetka mężczyzn palących z 55% do 30% daje
• spadek średniego poziomu cholesterolu z 225 mg% do 208 mg
%
• spadek umieralności z powodu choroby wieńcowej o 40% a
udarów mózgu o 50%
Choroba niedokrwienna serca
Zapobieganie:
• odpowiednia dieta mająca na celu obniżenie poziomu cholesterolu
w surowicy.Ograniczenie spożycia tłuszczów zawierających
wiązania nasycone - tłuszcze zwierzęce. Należy zwiększyć
spożycie owoców (także suszonych), warzyw;
• dążenie do uzyskania należnej masy ciała - wskaźnik masy ciała
(BMI) pacjenta powinien mieścić się między 20 a 25;
• kontrola ciśnienia tętniczego krwi;
• okresowo należy wykonywanie badania poziomu frakcji
cholesterolu we krwi;
• rzucenie palenia tytoniu (zarówno palenia papierosów,fajki jak i
cygar)
• regularny wysiłek fizyczny - co najmniej 3 razy w tygodniu przez
min. 30 minut;
Choroba niedokrwienna serca
Czynniki ryzyka
pierwszego rzędu
:
•
cukrzyca; zespół
metaboliczny X : otyłość
typu centralnego
(typ:jabłko),
insulinooporność, i
hiperinsulinemia oraz
choroby towarzyszące
(zab.gospodarki lipidowej,
nadciśnienie
tętnicze,cukrzyca) palenie
tytoniu;
Czynniki ryzyka drugiego
rzędu:
• zwiększone stężenie
lipoproteiny mała
aktywność fizyczna
(siedzący tryb życia);
hiperhomocysteinemia
cechy osobowości (brak
umiejętności relaksowania
się po stresach
emocjonalnych,
agresywność); nadużywanie
alkoholu; podwyższony
poziom kwasu moczowego
w surowicy krwi;
Choroba niedokrwienna serca
• Najczęstszą przyczyną jest choroba wieńcowa, czyli
zwężenie tętnic wieńcowych spowodowane miażdżycą.
Niedotlenienie serca może też być spowodowane przez
skurcz naczyń wieńcowych (angina Prinzmetala),
zatkanie tętnicy wieńcowej przez zator płynący z
prądem krwi, wrodzone wady naczyń wieńcowych lub
przez inne, rzadziej występujące schorzenia.
• Zapotrzebowanie serca na tlen zwiększa się podczas
wysiłku fizycznego, zdenerwowania, gorączki i
podwyższonego poziomu
we krwi, czyli zawsze wtedy, gdy
akcja serca przyspiesza. W takich sytuacjach
najczęściej pojawiają się kliniczne objawy
niedokrwienia serca.
Nadciśnienie tętnicze
• Nadciśnienie tętnicze jest chorobą układu krążenia, podczas
której w naczyniach tętniczych panuje zwiększone ciśnienie
krwi. Nadciśnienie tętnicze jest chorobą przewlekłą,
podlegającą długotrwałemu leczeniu
• Nadciśnienie tętnicze może doprowadzić do udaru mózgu i
niewydolności serca. U chorych z nadciśnieniem większe jest
też ryzyko wystąpienia zawału mięśnia sercowego i
niewydolności nerek
• Nadciśnienie tętnicze jest częstą chorobą w krajach wysoko
rozwiniętych. Mniej więcej 20% ludności w Polsce ma
nadciśnienie tętnicze. Dzieci rzadko mają nadciśnienie
tętnicze, wraz z wiekiem częstość występowania tej choroby
wzrasta.
Nadciśnienie tętnicze
• Najczęstszą formą nadciśnienia jest nadciśnienie tętnicze
pierwotne, zwane też samoistnym, a więc takie, którego
przyczyna jak dotąd nie została dokładnie poznana. Mniej
więcej 95% osób z podwyższonym ciśnieniem krwi ma
nadciśnienie tętnicze pierwotne. Występuje ono szczególnie
często przy towarzyszącej nadwadze i gdy inni członkowie
rodziny cierpią na to schorzenie. Nadużywanie soli kuchennej
w codziennej diecie, regularne spożywanie alkoholu i
przyjmowanie niektórych leków, np. pigułek
antykoncepcyjnych lub preparatów zawierających sterydy,
może wpłynąć na wystąpienie nadciśnienia
• Tylko u 5% pacjentów z nadciśnieniem tętniczym jest ono
spowodowane chorobą organiczną. Niektóre choroby nerek i
nadnerczy mogą doprowadzić do nadciśnienia. Wówczas
mówimy o nadciśnieniu tętniczym wtórnym objawowym
Nadciśnienie tętnicze -
powikłania
Nadciśnienie tętnicze
U zdrowego dorosłego w spoczynku
ciśnienie tętnicze skurczowe wynosi poniżej 140 mm Hg
ciśnienie rozkurczowe natomiast - poniżej 90 mm Hg.
Jeżeli ciśnienie skurczowe wynosi 140 mm Hg lub więcej,
zaś rozkurczowe 90 mm Hg lub więcej, mówimy o
podwyższonym ciśnieniu tętniczym. Wystarczy zatem,
gdy jedna z tych wartości jest podwyższona
.
RR optymalne 120/80
Nadciśnienie tętnicze
U zdrowego dorosłego w
spoczynku
ciśnienie tętnicze skurczowe
wynosi poniżej 140 mm Hg
ciśnienie rozkurczowe
natomiast - poniżej 90 mm
Hg.
Jeżeli ciśnienie skurczowe
wynosi 140 mm Hg lub
więcej, zaś rozkurczowe 90
mm Hg lub więcej, mówimy
o podwyższonym ciśnieniu
tętniczym. Wystarczy zatem,
gdy jedna z tych wartości
jest podwyższona
RR optymalne
120/80
Profilaktyka
Choroby zwyrodnieniowe układu
nerwowego
Choroba Alzheimera
•
polega na zaburzeniu
funkcjonowania mózgu, jest
najczęściej występującym
schorzeniem otępiennym.
Charakteryzuje się zakłóceniami
w sferze czynności poznawczych,
zwłaszcza zaś postępującym
zanikiem pamieci, utratą
zdolności do myślenia
abstrakcyjnego i do
wykonywania w sposób logicznie
uporządkowany złożonych, a
potem, w miarę postępu
choroby, nawet prostych zadań
Mechanizmy prowadzące do
powstania i rozwoju choroby nie
są w pełni poznane.
• W krajach wysoko
cywilizowanych odsetek
osób w wieku 65-70 lat
dotkniętych chorobą wynosi
2,5%. W wieku pomiędzy
65.-85. rokiem następuje
znaczący wzrost liczby osób
chorych - do jej podwojenia
dochodzi co kolejne 5 lat.
Odsetek chorych wśród 85-
latków wynosi co najmniej
25 -30%! Na świecie choruje
20 mln ludzi, w Polsce - ok.
150 tysięcy.
Choroby zwyrodnieniowe układu
nerwowego Choroba Parkinsona
• należy do grupy chorób
zwyrodnieniowych układu
nerwowego.
Najbardziej charakterystycznymi
objawami choroby Parkinsona są:
drżenie rąk, ramion, nóg, żuchwy
i twarzy, sztywność kończyn i
tułowia, spowolnienie ruchów,
upośledzenie koordynacji
ruchowej i równowagi. Choroba
ma charakter przewlekły i
postępujący - objawy ulegają
nasileniu wraz z rozwojem
choroby.
Przyczyny choroby Parkinsona
nie zostały jeszcze w pełni
wyjaśnione.
• Cierpi na nią prawie 1,5% osób
w wieku powyżej 65 lat.
Zaczyna się na ogół po 60.
roku życia. Dotyka w
jednakowym stopniu obu płci,
z lekką przewagą mężczyzn.
Początek choroby jest niekiedy
podstępny, a rozpoznanie,
zwłaszcza we wstępnym
okresie choroby, nie jest łatwe
• Na chorobę Parkinsona cierpi
około 60 tys. Polaków. Dotyka
ona prawie 1,5% populacji
powyżej 65. roku życia, jest
więc bardzo ważnym
problemem nie tylko
medycznym, ale i społecznym
Cukrzyca
• Cukrzyca jest to przewlekła choroba metaboliczna, której
podstawowym objawem jest podwyższony poziom cukru
( glukozy ) we krwi. Cukrzycę dzieli się na następujące
podstawowe typy
• Cukrzyca typu 1 ( zwana także cukrzycą młodzieńczą bądź
insulinozależną) - wywołana jest zniszczeniem komórek beta
trzustki, odpowiedzialnych za produkcję i wydzielanie insuliny.
Spośród chorych na cukrzycę, na typ 1 choruje 15 - 20 % chorych.
• Cukrzyca typu 2 ( cukrzyca dorosłych, insulinoniezależna ) - w tym
rodzaju cukrzycy przyczyną podwyższonego poziomu cukru nie
jest brak insuliny, ale jej nieprawidłowe działanie w organizmie
( oporność na działanie insuliny ). Najczęściej cukrzycy typu 2
towarzyszy otyłość oraz bardzo często nadciśnienie tętnicze. Ten
rodzaj cukrzycy występuje najczęściej u ludzi starszych. Około 80 -
85 % wszystkich pacjentów z cukrzycą stanowią chorzy na
cukrzycę typu 2.
• Cukrzyca ciężarnych - cukrzyca po raz pierwszy rozpoznana w
ciąży i występująca do momentu urodzenia dziecka.
• Cukrzyca wtórna - to najbardziej zróżnicowana etiologicznie grupa
cukrzyc, które łącznie stanowią około 2-3% wszystkich postaci
cukrzycy w Europie i Ameryce Północnej. Charakterystyczne dla
tej postaci są współistniejące z cukrzycą inne zaburzenia lub
zespoły chorobowe.
Cukrzyca
• Częstość występowania cukrzycy wynosi około 2 - 5% ogólnej
populacji. W roku 1994 ilość wszystkich chorych na cukrzycę na
świecie wynosiła 110.4 miliona osób, w roku 2000 wzrośnie do 175.4
miliona, szacuje się , że w roku 2010 chorować będzie 239.3 miliona
osób.
• Zarówno cukrzyca typu 1, jak i cukrzyca typu 2 ma podłoże
genetyczne. Oznacza to, że ryzyko wystąpienia cukrzycy jest
znacznie wyższe u tych osób, które są blisko spokrewnione z chorymi
na cukrzycę.
• Szansa zachorowania na cukrzycę wzrasta z wiekiem ( po 45 roku)
• Cukrzyca występuje znacznie częściej u ludzi otyłych, prowadzących
siedzący tryb życia, obciążonych nadciśnieniem tętniczym,
zaburzeniami lipidowymi.
• Cukrzyca występuje znacznie częściej u osób u których w przeszłości
występowały zaburzenia tolerancji glukozy, a także u kobiet z
cukrzycą ciężarnych w wywiadzie.
Osoby te powinny mieć regularnie kontrolowany poziom cukru
CHOROBY NOWOTWOROWE
• Nowotwór jest szczególnym rodzajem utworzonej de
novo tkanki (ugrupowania jednakowych komórek)
żywego, ukształtowanego już organizmu, która zdołała
skutecznie wyłamać się spod kontroli rozmaitych
mechanizmów regulujących jej funkcje, szczególnie
związanych ze wzrostem i różnicowaniem się, zarówno
miejscowych - działających na poziomie tkankowym i
narządowym, jak i ogólnoustrojowych, zwłaszcza
immunologicznych Istota nowotworu, jego
najważniejsza cecha, odróżniająca go od tkanki, z której
się wyłania - to niepohamowane rozrastanie się, które
jest spowodowane bezustannymi, niekontrolowanymi
podziałami komórkowymi
• Nowotwory dzielimy na łagodne i zlosliwe
CHOROBY NOWOTWOROWE
• Czynniki rakotwórcze, tzw. Karcynogeny w większości są to substancje
chemiczne, szczególnie powszechnie znane produkty smoły tytoniowej:
wolne rodniki, benzopiren, aminy aromatyczne, nitrozaminy. W dymie
tytoniowym znajduje się co najmniej kilkadziesiat karcynogenów
uznanych za szczególnie niebezpieczne.
Do czynników, które sprzyjają mutacjom wiodącym do nowotworzenia,
należą rozmaite substancje nieorganiczne, z którymi ludzie często
stykają się zawodowo: arsen, chrom, nikiel, związki aromatyczne:
antraceny, związki smołowate. Bardzo silnym karcynogenem jest azbest.
Spośród surowców naturalnych na pierwszy plan wysuwają się takie
karcynogeny, jak aflatoksyna czy kwas arystocholowy.
Bardzo silnymi karcynogenami są promienie ultrafioletowe, sprawcy aż
90% nowotworów skóry. Inne promienie jonizujące, szczególnie zaś
rentgenowskie wykorzystywane do badań diagnostycznych oraz
stosowane w leczeniu przeciwnowotworowym sprzyjają ujawnieniu się
innych nowotworów, najczęściej chłoniaków, a także białaczek.
CHOROBY NOWOTWOROWE
• Niektóre drobnoustroje są uważane za ważne czynniki rakotwórcze.
Papillomavirus jest sprawcą raka szyjki macicy. HCV - wirus zapalenia
wątroby typu C - może spowodować raka pierwotnego wątroby. Z całą
pewnością Helicobacter pylori jest silnym czynnikiem rakotwórczym
powodującym raka żołądka. Wirus Epstein-Barra jest biologicznym
karcynogenem powodującym ziarnicę złośliwą oraz nowotwory nosa i gardła.
• Współczesna genetyka dostarczyła wielu informacji na temat dziedziczenia
skłonności do nowotworzenia.
Styl życia palenie papierosów. Ten nałóg ma znaczący udział w powstawaniu
aż 40% wszystkich nowotworów złośliwych. Najsilniej zależne od palenia
papierosów są raki płuca, krtani, przełyku, pęcherza, nerki i trzustki.
Nieprawidłowa dieta, szczególnie bogata w tłuszcze zwierzęce, może
sprzyjać nowotworom jelita grubego, raka macicy i gruczołu krokowego.
Ryzyko wystąpienia tego nowotworu zwiększa się przy nadmiernym piciu
alkoholu, zwiększonym spożyciu mięsa, szczególnie - czerwonego.
Bez wątpienia nadwaga i otyłość sprzyjają nowotworom, szczególnie silny
jest związek otyłości i nowotworów występujących u kobiet: raka piersi i
dróg rodnych. Otyli mężczyźni częściej niż szczupli chorują na raka gruczołu
krokowego.
CHOROBY NOWOTWOROWE
• Choroby nowotworowe są bardzo rozpowszechnione we
współczesnym świecie. W krajach rozwiniętych stanowią
one, po chorobach układu krążenia, drugą w kolejności
przyczynę zgonów. W Polsce na nowotwory złośliwe co
roku umiera ponad 45 000 mężczyzn i niemal 35 000
kobiet. Notuje się, niestety, coraz wyższy coroczny
przyrost liczby zgonów z powodu nowotworów u kobiet.
Wysiłek fizyczny działa ochronnie i zmniejsza
nowotworzenie. Zmniejszenie aktywności fizycznej
prawdopodobnie zwiększa ryzyko raka jelita grubego.
Hormonalna terapia zastępcza, oparta na estrogenach,
może mieć znaczenie w powstawaniu nowotworu trzonu
macicy. Mieszanka estrogenów i progesteronu w tym
ważnym względzie wydaje się być bezpieczna.