Wyk
ł
ad 6.
Miasto
– pojęcie, funkcje i
rodzaje
Wyk
ł
ad 6.
Miasto
– pojęcie, funkcje i
rodzaje
Miasto
większa jednostka osadnicza, skupiająca ludność
zatrudnioną w zawodach pozarolniczych;
jednostka osadnicza charakteryzująca się wysoką
intensywnością zabudowy, małą ilością terenów
rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem
oraz prowadzącą miejski styl życia;
jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy
i funkcjach nierolniczych posiadająca prawa
miejskie.
Kryteria wyróżniania miast
PRAWNO-ADMINISTRACYJNE – prawa miejskie
LUDNOŚCIOWE – duża gęstość zaludnienia i
duża koncentracja miejsc pracy
FUNKCJONALNE – przewaga zatrudnienia w
sektorach pozarolniczych (przemysł i usługi)
FIZJONOMICZNE – miejski typ zabudowy
INFRASTRUKTURALNE
–
rozwinięta
infrastruktura miejska
SOCJOLOGICZNE – miejski styl życia
Cechy miasta:
odpowiednia liczba ludności i zwartość skupiska
ludności,
zróżnicowana struktura funkcji z przewagą
funkcji pozarolniczych,
zwarta struktura zagospodarowania przestrzeni,
odpowiadająca strukturze funkcji i liczbie
mieszkańców,
specyficzny (miejski) styl życia mieszkańców.
Funkcje miasta:
to działalności pełnione przez miasto, od
których zależy jego powstanie i rozwój,
to główne rodzaje działalności (pracy)
wykonywanej przez jego mieszkańców;
stanowią podstawę rozwoju miasta.
Podstawowe
rodzaje
funkcji
miasta
f. produkcyjne
– obejmują różne rodzaje
działalności produkcyjnej;
f. usługowe
–
dziedziny życia miasta, które
składają się na zaspokojenie licznych potrzeb
ludności w zakresie
handlu, transportu, kultury,
oświaty, nauki, ochrony zdrowia, rozrywki itp.
1)
FUNKCJE
ZEWNĘTRZNE
(egzogeniczne,
podstawowe,
wyspecjalizowane)
–
to
rodzaje
działalności produkcyjnej lub usługowej realizowane
przez podmioty zlokalizowane w mieście, ale
skierowane na rynek pozamiejski,
są spełniane przez miasto wobec jego zaplecza, regionu lub
kraju,
stanowią źródło dochodów gosp. miejskiej oraz decydują o jego
rozwoju – określają bazę ekonomiczną miasta;
określają specjalizację miasta w strukturze regionu lub kraju;
są wyrazem otwarcia miasta na świat zewnętrzny,
ich ilość i rodzaje są ściśle związane z wielkością miasta.
2)
FUNKCJE WEWNĘTRZNE
(endogeniczne, obsługi
miasta, uzupełniające) – to rodzaje działalności
podejmowane dla zaspokojenia wewnętrznych potrzeb
miasta, stworzenia pożądanych warunków życia
mieszkańców miasta i prowadzenia działalności
gospodarczej w mieście,
są spełniane wobec ludności miasta; ich celem jest obsługa
wyłącznie mieszkańców miasta,
mają charakter wtórny – nie są przyczyną powstania i rozwoju
miasta
decydują o warunkach życia w mieście;
są związane z mieszkalnictwem, gospodarką komunalną oraz
usługami o zasięgu lokalnym.
funkcja dominująca (wiodąca) – to funkcja
tworząca najważniejszą podstawę życia miasta,
f.
uzupełniające
–
inne
funkcje,
podporządkowane funkcji dominującej
Sukcesja funkcji – zjawisko zastępowania się
(ewolucji) kolejnych funkcji miasta na pozycji
dominującej
Czynniki wpływające na zmianę rangi
funkcji miasta:
koniunktura lub dekoniunktura w gospodarce krajowej,
regionalnej lub lokalnej,
wzmożone procesy migracji ludności,
przyrost naturalny i zmiany w strukturze wieku i
zatrudnienia,
uaktywnienie lokalnych czynników rozwoju miasta lub
też miast sąsiednich,
działalność władz miejskich zachęcająca inwestorów do
lokaty kapitałów,
czynniki losowe (np. katastrofy), powodujące zmianę
dotychczasowych funkcji.
Struktura przestrzenna miasta to:
położenie względem siebie różnych działalności w
mieście;
opis rozmieszczenia zjawisk społeczno-gospodarczych
w przestrzeni miasta;
realnie istniejące, rozmieszczone w pewien
uporządkowany sposób układy jednostek
gospodarczych i społecznych wraz
z ich wzajemnymi powiązaniami przestrzennymi;
zespół nałożonych na siebie układów, odpowiadających
podstawowym sferom życia i działalności mieszkańców
miasta
Komponentami struktury
przestrzennej miasta są:
1)
struktura morfologiczna,
2)
struktura demograficzno-społeczna,
3)
struktura funkcjonalna,
które pozostają ze sobą w ścisłych
związkach
przyczynowo-skutkowych.
Komponenty struktury przestrzennej
miasta:
1)
STRUKTURA MORFOLOGICZNA
to przestrzenne rozmieszczenie i wzajemne
związki
elementów
morfologicznych
na
obszarze miasta, jak: 1) ulice, drogi, place, parki;
2) tereny budowlane; 3) budynki i urządzenia
techniczne, związane z funkcjami miasta;
stanowi ramy, w których wykonywane są
funkcje miasta i w których organizuje się
codzienne życie jego mieszkańców.
Komponenty struktury przestrzennej
miasta:
2)
STRUKTURA DEMOGRAFICZNO-SPOŁECZNA
to rozmieszczenie ludności wg cech demograficznych
oraz statusu społecznego mieszkańców;
oznacza występowanie na pewnych obszarach miasta
zgrupowań ludzi o podobnych cechach społecznych
i ekonomicznych, tworzących rejony społeczno-
zawodowe (np. inteligenckie, studenckie, robotnicze,
rolnicze, mieszane);
Komponenty struktury przestrzennej
miasta:
3)
STRUKTURA FUNKCJONALNA
dotyczy rozmieszczenia i wzajemnego
oddziaływania
poszczególnych
funkcji
(działalności) na obszarze miasta i
struktury użytkowania terenów miejskich,
wyraża
proporcje
i
związki między
poszczególnymi funkcjami na terenie
miasta,
Najważniejsze kategorie
użytków miejskich:
tereny zabudowy mieszkaniowej,
tereny przemysłowo-składowe,
tereny komunikacyjno-transportowe,
strefy usługowe,
tereny rekreacyjne- wypoczynkowe,
nieużytki.
Strefy (obszary) funkcjonalne
miast:
1) tereny zabudowy mieszkaniowej
zajmują
największą,
w
stosunku
do
pozostałych funkcji, część obszaru miast,
wyraźnie wyodrębniają się w oddzielne
osiedla,
różnią się zwartością i wysokością zabudowy,
standardem mieszkań oraz pozycją społeczną
i poziomem zamożności mieszkańców;
Strefy (obszary) funkcjonalne
miast:
2) strefy usług i biznesu
lokalizacja usług ma charakter rynkowy;
na
lokalizację
placówek
usługowych
wpływa
częstotliwość korzystania z ich usług,
cechą handlu i usług jest tendencja do skupiania się w
centra handlowo-rozrywkowe lub centra biznesu,
w centrum miasta położony jest centralny ośrodek
usługowy („dzielnica interesów"),
w wielkich miastach jest to city (Central Business District
- CBD) – dzielnica finansowo-administracyjno-handlowa
– koncentracja banków, biur, domów handlowych, hoteli
– bardzo mała liczba stałych mieszkańców i bardzo duża liczba
zatrudnionych;
Strefy (obszary) funkcjonalne miast:
3) strefy przemysłowe
współcześnie przesuwają się na peryferia miast,
lokalizują
się
wzdłuż
głównych
arterii
komunikacyjnych (przy drogach, nad kanałami i
rzekami żeglownymi, blisko lotnisk);
w granicach miasta mieszczą się jedynie
„czyste” i nieuciążliwe gałęzie przemysłów
zaawansowanej technologii (parki technologiczne,
parki biznesu)
Strefy (obszary) funkcjonalne miast:
4) tereny komunikacyjne
w miastach pełniących rolę węzłów
transportowych wydzieliły się w postaci
odrębnych dzielnic,
np. tereny kolejowe, lotniska, porty.
i) inne strefy funkcjonalne
tereny rekreacyjne
kampusy uniwersyteckie
tereny wojskowe
tereny sakralne
Strefy (obszary) funkcjonalne miast:
Model koncentryczny E.W.
Burgessa
CBD
1
2
3
4
5
1.
Centralny obszar
działalności gospodarczej
(Central Business District -
CBD) - centrum handlowo-
usługowe i biznesowe
2.
Strefa przejściowa - obszar
otaczający CBD, obejmuje
obszary zabudowy
mieszkaniowej o niskim
standardzie
3.
Strefa mieszkaniowa
ludności o niskim statusie
ekonomicznym
4.
Strefa mieszkaniowa klasy
średniej
5.
Pierścień zewnętrzny (strefa
peryferyjna, podmiejska) -
obszar mieszkaniowy
wyższych klas społecznych
Model radialno-sektorowy H.
Hoyta
1.
Centralny obszar działalności
gospodarczej (CBD)
2.
Strefa przejściowa - obszar
otaczający CBD, obejmuje
obszary zabudowy
mieszkaniowej o niskim
standardzie
3.
Strefa mieszkaniowa ludności o
niskim statusie ekonomicznym
4.
Strefa mieszkaniowa klasy
średniej
5.
Pierścień zewnętrzny (strefa
peryferyjna, podmiejska) -
obszar mieszkaniowy wyższych
klas społecznych
Model policentryczny Ch.D.
Harrisa i E.L. Ullmana
1.
Centralny obszar działalności
gospodarczej (CBD)
2.
Strefa handlu hurtowego i
przemysłu lekkiego
3.
Strefa mieszkaniowa o niskim
standardzie
4.
Strefa mieszkaniowa klasy
średniej (średni standard)
5.
Strefa mieszkaniowa ludności
zamożnej (wysoki standard)
6.
Strefa przemysłu ciężkiego
7.
Peryferyjny ośrodek
handlowo-usługowy
8.
Podmiejskie tereny
mieszkaniowe
9.
Podmiejskie tereny
przemysłowe
Rodzaje miast
Kryterium
klasyfikacji miast
Rodzaje miast
Wielkość miasta
wg liczby mieszkańców i powierzchni:
miasta wielkie, średnie, małe
Funkcje miejskie –
dominujące rodzaje
działalności
przemysłowe,
handlowe,
usługowe,
rekreacyjne, stołeczne, ośrodki kultu
religijnego, centra życia artystycznego,
naukowego itp..
Dynamika rozwoju –
poziom aktywności
funkcji
miastotwórczych
w fazie tworzenia nowych funkcji,
rozwijające się, w fazie stagnacji, w fazie
schyłkowej, w fazie odbudowy funkcji
Miejsce w podziale
administracyjnym
państwa
stolica, miasta wojewódzkie, miasta na
prawach powiatu, miasta siedziby władz
powiatowych, gminy miejskie
Zespoły miejskie:
to skupiska miast położonych
blisko siebie, silnie ze sobą
powiązanych
funkcjonalnie
i
komunikacyjnie,
tworzących
jeden organizm miejski.
Typy zespołów miejskich
Aglomeracja miejska
–
zintegrowany funkcjonalnie
i przestrzennie zespół jednostek osadniczych,
powiązanych ze sobą licznymi funkcjami i
wykazujący silne tendencje integracyjne;
•
wysoki poziom zurbanizowania zespołu,
•
złożony układ funkcjonalno-przestrzenny,
•
dobrze rozwinięta sieć komunikacyjna międzymiastowa lub
podmiejska,
•
wyludnianie się obszarów centralnych (śródmieść),
•
urbanizacja terenów wiejskich (semiurbanizacja),
Typy aglomeracji miejskich:
monocentryczna
– zespół wielkomiejski z jednym
dominującym ośrodkiem miejskim powiązanym z
miastami
satelickimi,
pełniącymi
funkcje
podporządkowane ośrodkowi centralnemu,
policentyczna
-
zespół
kilku
lub
kilkunastu
samodzielnych i równorzędnych pod względem wielkości
i
znaczenia
gospodarczego
miast,
powiązanych
gospodarczo, funkcjonalnie i komunikacyjnie.
Model konurbacji
Metropolia
wielkoprzestrzenny
obszar
zurbanizowany,
złożony
z
wielu
ośrodków
miejskich
zintegrowanych
poprzez rozwój transportu publicznego,
rozbudowę
połączeń
drogowych,
tworzenie
nowych
dzielnic
mieszkalnych
.
Centralną część
metropolii
stanowi
CITY
(„dzielnica
interesów”)
Cechy miasta-metropolii:
koncentracja funkcji zarządczych
(siedziby lub filie
korporacji
międzynarodowych,
przedstawicielstwa
organizacji miedzynarod.; usługi wyższego rzędu –
tzw.
FIRE: finance, insurance and real estate),
wyposażenie w instytucje kulturalne i naukowe
(wysoka
aktywność
kulturotwórcza,
renomowane
uniwersytety, międzynarodowe instytucje naukowe)
,
doskonała sieć połączeń komunikacyjnych z
innymi metropoliami w kraju i zagranicą
(autostrady, szybka kolej, lotniska międzynarodowe),
rozwinięte usługi nastawione na klientów i
turystów
zagranicznych
(centra
kongresowe
i
wystawiennicze, luksusowe hotele, centra rozrywki, obiekty
sportowe, itp.),
regularne
organizowanie
spotkań
międzynarodowych
(kongresy, wystawy, targi, imprezy
sportowe i artystyczne),
własne przedstawicielstwa za granicą,
rozwinięte przemysły wysokiej techniki,
instytucje medialne o zasięgu międzynarodowym.
Cechy miasta-metropolii (c.d.):
Sieć metropolii w ramach europejskiego
centrum
to wielkoprzestrzenny układ osadniczy powstający w
wyniku łączenia się sąsiednich obszarów metropolitalnych.
np. tzw. BosWash (Boston, NY, Filadelfia, Baltimore i Waszyngton) – pow. 175
tys. km
2
, ok. 50 mln mieszk.
Nippon-Megalopolis (Tokio-Jokohama, Osaka-Kioto-Kobe, Nagoja) - ok. 45
mln,
megalopolis brytyjskie (Londyn-Birmingham-Manchester-Liverpool) - 20 mln,
megalopolis
zachodnioeuropejskie
(Paryż-Lille-Bruksela-Antwerpia;
Randstad Nederlanden: Rotterdam-Utrecht-Amsterdam i Zagłebie Ruhry) - ok.
40 mln
Megalopolis
Nippon-Megalopolis
Shinkansen
Miasto postindustrialne
to nowy typ miasta będący rezultatem
współczesnych
przemian
w
sferze
ekonomicznej, technologicznej i społecznej;
różni się od miast industrialnych pod wieloma
względami, m.in. w zakresie struktury bazy
ekonomicznej, systemu zarządzania, struktury
społecznej, krajobrazu, rozmieszczenie funkcji,
kierunków planowania itd.
Cechy miasta postindustrialnego:
rosnąca rola sektora usług, przy jednoczesnym ograniczaniu
znaczenia sektora produkcyjnego.
większa elastyczność działalności produkcyjnej,
rosnące znaczenie produkcji zaawansowanych technologii
intensyfikacja kontaktów i przepływów międzynarodowych
(ludzi, towarów, kapitałów i informacji)
orientacja na zaspokajanie potrzeb konsumpcyjnych,
menadżerski styl zarządzania,
partnerska współpraca między sektorem publicznym i
prywatnym,
funkcjonowanie większości usług społecznych na zasadach
rynkowych,