3. Etymologia i historia pojęć kultury i cywilizacji. Kształtowanie się 
pojęcia kultury w XIX w. w tradycji angielsko-, niemiecko- i 
francuskojęzycznej. Pierwsze naukowe (nie wartościujące) definicje 
kultury w XIX w.
4. Wartościujące i nie wartościujące rozumienie kultury. Kultura a 
natura: stanowiska w sprawie wpływu natury na kulturę 
(„naturaliści” i „kulturaliści”); związki pomiędzy środowiskiem 
naturalnym a rozwojem kultury; biologiczna natura homo sapiens a 
kultura. Status opozycji kultura-natura w różnych typach kultury.
5. Atrybutywne a dystrybutywne ujęcie kultury. Różne rodzaje 
rozumienia kultury (atrybutywne ujęcie kultury):
- kultura jako wyuczone zachowania;
- kultura jako akceptowana społecznie wiedza;
- kultura jako samosterowny system;

Wstęp do Kulturoznawstwa

3-5

Etymologia pojęć kultura i cywilizacja

• Słowo kultura używane w dzisiejszych językach europejskich wywodzi się – najpewniej 

– od łacińskiego czasownika colo, colere, mającego dwa podstawowe znaczenia: 1) 

czcić bogów, 2) uprawiać ziemię. Od czasownika utworzono rzeczownik cultura, 

oznaczający uprawę ziemi (cultura agri). W tym drugim znaczeniu słowo to jest 

używane również dzisiaj w zwrocie kultura rolna.

• Od I w. p.n.e. termin cultura zaczął być także stosowany w znaczeniu uprawa 

(ćwiczenie) umysłu – cultura animi, rozumiana jako zajmowanie się działalnością 

intelektualną (filozofią, literaturą, nauką).

• Po raz pierwszy w tym znaczeniu użył go słynny rzymski mówca i pisarz Marek Tuliusz 

Cycero (Cyceron), w dzieleTusculanae Disputationes, w 45 r. p.n.e. (dzieło to 

poświęcone było Markowi Juniuszowi Brutusowi, do którego Juliusz Cezar miał 

skierować słynne słowa: „Et tu Brute, contra me?”)

• W wyżej wymienionych znaczeniach pojęcie kultury funkcjonowało w europejskim 

kręgu kulturowym do XVIII w. kiedy w językach angielskim i niemieckim pojawiły się 

terminy odeń pochodne: culture i die Kultur. Oznaczały one wówczas całokształt 

tradycji (język, obyczaje, sztuka) charakterystycznych dla tych narodów. Culture i 

Kultur były używane głównie przez romantyków, dla odróżnienia tego co (w ich 

przekonaniu) było oryginalnie angielskie lub niemieckie i odróżniało się od dominującej 

kultury francuskiej.

• W XVIII w. ukuty został również w języku francuskim termin civilisation oznaczający 

ówczesną, dominującą w Europie, tradycję francuską. Pojęcie to obejmowało nie tylko 

tradycję dworską i sztukę, ale również filozofię i naukę. Civilisation powstało od 

civilite,   tj. zasad dobrego wychowania i zachowania w towarzystwie, ale wywodzi się 

je również  od łacińskiego civis – obywatel.

• Pojęcie civilisation zostało użyte m.in. przez J. Le Rond d’Alemaberta w Wielkiej 

Encyklo-pedii Francuskiej.

• Do języka polskiego termin kultura w podobnym znaczeniu został wprowadzony w 

latach 20 XIX w. Po raz pierwszy użył go Lelewel w swoim Wykładzie z dziejów 

powszechnych (1822-24), gdzie wyraża opinię: „O kulturze wiadomości powinny być 

historii istotą”.

Pojęcia kultura i cywilizacja w XIX w. Anglicy i Amerykanie.

• W XIX w. terminy kultura i cywilizacja przyjęły się w j. angielskim w znaczeniu:

 Kultura – jest to całokształt wyuczonych przez ludzi jako członków społeczeństwa, 

zachowań, wierzeń, obyczajów, tradycji przekazywanych z pokolenia na pokolenie, 

oraz przedmiotów materialnych, towarzyszących tym zachowaniom.

 Cywilizacja – jest to zaawansowany stan rozwoju społecznego i kulturowego, 

charaktery-zujący się m.in. rozwarstwieniem społecznym (social stratification), 

pojawieniem się miast oraz pisma (writing) – a zatem, każda cywilizacja to kultura, ale 

nie każda kultura to cywilizacja.

• Pojęcia te były związane z orientacją teoretyczną nazywaną ewolucjonizmem 

(ewolucjonizmem kulturowym lub społecznym dla odróżnienia od ewolucjonizmu 

biologicznego). Najwybitniejszymi przedstawicielami ewolucjonizmu byli Edward 

Burnett Taylor (1832-1917), Henry Lewis Morgan (1818-1881) oraz Herbert Spencer 

(1820-1903).

• Głównym założeniem ewolucjonistów było przekonanie o nieustannym i stopniowym 

postępie w dziejach społeczeństw ludzkich, które można podzielić na trzy główne 

etapy: 

 dzikość (savagery): najniższy etap, łowiectwo i zbieractwo, wędrowny tryb życia, 

odpowiada paleolitowi i mezolitowi w archeologii;

 barbarzyństwo (barbarism): środkowy etap, początki rolnictwa, hodowli i osiadłego 

trybu życia, odpowiada neolitowi i eneolitowi w archeologii (jeśli brak pisma, to 

również epoka brązu i żelaza);

 cywilizacja (civilization): najwyższy etap rozwoju, pojawienie się pisma, trwa do 

dzisiaj, odpowiada epoce brązu i żelaza w archeologii (jeśli jednocześnie występuje 

pismo), pokrywa się z okresem historycznym;

• W obrębie ewolucjonizm kulturowego powstała pierwsza naukowa definicja 

kultury, sformułowana w 1871 r. przez E. B. Taylora w książce Primitive Culture. Brzmi 

ona: „Kultura lub cywilizacja jest to złożona całość obejmująca wiedzę, wierzenia, 

sztukę, prawo, moralność, obyczaje i wszystkie inne zdolności i nawyki nabyte przez 

człowieka jako członka społeczeństwa”. 

• Definicja Taylora nie jest jedyną obowiązują definicją kultury, od tego czasu pojawiło 

się    w naukach społecznych ponad 200 różnych definicji tego pojęcia.

Pojęcia kultura i cywilizacja w XIX w. Niemcy i Francuzi.

• W języku niemieckim (filozofia i nauka) w XIX w. częściej niż die Kultur używano pojęcia 

Geist (duch), dopiero w początkach XX w. termin Kultur ostatecznie zastąpił termin 

Geist. Niektórzy autorzy niemieccy tworzący na początku XX w., np. Georg Simmel 

(1857-1917) albo Max Scheler (1874-1924) używają tych dwóch pojęć zamiennie. 

• Od pojęcia Geist pochodzi termin Geisteswissenschaften (tzn. nauki o duchu, tłuma-

czone jako nauki o kulturze albo humanistyka). Termin ten został wprowadzony przez 

Wilhelma Windelbanda (1848-1915) w 1894 r., kiedy wyróżnił on Geisteswissenschaften 

oraz Naturwissenschaften, jako dwie grupy nauk posiadające różny przedmiot badań i 

stosujące różnego metody badawcze. Równolegle z terminem Geisteswissenschaften, w 

obrębie j. niemieckiego w XX w. zaczęto również stosować termin 

Kulturwissenschaften.

• Geisteswissenschaften to historia, archeologia, etnologia (antropologia kulturowa), 

socjologia, językoznawstwo, a od drugiej poł. XX w. również kulturoznawstwo.

• W języku francuskim powszechnie używano w XIX w. terminu civilisation, jako w zasadzie 

zbieżnego z angielskim civilization. Termin kultura nie przyjął się w XIX w. w j. 

francuskim. W zbliżonym znaczeniu używano terminu mentalite, natomiast nauki 

społeczne określano mianem les sciences sociales. W obrębie j. francuskiego powstał 

również termin socjologia (sociologie), wprowadzony przez Augusta Comte’a (1798-

1855).

• Termin culture przyjął się ostatecznie również w j. francuskim, ale z oporami i dopiero      

w XX w., gdzie zresztą nadal jego główne znaczenie odnosi się do uprawy roli.

• Przyjęcie się terminu kultura oraz bliskoznacznego cywilizacja w wielu innych językach     

w XIX oraz w XX w. w używanym obecnie w nauce znaczeniu, należy przypisać wpływowi 

tradycji angielskojęzycznej, w obrębie której w XIX w. sformułowano pierwszą naukową 

definicję kultury.

Wartościujące i nie wartościujące rozumienie kultury

• Termin kultura przyjął się w wielu językach w XIX i XX w. zarówno w nauce jak i w języku 

potocznym.

• W związku z należy rozróżnić dwa podstawowe rozumienia tego pojęcia:
1) wartościujące, inaczej również: wąskie, nie akademickie, potoczne, selektywne;
2) nie wartościujące, inaczej również: szerokie, akademickie, naukowe, nie 

selektywne;

• Wartościujące rozumienie kultury używane jest na co dzień w języku potocznym. W tym 

znaczeniu kultura oznacza zasady dobrego wychowania i zachowania się. Np. człowiek 

zachowujący się kulturalnie, to ktoś kto nie spluwa (albo nie smarka) na ziemię, 

natomiast ktoś spluwający (albo smarkający) na ziemię zostanie uznany za człowieka 

niekulturalne-go (bez kultury).

• Nie wartościujące rozumienie kultury używane jest w nauce (muszą go używać również 

studenci piszący prace semestralne). W tym znaczeniu każde zachowanie jest kulturowe  

 i należy dociekać przyczyn takiego a innego zachowania w danych okolicznościach. Np., 

jeśli ktoś smarka na ziemię (zamiast do chusteczki), nie można się oburzać, tylko poszu-

kać przyczyn takiego zachowania – np. człowiek ten pochodzi z grupy społecznej gdzie 

jest to zachowanie normalnie przyjęte i tolerowane, albo jest to naukowiec badający 

reakcję członków danej grupy społecznej na zachowania niezgodne z przyjętymi w niej 

standardami (możliwych odpowiedzi może być dużo więcej).

• W j. polskim wartościującemu rozumieniu kultury odpowiada przymiotnik kulturalny, 

natomiast nie wartościującemu – kulturowy (uwaga: nie wszyscy naukowcy to 

odróżniają, ale czyni tak większość).

• Naukowcy powinni stosować nie wartościujące rozumienie kultury jeśli działają jako nau-

kowcy (gdy piszą artykuły, książki, występują na konferencjach, seminariach itd.), ale 

jako zwykli ludzie (np. na ulicy, w sklepie, na przyjęciu rodzinnym) mogą używać 

wartościują-cego rozumienia kultury (inaczej trudno byłoby im egzystować na co dzień i 

porozumiewać się z innymi ludźmi, którzy w większości rozumieją kulturę wartościująco).

• To samo co do naukowców odnosi się również do studentów kierunków humanistycznych 

(a zatem również do studentów kulturoznawstwa).

Atrybutywne a dystrybutywne ujęcie kultury

•

Nie wartościujące (akademickie) rozumienie kultury obejmuje dwa podstawowe ujęcia:

1) atrybutywne;
2) dystrybutywne;
•

Atrybutywne ujęcie kultury zawiera każda definicja kultury w swojej podstawowej części. 

Jest to opis cech z uwagi na które coś kwalifikuje się jako kulturę. Atrybutywne ujęcie 

kultury używane jest zawsze w liczbie pojedynczej, tzn. określa się, co jest a co nie jest 

kulturą. Wyżej przytoczo-na definicja E. B.  Taylora jest właśnie atrybutywnym ujęciem 

kultury, gdyż wymienia ona i charakteryzuje cechy, z uwagi na które, pewne zjawiska 

określa się mianem kultury.

•

Dystrybutywne ujęcie kultury wskazuje na pewne cechy danej, konkretnej kultury lub 

grupy kultur, z uwagi na które możemy zakwalifikować je do określonego rodzaju. 

Dystrybutywne ujęcie kultury możemy podzielić na kilka rodzajów:

-

konkretne, wówczas gdy wskazuje się na daną, konkretną kulturę, np. polska kultura 

szlache-cka XIX w., kultura Indian Nawaho, kultura amerykańska itp.

-

typologiczne, wówczas gdy wskazuje się na pewną grupę kultur które posiadają cechy 

wspólne, pozwalające je zaliczyć do jakiegoś określonego typu czy rodzaju, np. kultura 

ludowa, kultura pierwotna, kultura tradycyjna, kultura masowa.

•

W obrębie ujęcia konkretnego jak i typologicznego można wyróżnić jeszcze po dwa 

podstawowe ujęcia kultury:

-

całościowe, wówczas gdy wskazuje się na kulturę lub typ kultury który przysługuje 

całemu społeczeństwu, np. kultura polska XIX w., kultura pierwotna itp.

-

częściowe, wówczas gdy wskazuje się na kulturę lub typ kultury który przysługuje tylko 

pewnej grupie społecznej w ramach większego społeczeństwa lub pewnej sferze 

zachowań, np. polska kultura szlachecka, kultura masowa, kultura narodowa itp.

•

Ścisłe odróżnienie czy w danym przypadku chodzi o całościowe czy częściowe ujęcie 

kultury może nastręczać trudności, gdyż nie zawsze łatwo orzec, co jest całością 

społeczną. Np. współ-czesne społeczeństwo polskie prezentuje niewątpliwie pewną jedną 

kulturową, ale z drugiej strony można je postrzegać jako część większej całości: wspólnoty 

europejskiej albo społeczeń-stwa (kultury) globalnego.

Kultura a natura

•

W naukach społecznych oraz we współczesnej kulturze natura jest 

postrzegana jako przeciwieństwo kultury: natura to coś co powstało i istnieje 

niezależnie od człowieka, kultura natomiast jest sztuczna i stworzona przez 

człowieka i bez człowieka nie może istnieć. 

•

Humanistów można podzielić na kulturalistów i naturalistów (nie mylić z 

naturalizmem    w odniesieniu do stanowiska w filozofii nauki o czym będzie 

mowa później). Kulturaliści twierdzą, że kultura jest niezależna od natury. 

Natomiast naturaliści twierdzą, że kultura jest w istotny sposób 

determinowana przez naturę. Stanowisko kulturalistyczne podzie-lają przede 

wszystkim zwolennicy orientacji podmiotowej w naukach społecznych (anty-

naturaliści), natomiast stanowisko naturalistyczne podzielane jest przez 

zwolenników orientacji przedmiotowej (naturalistów). Co to jest orientacja 

podmiotowa i przedmiotowa (główni przedstawiciele i poglądy) w naukach 

społecznych będzie powiedziane szczegó-łowow dalszej części wykładu.

•

Pomiędzy kulturalistami a naturalistami możliwe są również stanowiska 

pośrednie (najczęściej w praktyce spotykane), uznające mniejszą lub większą 

zależność kultury   od natury.

•

Wiele koncepcji naturalistycznych wychodzących od koncepcji doboru 

naturalnego Darwina stało się niepopularnych wskutek ludobójstwa w okresie 

II wojny światowej. Dlatego w okresie od lat 40 do 80 XX w. koncepcje te nie 

cieszyły się popularnością. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać w latach 80, gdy 

pojawiły się nowe dyscypliny (socjobiologia i psychologia ewolucyjna) badające 

człowieka jako istotę biologiczną i kulturową zarazem.

Kultura a natura: w jaki sposób zagadnienie to jest 

ujmowane w naukach społecznych

• Kulturoznawstwo jest nauką społeczną o orientacji podmiotowej, która uwagę 

swoją koncentruje na przemianach kultury w okresie ponowoczesności. 

Związkami pomiędzy kulturą a naturą kulturoznawcy się nie interesują, dla 

porządku odnotujemy jednak kilka zagadnień wiążących się z tym problemem:

• Relacje między kulturą a naturą rozpatruje się w naukach społecznych na 

dwóch podsta-wowych płaszczyznach:
1) związki pomiędzy ewolucją kultury a środowiskiem naturalnym (wpływ 

warunków geograficznych na historię kultury). Tą problematyką zajmuje się 

tradycyjnie historia     oraz archeologia, w mniejszym stopniu antropologia 

kulturowa (etnologia);
2) związki pomiędzy człowiekiem jako istotą biologiczną a rozwojem i 

funkcjonowaniem kultury. Tym zagadnieniem zajmują się nauki stojące na 

pograniczu nauk społecznych i biologii: socjobiologia i psychologia ewolucyjna. 

Wśród orientacji teoretycznych spotykanych w naukach społecznych problem 

ten interesował szczególnie interakcjoni-stów (G. H. Mead) dla których punktem 

wyjścia był behawioryzm oraz strukturalistów       w antropologii kulturowej (C. 

Levi-Strauss);

• 3) Problemem specyficznie kulturoznawczym jest natomiast rozpoznanie 

statusu opozy-cji kultura-natura (tj. postrzegania relacji pomiędzy kulturą a 

naturą w danej kulturze) w różnych kulturach (typach kultur) – problemem tym 

zajmiemy się bliżej również w dalszej części wykładu, podczas omawiania 

typologicznego (dystrybutywnego) ujęcia kultury.

Kultura a natura: 1) środowisko naturalne a ewolucja 

kultury

• Środowisko naturalne a ewolucja (rozwój, historia) kultury: tą problematyką 

zajmuje się głównie historia i archeologia.

• Środowisko naturalne (geografia, klimat) w istotny sposób może określić ogólny 

kierunek ewolucji kultury (choć nie samą kulturę). 

• Przykładów takich zależności dostarczają tzw. centra neolityzacji, miejsca gdzie 

doszło   do udomowienia pierwszych zwierząt i roślin oraz gdzie powstały 
pierwsze cywilizacje.

• Obszary na których doszło do spontanicznej (a nie naśladowczej) neolityzacji 

zlokalizowane są z reguły w strefie klimatu umiarkowanego przechodzącego w 
tropikalny (lub na obszarach wysokogórskich w przypadku obszarów położonych 
w pobliżu równika – co w efekcie daje zbliżone warunki klimatyczne), na 
obszarach wyżynnych, gdzie w prze-szłości (lub nadal) występowały gatunki 
roślin i zwierząt nadające się do udomowienia (domestykacji).

• Inna hipoteza na temat wpływu czynników klimatyczno-przyrodniczych na 

historię kultury głosi, że nowożytny rozwój ekonomiczny Europy został w dużym 
stopniu zdeterminowany przez czynniki geograficzne (tzw. hipoteza „cudu 
europejskiego”). Chodzi tutaj przede wszystkim o ciepły prąd oceaniczny (Prąd 
Zatokowy, Golfsztrom) opływający Europę od strony Atlantyku aż do Morza 
Białego.

Centra neolityzacji

• Na mapie zaznaczone są następujące (mniej czy bardziej sporne) centra neolityzacji: (1) 

Żyzny Półksiężyc (Bliski Wschód), 2) wyżyny Iranu, 3) strefa Sahelu w Afryce Północnej, 
4) dolina rzeki Huang-he w Chinach, 5) dolina rzeki Jangcy w Chinach (niewykluczone 
również Indochiny), 5) Mezoameryka (południowy Meksyk, Gwatemala), 7) wybrzeże 
środkowoandyjskie, 8) wschodnie Stany Zjednoczone, 9) wyżynny interior Nowej Gwinei;

Cud Europejski

• W latach 70 XX w. Amerykański historyk Eric Jones wysunął hipotezę tzw. 

cudu europejskiego (European miracle). Hipoteza ta (i jej podobne) głosi, że 

nowożytny rozwój technologiczny i społeczny Europy Zachodniej, 

zapewniający temu kręgowi cywilizacyjnemu przewagę technologiczną nad 

innym kręgami cywilizacyjnymi, był rezultatem splotu różnorodnych 

czynników, a nie naturalnym etapem w rozwoju społeczeństw ludzkich.

• Cudu europejskiego nie należy rozumieć w sposób europocentryczny 

(europoszowinistyczny): w historii różne kultury i kręgi kultury osiągały 

przewagę nad sąsiadami, tak się jednak złożyło, że w czasach nowożytnych 

przewagę tę osiągnęła Zachodnia Europa – i jakoś ten fakt należy wyjaśnić.

• Spośród czynników tych wymienić należy:
(1) korzystne położenie geograficzne: 

cywilizacja Zachodu położona jest na 
zachodnim krańcu Eurazji, co uchroniło ją 
m.in. przed niszczyciel-skimi najazdami 
koczowników z Azji Środkowej; od zachodu 
Europę opływa Golfsztrom, a wła-ściwie jego 
odnogi, prąd Północnoatlantycki i Norweski, 
czego efektem jest ciepły (jak na tę szerokość 
geograficzną) klimat; populacje euro-pejskie 
chronione są również przed szkodliwym 
oddziaływaniem pasożytów i chorób rejonów 
tropikalnych;

Cud 

europejski 

a

geografia

• Region Zachodniej Europy jest najcieplejszym obszarem na kuli ziemskiej 

powyżej 50 równoleżnika (szerokości zarówno północnej jak i południowej). 
Przyczyną tego stanu rzeczy jest układ ciepłych prądów oceanicznych na 
Atlantyku Północnym: Prąd Zatokowy (Golfstrom), Północnoatlantycki i 
Norweski tworzą jeden system, ogrzewający morza na zachód i północ od 
Europy (aż do okolic Murmańska) w takim stopniu, że nie zamarzają one w 
ciągu całego roku (jak dzieje się to okresowo na tych szerokościach 
geograficznych);

• Dzięki temu zbiegowi okoliczności obszary Europy Zachodniej i Środkowej 

są szczególnie korzystne dla osadnictwa społeczeństw ludzkich.

Kultura a natura: 2) związki pomiędzy człowiekiem jako

istotą biologiczną a rozwojem i funkcjonowaniem kultury

• Związki pomiędzy człowiekiem jako istotą biologiczną a rozwojem i 

funkcjonowa-niem kultury: tą problematyka interesuje dyscypliny 
znajdujące się na pograniczu nauk społecznych i biologicznych.

• W tym ujęciu, kultura jest to rodzaj adaptacji homo sapiens do 

warunków habitatu. Kulturę, a ściślej rzecz biorąc, zdolność do 
przyswojenia i rozwijania kultury, można potraktować jako zdolność 
rozwiniętą w toku ewolucji biologicznej i służąca do adaptacji (niezwykle 
skutecznej jak się okazuje) do środowiska naturalnego.

• Genotyp i fenotyp gatunku homo sapiens (jego ewolucyjnych 

poprzedników) ewoluował w kierunku wykształcenia cech 
umożliwiających przyswojenie sobie kultury (duży mózg, wyprostowana 
postawa uwalniająca przednie kończyny)  gdyż to sprzyjało przetrwaniu 
w sensie biologicznym.

Status opozycji kultura-natura w 4 historycznych typach 

kultury

•

Pojęcie statusu w kulturoznawstwie i teorii kultury jest używane często w następującym znaczeniu 

„sposób w jaki ludzie danego społeczeństwa (kultury) postrzegają danego zjawisko (problem)”.

•

A zatem wyrażenie status opozycji kultura-natura w 4 historycznych typach kultury odnosi się do 

tego,    w jaki sposób ludzie postrzegają związki pomiędzy kulturą a naturą w różnych kulturach 

(epokach historycznych).

•

Wyróżnia się kilka różnych typów kultury (o tym będzie mowa szczegółowo w innej części 

wykładu),      ale najczęściej podaje się 3 lub 4:

•

1) kultura magiczna w społeczeństwach pierwotnych;

•

2) kultura religijna (albo tradycyjna) w społeczeństwach rolniczych (albo tradycyjnych);

•

3) kultura nowoczesna w społeczeństwach przemysłowych;

•

4) kultura ponowoczesna w społeczeństwach poprzemysłowych;

•

Ad. 1) w kulturze magicznej nie rozróżnia się kultury od natury, nie rozróżnia się również 

związków symbolicznych od przyczynowo-skutkowych (podkreślają to wszystkie naukowe teorie 

magii).                 W związku z tym w kulturze magicznej nie ma podziału na kulturę i naturę;

•

Ad. 2) w kulturze religijnej dominuje podział na sacrum – profanum (święte i nie święte) którego 

nie można utożsamić z podziałem na kulturę i naturę. W związku z tym w kulturze religijnej 

również nie ma podziału na kulturę i naturę albo jest on słabo zarysowany (co podkreślają 

niektóre teorie kultury).

•

Ad. 3) w kulturze nowoczesnej dominuje podział na kulturę i naturę i jest on postrzegany jako 

obiektywny, w związku z tym opozycja kultura-natura ma w kulturze nowoczesnej status 

obiektywny (podział istnieje niezależnie od ludzi).

•

Ad. 4) w kulturze ponowoczesnej uważa się, że podział na kulturę i naturę jest względny 

historycznie i zależy od danego społeczeństwa (kultury). Dlatego opozycja kultura – natura ma w 

kulturze ponowocze-snej status subiektywny (względny albo kulturowy) tzn. zależny od ludzi.

•

W naszym obecnym społeczeństwie (Polska, początek XXI w.) dominuje pogląd typowy dla kultury 

nowoczesnej (większość ludzi uważa, że podział na naturę i kulturę jest obiektywny, powoli jednak 

upowszechnia się pogląd typowy dla kultury ponowoczesnej, a mianowicie że podział na kulturę i 

naturę jest (może być) różny w różnych kulturach.

•

Terminu status używa się jednak najczęściej w odniesieniu do sztuki i nauki jako dziedzin kultury.