Filozofia 

Filozofia 

Nowożytna

Nowożytna

Materiały do wykładów

Materiały do wykładów

dr Jerzy Jasiński

dr Jerzy Jasiński

 

 

FILOZOFIA   NOWOŻYTNA 

FILOZOFIA   NOWOŻYTNA 

(okres I  -  XV – XVI wiek)

(okres I  -  XV – XVI wiek)

Wkraczając w erę nowożytną filozofia europejska 

Wkraczając w erę nowożytną filozofia europejska 

miała za sobą długie dzieje, setki teorii i doktryn, 

miała za sobą długie dzieje, setki teorii i doktryn, 

dziesiątki  systemów  filozoficznych  i  co  najmniej 

dziesiątki  systemów  filozoficznych  i  co  najmniej 

dwa 

poglądy 

na 

świat: 

dwa 

poglądy 

na 

świat: 

starożytny

starożytny

 

i 

 

i 

średniowieczny

średniowieczny

.

.

Dziś  nie  ulega  już  wątpliwości,  że  przejście  od 

Dziś  nie  ulega  już  wątpliwości,  że  przejście  od 

Średniowiecza 

do 

Odrodzenia 

nie 

miało 

Średniowiecza 

do 

Odrodzenia 

nie 

miało 

charakteru  nagłego  zwrotu  i  gwałtownego 

charakteru  nagłego  zwrotu  i  gwałtownego 

przełomu.  Był  to  długotrwały  proces  tworzenia 

przełomu.  Był  to  długotrwały  proces  tworzenia 

się  nowego  systemu  wartości,  który  stopniowo 

się  nowego  systemu  wartości,  który  stopniowo 

dochodził do głosu w sztuce, literaturze i filozofii.

dochodził do głosu w sztuce, literaturze i filozofii.

 

 

Dla  filozofii  przełomowym  nie  był  wiek  XV, 

Dla  filozofii  przełomowym  nie  był  wiek  XV, 

choć  zaczątki  nowych  idei  filozoficznych 

choć  zaczątki  nowych  idei  filozoficznych 

pojawiły  się  wcześniej    w  XIV  wieku,  ale 

pojawiły  się  wcześniej    w  XIV  wieku,  ale 

dojrzała  postać  nowej  filozofii  –  dopiero  w 

dojrzała  postać  nowej  filozofii  –  dopiero  w 

wieku XVII.

wieku XVII.

Filozofia  wieków  XV  i  XVI  była  tylko 

Filozofia  wieków  XV  i  XVI  była  tylko 

względnie nowa: nowa wobec średniowiecza, 

względnie nowa: nowa wobec średniowiecza, 

ale nie wobec starożytności, choć wyrosła na 

ale nie wobec starożytności, choć wyrosła na 

 

 

tworzącym  się  nowym  stosunku  do  świata, 

tworzącym  się  nowym  stosunku  do  świata, 

nowej kulturze artystycznej                        

nowej kulturze artystycznej                        

i

i

 

 

moralnej

moralnej

, a także

, a także

 społecznej 

 społecznej 

i

i

 religijnej

 religijnej

.

.

 

 

Obszary działalności filozofii 

renesansu

 

 

Myśliciele renesansu i idealna 

architektura

 

 

Filozofia  nowożytna  przeszła  przez  okresy 

Filozofia  nowożytna  przeszła  przez  okresy 

analogiczne do okresów filozofii starożytnej         

analogiczne do okresów filozofii starożytnej         

                  i średniowiecznej:

                  i średniowiecznej:

1. 

1. 

Odrodzenie

Odrodzenie

, obejmujące wieki XV i XVI,            

, obejmujące wieki XV i XVI,            

                              a  stanowiące  dla  filozofii  czas 

                              a  stanowiące  dla  filozofii  czas 

przejściowy                              i przygotowawczy;

przejściowy                              i przygotowawczy;

2. 

2. 

Okres systemów nowożytnych

Okres systemów nowożytnych

 obejmujący        

 obejmujący        

               w przybliżeniu wiek XVII;

               w przybliżeniu wiek XVII;

3.    

3.    

Okres Oświecenia i krytyki

Okres Oświecenia i krytyki

 – XVIII wiek;

 – XVIII wiek;

4.    Ponowny 

4.    Ponowny 

okres systemów

okres systemów

 – pierwsza połowa 

 – pierwsza połowa 

XIX  wieku  -  od  1830  roku  następuje  okres 

XIX  wieku  -  od  1830  roku  następuje  okres 

najnowszej 

filozofii, 

nacechowany 

znów 

najnowszej 

filozofii, 

nacechowany 

znów 

dążeniami 

dążeniami 

krytycznymi.

krytycznymi.

 

 

 

 

Filozofia  nowożytna

Filozofia  nowożytna

  w  najważniejszych 

  w  najważniejszych 

sprawach 

przeciwstawiała 

się 

sprawach 

przeciwstawiała 

się 

Średniowiecznej.

Średniowiecznej.

Podczas  gdy 

Podczas  gdy 

średniowieczna

średniowieczna

, 

, 

na  wskroś 

na  wskroś 

transcendentna 

transcendentna 

twierdziła

twierdziła

,  że  poza  światem 

,  że  poza  światem 

doczesnym  istnieje  inny, 

doczesnym  istnieje  inny, 

wieczny 

wieczny 

i

i

  boski

  boski

, 

, 

którego znany nam jest tylko odblaskiem, to 

którego znany nam jest tylko odblaskiem, to 

nowożytna

nowożytna

,  chcąc  mieć  postawę  doczesną 

,  chcąc  mieć  postawę  doczesną 

głosiła,  że  istnieje  tylko  ten  jeden  świat,  że 

głosiła,  że  istnieje  tylko  ten  jeden  świat,  że 

tylko  nim  ma  się  zajmować  filozofia  i 

tylko  nim  ma  się  zajmować  filozofia  i 

objawiała  upodobanie  do  czystych  faktów, 

objawiała  upodobanie  do  czystych  faktów, 

bez konstrukcji i systemów.

bez konstrukcji i systemów.

 

 

Jednak  powszechną  taką  postawą  nie 

Jednak  powszechną  taką  postawą  nie 

była,                                          a 

była,                                          a 

Kartezjusz

Kartezjusz

  – 

  – 

uchodzący  za  ojca  nowożytnej  filozofii, 

uchodzący  za  ojca  nowożytnej  filozofii, 

miał 

miał 

transcendentny pogląd na świat

transcendentny pogląd na świat

          

          

                 i budował racjonalny system 

                 i budował racjonalny system 

filozofii.

filozofii.

Filozofia 

Odrodzenia 

występując 

Filozofia 

Odrodzenia 

występując 

przeciwko scholastyce godziła najsilniej w 

przeciwko scholastyce godziła najsilniej w 

jej 

stanowisko 

jej 

stanowisko 

teocentryczne, 

teocentryczne, 

dogmatyczne 

dogmatyczne 

i 

i 

racjonalistyczne

racjonalistyczne

.

.

 

 

Potępiała to, że scholastyka:

Potępiała to, że scholastyka:

- 

zajmowała 

się 

przeważnie 

sprawami 

- 

zajmowała 

się 

przeważnie 

sprawami 

religijnymi                  i przez to zaniedbywała 

religijnymi                  i przez to zaniedbywała 

doniosłe sprawy doczesne;

doniosłe sprawy doczesne;

-  dogmatycznie  postępowała  w  dochodzeniu 

-  dogmatycznie  postępowała  w  dochodzeniu 

prawdy;

prawdy;

-  dochodziła  jej  na  drodze  abstrakcyjnej,  bez 

-  dochodziła  jej  na  drodze  abstrakcyjnej,  bez 

żywego          i  bezpośredniego  kontaktu  z 

żywego          i  bezpośredniego  kontaktu  z 

rzeczywistością.

rzeczywistością.

Filozofię Renesansu można określić jako:

Filozofię Renesansu można określić jako:

antyteocentryzm

antyteocentryzm

, 

, 

antydogmatyzm,

antydogmatyzm,

 

 

antyracjonalizm

antyracjonalizm

,

,

  choć  dwa  ostatnie  dążenia 

  choć  dwa  ostatnie  dążenia 

pojawiły się już u schyłku średniowiecza.

pojawiły się już u schyłku średniowiecza.

 

 

Wyżej  wymienionym 

Wyżej  wymienionym 

dążeniom  negatywnym

dążeniom  negatywnym

 

 

odpowiadały  w  filozofii  Odrodzenia 

odpowiadały  w  filozofii  Odrodzenia 

dążenia 

dążenia 

pozytywne

pozytywne

:

:

1.  Filozofia 

1.  Filozofia 

przestając  skupiać  swe  badania 

przestając  skupiać  swe  badania 

wokół  Boga

wokół  Boga

,  skupiała  je  bądź  na  przyrodzie  lub 

,  skupiała  je  bądź  na  przyrodzie  lub 

człowieku.

człowieku.

2. Nie chcąc posługiwać się dogmatami filozofia 

2. Nie chcąc posługiwać się dogmatami filozofia 

poszukiwała  metody  poznania, 

poszukiwała  metody  poznania, 

bądź

bądź

  nie  mogąc 

  nie  mogąc 

jej  znaleźć,  zaprzeczała  możliwości  poznania 

jej  znaleźć,  zaprzeczała  możliwości  poznania 

(kształtowała  się  więc 

(kształtowała  się  więc 

metodologicznie

metodologicznie

,  bądź

,  bądź

 

 

sceptycznie

sceptycznie

).

).

3.  Filozofia,  nie  ufając  rozumowi, 

3.  Filozofia,  nie  ufając  rozumowi, 

usiłowała 

usiłowała 

oprzeć wiedzę

oprzeć wiedzę

, bądź na doświadczeniu, bądź na 

, bądź na doświadczeniu, bądź na 

irracjonalnym  stosunku  duszy  do  bytu  –  miała 

irracjonalnym  stosunku  duszy  do  bytu  –  miała 

wtedy charakter empiryczny lub mistyczny.

wtedy charakter empiryczny lub mistyczny.

 

 

Filozofia  przyrody  i  filozofia  humanistów, 

Filozofia  przyrody  i  filozofia  humanistów, 

metodologiczne poszukiwania

metodologiczne poszukiwania

 i 

 i 

sceptycyzm

sceptycyzm

, 

, 

empiryzm

empiryzm

 i 

 i 

mistycyzm

mistycyzm

 

 

– to główne dążenia   

– to główne dążenia   

                             i główne stanowiska     w 

                             i główne stanowiska     w 

filozofii Odrodzenia.

filozofii Odrodzenia.

Do  najbardziej  typowych  i  samodzielnych 

Do  najbardziej  typowych  i  samodzielnych 

doktryn  Odrodzenia  zaliczyć  należy  dwie 

doktryn  Odrodzenia  zaliczyć  należy  dwie 

doktryny dotyczące przyrody:

doktryny dotyczące przyrody:

I. 

Filozofia 

przyrody, 

mająca 

I. 

Filozofia 

przyrody, 

mająca 

najwybitniejszego 

przedstawiciela 

w 

najwybitniejszego 

przedstawiciela 

w 

Giordano Bruno (

Giordano Bruno (

stanowisko metafizyki

stanowisko metafizyki

).

).

 

 

Giordano Bruno

 

 

II.

II. 

Metodologia 

przyrodoznawstwa, 

Metodologia 

przyrodoznawstwa, 

sformułowana  przez  Franciszka  Bacona 

sformułowana  przez  Franciszka  Bacona 

(

(

stanowisko nauki

stanowisko nauki

).

).

 

 

Dwa prądy filozoficzne dotyczące 

Dwa prądy filozoficzne dotyczące 

kultury:

kultury:

III.     

III.     

Humanizm  (Montaigne

Humanizm  (Montaigne

  –  „nie  bądźcie 

  –  „nie  bądźcie 

cnotliwi  bardziej  niż  trzeba,  ale  bądźcie 

cnotliwi  bardziej  niż  trzeba,  ale  bądźcie 

cnotliwi w miarę”,

cnotliwi w miarę”,

 

 

              

              

Fr. Salezy).

Fr. Salezy).

IV.  Naturalny  system  kultury  –  rozwinięty 

IV.  Naturalny  system  kultury  –  rozwinięty 

przez  Herberta  z  Cherbury,  a  w  dziale 

przez  Herberta  z  Cherbury,  a  w  dziale 

państwa i prawa przez Grocjusza.

państwa i prawa przez Grocjusza.

 

 

      

      

 

 

Hugo Grocjusz – prawo naturalne

 

 

Michel de Montaigne

poza tym:

poza tym:

V. W okresie tym dokonało się odnowienie 

V. W okresie tym dokonało się odnowienie 

scholastyki – Suaarez.

scholastyki – Suaarez.

 

 

Przemiana  umysłów  i  zamierzeń  w  okresie 

Przemiana  umysłów  i  zamierzeń  w  okresie 

Odrodzenia dała filozofii wyniki ujemne – jej 

Odrodzenia dała filozofii wyniki ujemne – jej 

rola zmniejszyła się.

rola zmniejszyła się.

Nie  wydając  takich  owoców,  jak  inne 

Nie  wydając  takich  owoców,  jak  inne 

dziedziny  renesansowej  kultury  (Michał 

dziedziny  renesansowej  kultury  (Michał 

Anioł, Kopernik), sama się nie rozwinęła, ale 

Anioł, Kopernik), sama się nie rozwinęła, ale 

ułatwiła 

ułatwiła 

poprzez 

odzyskanie 

pism 

poprzez 

odzyskanie 

pism 

starożytnych

starożytnych

, 

częściowe 

pozbycie 

się 

, 

częściowe 

pozbycie 

się 

balastu pojęciowego scholastyki

balastu pojęciowego scholastyki

                     

                     

      i  nadanie  badaniom  żywszego  toku,  a 

      i  nadanie  badaniom  żywszego  toku,  a 

także rozwój filozofii w następnych epokach.

także rozwój filozofii w następnych epokach.