PowerPoint Presentation

Wstęp

Przezwyciężenie konfliktu Wschód- Zachód na początku lat 90.

nie doprowadziło automatycznie do wyeliminowania wszelkich

wyzwań i zagrożeń dla bezpieczeństwa i współpracy w Europie.

Podstawowych wyzwań i zagrożeń dla bezpieczeństwa i

współpracy w Europie należy upatrywać w

asymetrii i

dysproporcjach rozwojowych

między Europą Zachodnią a

Środkową i Wschodnią oraz Południową. Prowadzi to do daleko

idących różnic w ocenie położenia gospodarczo-społecznego

poszczególnych państw w różnych dziedzinach. Złożoność i

długofalowy charakter powyższych procesów stanowi zatem

podstawową przesłankę powstawania licznych

niebezpieczeństw i zagrożeń, które utrwalają liczne podziały w

Europie.

Główne cechy polityki zagranicznej i

bezpieczeństwa UE



Jedną z cech charakterystyczną unijnej polityki zagranicznej

i polityki bezpieczeństwa jest stała ocena, krytyka i w

rezultacie zmiana. Tym samym element zmienności i

dynamizmu jest jej nieodłącznym czynnikiem.



Celem nadrzędnym jest konstruowanie takiego programu,

który zapewniłby utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa, nie

tylko na kontynencie europejskim, ale również w skali

światowej, w sytuacji niepodzielności bezpieczeństwa i

pogłębiających się współzależności.

Główne cechy polityki zagranicznej i

bezpieczeństwa UE

W czasach współczesnych bowiem nie można już mówić o

polityce i bezpieczeństwu sektorowym ani w sensie

geograficznym, ani problemowym. Niemniej jednak Europa

pozostaje pierwszym i bezpośrednim obiektem, którego

stabilność i eliminacja konfliktów zbrojnych znajduje się w

centrum zainteresowania Unii.

Na bezpieczeństwo Europy mają jednakże wpływ zjawiska i

procesy zachodzące w innych częściach globu. Stąd też

aktywność UE przejawia się w działaniach wobec szerokiego

zakresu problemów i obszarów.

Cele i instrumenty polityki zagranicznej

Europejski system bezpieczeństwa opiera się przede wszystkim

na instrumentach i środkach politycznych. Dialog polityczny i

negocjacje były głównymi instrumentami łagodzenia napięć i

podziałów na kontynencie europejskim. Apogeum takiej polityki

było podpisanie Aktu końcowego w Helsinkach w 1975.

Przełomowym momentem, który wprowadził do agendy UE

kwestię własnych, europejskich sił zbrojnych był konflikt w byłej

Jugosławii.

Dyskusja i działania zmierzające do realizacji tej koncepcji

toczą się jednak równolegle z zastosowaniem szeregu

instrumentów iśrodków o charakterze dyplomatycznym,

politycznym i gospodarczym, których głównym i nadrzędnym

celem jest stworzenie warunków do promowania

bezpieczeństwa i jego umocnienia.

Cele i instrumenty polityki

zagranicznej



Program polityczny Unii służy między innymi

przeciwstawianiu się nowym zagrożeniom, „nowym" - w

przeciwieństwie do tradycyjnych - związanym z innymi niż

militarne. Europa, która przeżyła w XX stuleciu dwie

wyniszczające wojny, doszła do etapu, w którym możliwość

konfliktu zbrojnego na kontynencie stała się

niewyobrażalna. Jugosławia była wyjątkiem, który

potwierdził tę regułę. Zagrożenia współczesnego pokoju i

stabilności nazywane są niekiedy wyzwaniami, stając się

tym samym kolejnymi problemami do rozwiązania

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Zagrożenia wewnętrzne

Zagrożenia wewnętrzne mogą się wiązać z sytuacją społeczną
i gospodarczą w krajach członkowskich lub też w obrębie
„wielkiej Europy". Praktycznie każdy sektor polityki
wewnętrznej niesie ze sobą zagrożenia dla szerokiego
rozumianego bezpieczeństwa.



bezrobocie



wzrost przestępczości



wzrost ksenofobii i rasizmu



niepokoje społeczne na tle różnic rasowych i kulturowych,

związanych z imigracją oraz funkcjonowaniem licznych
mniejszości

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego



Cały szereg nieprzewidzianych

następstw, które niesie ze sobą rozwój

komputeryzacji, nowych technologii



Zagrożenia wynikające z braku

dostatecznej ochrony środowiska,



Niepożądane tendencje demograficzne,

związane na przykład z procesem

starzenia się społeczeństw europejskich

Zagrożenia wewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Nacjonalizmy i konflikty etniczne

występujące w całej

Europie, ponieważ wiążą się z występowaniem mniejszości

etnicznych i narodowych w wielu państwach europejskich,

zarówno na zachodzie, południu, a przede wszystkim na

wschodzie. Istotna różnica polega jednak na tym, czy są one

zinstrumentalizowane przez kierownictwa poszczególnych

państw dla celów taktyki i strategii politycznej, czy też dążą

one do ich pokojowego rozwiązania ? Można w uproszczeniu

stwierdzić, iż wielu regionach i państwach, zwłaszcza na

obszarze WNP oraz Bałkanów, kierownictwa państwowe,

nawiązujące do wartości narodowo-nacjonalistycznych, nie

są skłonne respektować podstawowych praw człowieka i

znanych konwencji ONZ oraz zasad KBWE/OBWE, przy

rozwiązywaniu niekiedy skomplikowanych kwestii

szczegółowych.

Nacjonalizmy i konflikty etniczne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Wątpliwości budzi szczególnie trudność w uregulowaniu

zasad i celów tzw. Interwencji zbrojnej dla rozwiązywania

konfliktów narodowych i etnicznych, jak też wymuszania

przestrzegania praw człowieka przez rządy poszczególnych

państw. Chodzi bowiem o uzgodnienie powszechnie

obowiązującego mechanizmu ONZ, a w odniesieniu do

Europy także w ramach OBWE, pozwalającego na

uruchomienie sankcji i siły militarnej w celu ochrony praw

człowieka. W istocie idzie o to, aby stosowane środki były

adekwatne do pożądanych celów i służyły stabilizacji,

pokojowi i bezpieczeństwu w Europie.

Nacjonalizmy i konflikty etniczne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego



Transformacja w EŚ i WNP, otwarcie granic, masowe migracje

ludzi i szereg innych czynników przyczyniło się do wzrostu

zorganizowanej przestępczości w skali ogólnoeuropejskiej.

Nasilenie się korupcji spowodowało przenikanie się struktur

przestępczych do aparatu państwowego i różnych sektorów

gospodarki. Zjawiska i tendencje powyższe posiadają wymiar

krajowy i międzynarodowy, przyczyniając się do destabilizacji

oraz poważnych wyzwań w skali ogólnoeuropejskiej.

Zwalczanie tych przejawów jest zadaniem państw oraz

organizacji międzynarodowych, w tym OBWE i UE. Chodzi

przede wszystkim o rozpoznanie zjawiska i ścisłe

współdziałanie określonych służb policyjnych i instytucji i

organizacje europejskie , nawet OBWE, nie są przygotowane do

zwalczania przestępczości zorganizowanej, mogą one jednak

wspierać wysiłki poszczególnych państw w tym zakresie.

Transnarodowa przestępczość
zorganizowana

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Zagrożenia zewnętrzne

Można je sklasyfikować w pięciu
grupach:

Bunt

biednych

Terroryzm

międzynarodowy

Kryzys

państwa

Zagrożenie

środowiska

naturalnego i

społecznego

Bunt

wykluczonych

Zagrożenia

zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Zagrożenia zewnętrzne

„Bunt wykluczonych”

Jedno z podstawowych zagrożeń wynika, w ocenie UE, z

szerzących się postaw skrajnych, niekiedy
fundamentalistycznych, będących podstawą do oskarżania
bogatych i rodzącej się wobec nich wrogości, Wrogość ta może
być wyrażana również w formach agresywnych, w tym
terrorystycznych. Zdaniem polityków unijnych rodzi się ona z
ubóstwa, z dysproporcji rozwojowych, występujących między
poszczególnymi obszarami świata. Podziałowi temu
towarzyszą różnice kulturowe, pogłębiające wzajemne
niezrozumienie między biednymi a bogatymi - między krajami
Południa a krajami Północy, krajami borykającymi się z
trudnościami materialnymi i egzystencjalnymi w zderzeniu z
bogacącymi się, konsumenckimi krajami rozwiniętymi.

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego



Istotnym elementem, zarówno w analizie, jak i w

poszukiwaniu rozwiązań, jest uwzględnianie postrzegania

sytuacji przez kraje biedniejsze. Brany jest pod uwagę

negatywny wizerunek białego, bogatego człowieka, a tym

samym państw zamożniejszych, jaki ukształtował się w

innych obszarach globu. Unia nie waha się nawet przed

zastosowaniem określenia

„kulturowego imperializmu".



Frustracja biednych jest podatnym gruntem i podstawą do

rodzenia się fundamentalizmu religijnego, do szukania w

religii oparcia i ratunki przed obcymi ideami, uzasadnienia

własnej wartości, tożsamości, poszukania ładu

egzystencjalnego.

Zagrożenia zewnętrzne

„

Bunt

wykluczonych”

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

„

Bunt biednych”



Pojawianie się postaw skrajnych nie sposób oddzielić od
sfery ubóstwa i biedy. Nierówności w rozwoju są faktem.
Ludzi żyjących w skrajnej nędzy, których dochód nie
przekracza 1 USD dziennie, jest ponad miliard.



Starania na rzecz walki z ubóstwem i zrównoważonego
rozwoju są warunkiem przetrwania i dalszej prosperity także
w krajach rozwiniętych.

Zagrożenia zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Zagrożenia środowiska naturalnego i społecznego

Jednym z najtrudniejszych wyzwań przyszłościowych jest także

pogarszający się stan ochrony środowiska naturalnego. Europa jest

tylko jednym elementów składowych problemu globalnego w tym

zakresie. W aspekcie praktycznym chodzi przede wszystkim o

wypracowanie określonych programów ogólnoeuropejskich w

zakresie ochrony środowiska naturalnego oraz zapewnienie

stosowanych środków finansowych do ich realizacji. Problem

rekonstrukcji ekologicznej jest zatem ściśle związany z różnymi

aspektami koordynacji ziałań w płaszczyźnie narodowej i

międzynarodowej z udziałem UE, OBWE, ale także poszczególnych

organizacji o charakterze regionalnym. Wynika to z faktu, iż

wymierne efekty w skali ogólnoeuropejskiej będą możliwe tylko

poprzez koordynację współdziałanie i racjonalne wykorzystywanie z

reguły szczupłych środków. Nie bez znaczenia jest także

kształtowanie określonej mentalności proekologicznej wśród

społeczeństwa, począwszy od szkoły podstawowej i różnych form

edukacji, do przestrzegania określonych zasad w życiu zawodowym i

prywatnym.

Zagrożenia zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

„

Kryzys państwa”

Określenie to nie odnosi się w sensie dosłownym do kryzysu

instytucji państwa czy też rozpadu państw. Jest ono skrótem

myślowym, mającym zwrócić uwagę na sytuację

wewnętrzną państw, w których kumulują się opisane

powyżej zjawiska. Prowadzi to często do wybuchu wojen

domowych, pogarszających trudną sytuację kraju, a także

pogłębianiu ubóstwa, które rodzi tendencje skrajne z

terroryzmem włącznie. W świecie współczesnym państwo w

stanie kryzysu nie może być izolowane i pozostawione

samemu sobie, podczas gdy reszta świata stanie się

swoistą twierdzą - niedostępną i zamkniętą, jedynie w kręgu

własnych problemów. Obojętność i zaniechanie działania

prowadzić może bowiem jedynie do dalszej radykalizacji

sytuacji.

Zagrożenia zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

„

Kryzys państwa”

Społeczność międzynarodowa, przede wszystkim zaś świat

rozwinięty, musi reagować w sposób adekwatny na tego

typu

zagrożenia w świecie, w którym współzależność

jest zjawiskiem oczywistym. Powinny to być jednak

działania podjęte po analizie sytuacji, zdefiniowaniu istoty

zjawisk, jego

przyczyn i ewentualnych następstw. W

innym przypadku prowadzić to może do wzrostu

długotrwałej niestabilności

państwa czy regionu.

Zagrożenia zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego

Terroryzm międzynarodowy

Temat walki z terroryzmem w polityce unijnej można rozpatrywać w

dwóch
aspektach:



działań podjętych w ramach programu Atak z 11 września:

kompleksowa odpowiedź Unii Europejskiej (11 September Attacks: the

European Union's Broad Response)



program długofalowy, uzupełniający już istniejące i funkcjonujące od lat

programy w ramach współpracy regionalnej oraz ponowne

zdefiniowanie problemu i wskazanie na jego główne przyczyny.

Zagrożenia zewnętrzne

Zagrożenia i wyzwania dla

bezpieczeństwa europejskiego



Działania w sferze pierwszej obejmują: współpracę w

zakresie sądownictwa i policji, bezpieczeństwo transportu

lotniczego, zastosowanie środków ekonomicznych i

finansowych, działania dyplomatyczne, odbudowę

Afganistanu, pomoc humanitarną, gotowość na nagłe

sytuacje kryzysowe związane z działaniami

terrorystycznymi. Druga grupa wymienia przede

wszystkim walkę z przestępczością międzynarodową,

nielegalną migracją, w tym przemytem ludzi oraz walkę z

problemami przedstawionymi we wszystkich poprzednich

czterech grupach.

Zagrożenia zewnętrzne

Przeciwdziałanie nowym zagrożeniom



Zasadnicza idea UE w przeciwdziałaniu nowym zagrożeniom

sprowadza się do realizacji tzw.

miękkiego bezpieczeństwa

(ang.

soft security). Służyć temu mają programy współpracy i projekty

rozwojowe, pomoc finansowa, znoszenie barier w handlu,

promocja rozwoju. Działania te, realizowane w ramach

stosunków zewnętrznych Unii, skoncentrowane są na trzech

głównych kierunkach: politycznym, polityki handlowej, polityki

na rzecz rozwoju.

•

regulacje handlu i dalsze znoszenie barier

•

umocnienie roli instytucji globalnych (ONZ, WTO) i konferencji

międzynarodowych;

•

wspomaganie współpracy regionalnej przez tworzenie nowych

struktur regionalnych, w ramach których naucza się kompromisu,
zrozumienia partnera, budowania regionalnej lojalność.

•

dyplomacja prewencyjna.

Przeciwdziałanie nowym zagrożeniom

Walka z międzynarodowym terroryzmem



bardziej systematycznemu i skoordynowanemu użyciu

wszystkich instrumentów, jakimi dysponuje Unia dla

wyeliminowania źródeł konfliktów



zwiększeniu efektywności akcji UE poprzez uwzględnienie

problemów mających;



charakter ponadnarodowy (przemyt narkotyków, broni i ludzi,

handel artykułami i materiałami objętych zakazem,

degradacja środowiska naturalnego)



dalszemu rozwojowi zdolności szybkiego reagowania w

sytuacjach przed konfliktowych



współpraca międzynarodowej z głównymi partnerami w

zakresie zapobiegania konfliktom.

Instrumenty wewnętrzne



Efektywność działań jest jednym z priorytetowych celów,

toteż proces ciągłego doskonalenia wewnętrznej (w ramach

instytucji unijnych) działalności prowadzi do wprowadzania

nowych instrumentów. Mają one wspomagać koordynację

działań, umożliwiać lepsze rozeznanie sytuacji, być gotowe

do szybkiego i wczesnego reagowania na wzrastające

zagrożenia. W tym celu zostały wprowadzone nowe rodzaje

dokumentów oraz zmienione procedury wewnętrzne.



Opracowywanie dokumentów strategicznych ma dwojaki

cel

•

pomoc w praktycznej realizacji programów pomocowych oraz

podejmowaniu ' dalszych decyzji

•

tworzenie systemu wczesnego ostrzegania przed wybuchem

ewentualnego konfliktu

Współpraca regionalna



Promowanie i pomoc w rozwoju integracji regionalnej

zostały uznane przez UE za jeden z doniosłych

instrumentów przeciwdziałania konfliktom i nowym

zagrożeniom. Postawą do takiego twierdzenie jest przykład

jednoczącej się Europy18. Procesy integracyjne są

szczególnie istotne na obszarach stanowiących najbliższe

otoczenie Unii:

Bałkany, rejon Morza Śródziemnego, Morza

Bałtyckiego i Morza Czarnego

. Jak widać, tereny te

obejmują zarówno regiony europejskie, jak i wykraczają

poza geograficzne granice kontynentu.

Modele bezpieczeństwa europejskiego

Niestety, kształtowanie bezpieczeństwa i współpracy w Europie natrafia

na liczne trudności. Do tej pory nie ukształtował się także taki model

bezpieczeństwa europejskiego, który by zadowoliłby wszystkich

autorów i specjalistów. Nie podejmując wielu kwestii szczegółowych,

ograniczymy się do przedstawienia kilku ocen i propozycji autorów

polskich odnośnie do perspektywicznego modelu bezpieczeństwa

europejskiego.

J. Czaputowicz rozpatruje modele bezpieczeństwa europejskiego w

kontekście głównych państw i uczestników stosunków

międzynarodowych. Rozróżnia on następujące teoretyczne modele

bezpieczeństwa europejskiego:

1) Europę państw

2) Paneuropejski (OBWE),

3) Europejski (UE),

4) Atlantycki (NATO)

5) Europa de Gaulle’a,

6) Bipolaryzm,

7) Wspólnota atlantycka,

8) Trójkąt bezpieczeństwa

Podsumowanie

•

Problem bezpieczeństwa i współpracy stanowi bardzo szeroki

zakres, obejmujący niemal wszystkie dziedziny życia społeczno-

gospodarczego i politycznego w Europie. Osiąganie w tym

zakresie określonych efektów jest procesem długofalowym i

złożonym. Proces powyższy wymaga podziału ról oraz

współdziałanie różnych państw, organizacji, instytucji. Na

przykładzie procesu KBWE/OBWE można stwierdzić, iż współpraca

powyższa musi mieć charakter profesjonalny, zmierzający

konsekwentnie i kompleksowo do rozwiązywania konkretnych

problemów politycznych, wojskowych, gospodarczych,

społecznych, ekologicznych i innych dzięki przestrzeganiu

uzgodnionych norm i zasad postępowania oraz zachowań

międzynarodowych

•

W XXI wieku bezpieczeństwo europejskie będzie miało

kooperatywny charakter. Oznacza to konieczność określonej

współzależności i podziału zadań między poszególnymi

strukturami i płaszczyznami współpracy oraz kooperacji w skali

ogólnoeuropejskiej.

Document Outline