Historia sądownictwa staropolskiego

Sądy centralne 1



sąd monarszy

– składał się z monarchy i asesorów (sąd asesorski); często w

zastępstwie monarchy sądził sędzia (

iudex curiae

) lub podsędek

(subiudex

);

nieokreślona właściwość rzeczowa (na zasadzie wyłącznej kompetencji sprawy

najcięższych przestępstw, sprawy szlachty osiadłej, przy zagrożeniu karą

śmierci, utratą czci, konfiskaty mienia, sprawy urzędnicze, dotyczące majątku

królewskiego i fiskalne, między stanami); król jako najwyższy sędzia (

rex iudex

supremus

) mógł rozstrzygać jakąkolwiek sprawę bezpośrednio lub w drodze

remisji od sądu niższego; od 1523 r. rozpatrywał apelacje



sąd dworski (

in curia

);

kon. Średniowiecza jako nadworny czy zadworny



sąd wiecowy (

in colloquio

)

– w czasach rozbicia dzielnicowego



sąd kasztelański

– sąd niższy, kasztelana zastępował zazwyczaj sędzia grodowy

(

iudex castri

) z asesorami; podlegały mu sprawy wszystkich mieszkańców okręgu; z

czasem nie obejmowała rycerstwa (podlegali sądom monarchy na zasadzie prawa

nieodpowiedniego); duchowieństwa; upadek w XIII/XIV w.



sąd komisarski

– odbywany poza dworem, przez delegowanych przez monarchę

komisarzy, tj. dostojników świeckich i duchownych, a dla spraw mieszczan także

rajcy miejscy; po 1504 r. praktycznie zanikł



sąd sejmowy

– od XV w., odbywał go monarcha podczas obrad sejmu walnego,

najważniejsze sprawy państwowe; składał się z króla i senatorów; od 1588 r. także 8

posłów ziemskich (deputatów) wybieranych przez izbę poselską, bieżące

kierownictwo było w rękach marszałka wielkiego koronnego, od 1673 r. gdy co 3-ci

sejm w Grodnie – marszałek wielki litewski; orzekał w I i ostatniej instancji: sprawy

obrazy majestatu, zdrady kraju, zbrodnie szlachty osiadłej (zagrożone karą śmierci,

utratą czci, banicji, konfiskaty dóbr); sprawy przeciwko urzędnikom, niektóre cywilne

(w których zainteresowany skarb państwa); gwałty na sejmach, sejmikach; od 1791

r. odpowiedzialność prawna ministrów ze Straży Praw i przestępców politycznych,

składał się z 12 senatorów i 24 posłów

Sądy centralne 2



Trybunały

– rozpatrywały apelacje w sprawach cywilnych; karnych

tylko od sądów grodzkich; bez spraw podatkowych; wyroki zapadały

jednomyślnie (gdy jej nie było do 3. głosowania, to stosowano zasadę

większości, a jeśli i to nie dało rozstrzygnięcia, to sprawę odsyłano do

sądu sejmowego); od poł. XVII w. rozpatrywał też sprawy w I instancji



Koronny

– utworzony w 1578 r.; składał się z 27 deputatów (sędziów)

szlacheckich wybieranych na corocznych (8 września) sejmikach

deputackich – po 1 lub 2 z województwa; ponownie deputatem można było

być dopiero po 4 latach; poza tym wchodziło w jego skład 6 deputatów

duchownych na czele z prezydentem wybieranych przez kapituły, którzy w

równej liczbie brali udział w sądzeniu spraw mieszanych (z udziałem

duchownego) i po 1658 r. w sprawach z tzw. „regestru ariańskiego”; 1590

r. liczbę deputatów szlacheckich powiększono do 51, a duchownych do 8

(w 1726 r. powrócono do dawnej liczby); 2 sesje: małopolska w Lublinie w

czasie wiosny i lata (od Niedzieli po Wielkanocy do końca sierpnia),

wielkopolska w Piotrkowie w czasie jesieni i zimy (od poniedziałku po św.

Marcinie do Niedzieli Palmowej); od 1585 r. jurysdykcję Trybunału

piotrkowskiego przyjęła szlachta Prus Królewskich; od 1791 r. 2 osobne

Trybunały dla Małopolski i Wielkopolski funkcjonujące stale



Litewski

– od 1581 r. dla apelacji szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego,

sądził kolejno w Wilnie, Nowogródku i Mińsku; w 1726 r. podział na

Trybunał Wileński i Trybunał Nowogródzko-Miński



Wołyński

– województwa ruskie, bełskie, podolskie, wołyńskie, kijowskie i

bracławskie miały swój Trybunał w Łucku od 1578 r. do 1590 r., potem

przyłączyły się do Trybunału w Lublinie

Sądy centralne 3



sąd asesorski

– zw. Asesorią; pojawił się w XVI w. z sądu nadwornego; do 1764 r.

składał się z kanclerza lub podkanclerza, referendarzy, rejentów kancelarii, 1 lub 2

sekretarzy królewskich i pisarza dekretowego; od 1764 r. dodatkowo 2 senatorów i 4

przedstawicieli szlachty; kompetencje: w I instancji przeciwko miastom królewskim i

apelacje od wyroków sądów miast królewskich oraz sprawy miast na prawie

magdeburskim i chełmińskim z urzędami państwowymi, szlachtą, Kościołem; sprawy

o dobra i dochody królewskie; w 1791 r. wprowadzono przedstawicieli miast,

dopuszczono apelacje z miast prywatnych i duchownych



sąd relacyjny

– król w obecności senatorów będących na dworze; sąd apelacyjny dla

obszarów lennych (Prus Książęcych i Kurlandii); od 1641 r. orzekał w sporach między

unitami a prawosławnymi o zabór cerkwi; apelacje od sądów biskupów

prawosławnych



sąd marszałkowski

– sądził w rezydencji króla; przestępstwa popełnione na dworze;

potem sprawy o najem lokali, gry w karty w stolicy



sąd referendarski

– w 1507 r. powołano 2 referendarzy: świeckiego i duchownego,

którzy zastąpili sędziego nadwornego; od II poł. XVI w. sądzili sprawy chłopów z dóbr

królewskich; od 1791 r. bez spraw kryminalnych chłopów (które miał rozstrzygać sąd

pobliskiego miasta); wprowadzono stałe terminy posiedzeń



Trybunał Skarbowy Radomski

– powołany w l. 1591-1613 r., składał się z komisarzy

wybieranych przez sejm, a częściowo mianowanych przez króla spośród senatorów;

od 1667 r. wybierani na 2 lata z każdego województwa przez sejmiki; od II poł. XVII

w. także deputaci wojskowi; 1717 r. obradował stale; kontrola skarbowości i

sądownictwo w/s skarbowych i wojskowych



od 1791 r. sądy Komisji Skarbowej; Komisja Policji w/s fałszowania miar i wag,

przestępstw urzędników miejskich, czynom przeciwko władzom miejskim; Komisja

Wojskowa – sprawy wojskowe i przestępstwa popełnione przez żołnierzy; komisje

porządkowe cywilno-wojskowe spory między żołnierzami o osobami cywilnymi (od

1789 r.)

Sądy szlacheckie



sąd wiecowy

– kontynuacja sądów książęcych odbywanych na wiecach; w każdym

województwie i ziemi; w Wielkopolsce przewodniczył im starosta, zaś asesorami byli

wojewoda i kasztelanowie; w Małopolsce przewodniczył wojewoda, a asesorami byli

kasztelanowie; poza tym w skład sądu wchodzili sędzia, podsędek, pisarz sądowy; na pocz.

zbierały się 3 razy w roku, po 1454 r. tylko 1 raz, zamarły w II poł. XV w.; sprawy

możnowładców, o dobra dziedziczne, odesłane od sądów ziemskich, o naganę sędziego;

zanikł po 1578 r.



sąd sejmikowy

– od kon. XIV w.; przewodniczył im wojewoda; sądzili dygnitarze ziemscy pod

kontrolą zebranej szlachty; upadek po powstaniu 2-izbowego sejmu walnego;



sąd ziemski

– dla każdego województwa i ziemi; składały się z sędziego, podsędka, pisarza,

woźnego oraz w Małopolsce z 4-6 asesorów powołanych przez sędziego spośród zebranej

szlachty, a w Wielkopolsce asesorami byli starosta, wojewoda, podkomorzy i chorąży;

sędzia, podsędek i pisarz byli mianowani przez króla spośród 4 kandydatów wybranych na

sejmiku; kompetencje: sprawy szlachty osiadłej; terminy sądów zwano roczkami;

początkowo co 2 tygodnie, potem co 4 tygodnie (1425); od 1454 r. obywały się 4 sesje

rocznie; w XVI/ XVII w. przestały być zwoływane



sąd grodzki

– sprawowany przez starostę grodowego; jurysdykcja obejmowała 2-3 powiaty;

sądził sam starosta lub powołany przez niego podstarości, poza tym w skład sądu wchodził

sędzia grodzki i asesorowie; sesje co 6 tygodni; kompetencje: 4 artykuły grodzkie

(podpalenie, napad na dom szlachcica, rabunek na drodze publicznej, zgwałcenie),

postępowanie egzekucyjne; w XVI w. usunięto asesorów; zaczęto odróżniać sąd (

iudicium

)

od urzędu (

officium

), który był otwarty do dokonywania czynności do 2 tygodnie, a dla

wpisów codziennie; w XVIII w. różnica zanikła; w XVII w. przejął funkcje sądu ziemskiego



sąd podkomorski

– w Małopolsce od poł. XIV w., w Wielkopolsce od XV w.; sprawował go

podkomorzy lub wyznaczony przez niego komornik; rozgraniczanie dóbr ziemskich; zanikł w

XVII w.



od 1791 r. –

sąd ziemiański

powstały z połączenia s. ziemskich, grodzkich i podkomorskich;

sędziów wybierały na 4 lata sejmiki wojewódzkie z prawem reelekcji; funkcjonowały cały

rok

Sądy kościelne



powstały w XIII w.



I instancja – sąd archidiakona, od jego wyroku apelacja

szła do biskupa



II instancja – sąd biskupa; od 1248 r. obowiązki sądowe

biskupa przejął urząd oficjała, od którego wyroków

odwołać się można było do arcybiskupa



sądy synodalne – podczas wizytacji diecezji przez biskupa



jurysdykcja – wszystkie sprawy, w których stroną był

duchowny (

privilegium fori

), z wyjątkiem spraw o

nieruchomości ziemskie i o zbrodnie obrady majestatu;

także sprawy związane z wiarą (przestępstwa o czary,

rodzinne, wewnątrzparafialne), w których stosował prawo

świeckie; od XVI w. ograniczona: od 1563 r. pozbawione

egzekucji starościńskiej; przywrócona w 1592 r.



sądy inkwizycyjne - pocz. XIV w.

Sądy miejskie



sądy prawa niemieckiego



sąd radziecki – rajcy z burmistrzem, kompetencje ulegały rozszerzeniu



sąd ławniczy – sołtys z ławnikami 7 (Wrocław, Kraków) lub 12 (Toruń, Gdańsk)



sąd gajony – najważniejszy,3 razy w roku, przy udziale pana miasta (lub jego

zastępcy: wójta, burgrabiego); sprawy cywilne



sąd regularny (zwyczajny) – co 2 tygodnie pod przewodnictwem sołtysa, wszystkie

sprawy, w których stronami byli mieszczanie, potem zasadniczo sprawy cywilne



sąd ławniczy nadzwyczajny – poza terminami regularnymi, sędzia + 2 ławników

sąd potrzebny – sprawy pilne (w wypadku podróży, służby publicznej, niewątpliwej szkody)

sąd gościnny – stroną był cudzoziemiec, wyrok tego samego dnia lub nazajutrz

sąd kryminalny – schwytanie sprawcy na gorącym uczynku, miejscu dokonania czynu



II instancja – od wyroków sądów ławniczych przysługiwała apelacja

początkowo do Magdeburga; 1233 r. sąd wyższy prawa niemieckiego w

Chełmnie, potem Toruniu (1458-1608); potem instancją odwoławczą były

rady miejskie; 1356 r. Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego na Zamku

Krakowskim złożony z landwójta i 7 ławników; funkcjonował do 1791 r.



III instancja – komisarski Sąd Sześciu Miast (1356 r., formalnie zniesiony w

1725 r.) złożony z komisarzy, radców i po 2 przedstawicieli 6 miast

małopolskich; zbierał się 3 razy w roku rozpatrując apelacje od sądów

wyższych prawa niemieckiego Małopolski; od XVI w./poł. XVII w. zanikły, bo

najwyższą instancją apelacyjną był sąd asesorski



od 1791 r. dla spraw cywilnych 3 instancje: sąd magistratu miejskiego

(wójt i 4 rajców), sąd apelacyjny i sąd asesorski; dla spraw karnych 2

instancje: sąd wydziałowy, sąd asesorski

Sądy wiejskie



sądy wiejskie

– złożone z sołtysa i ławy wiejskiej powoływanej przez pana

wsi lub sołtysa; powstały wraz z nadaniem immunitetów sądowych i

lokacyjnych; odbywały się w czasie tzw. roków gajonych; wielkie roki

odbywały się 3 razy w roku w obecności pana



sądy wójtowskie

– po likwidacji sołectw we wsiach lokowanych na prawie

niemieckim; składały się z wójta, podwójciego, 2-7 przysiężnych i

pisarza, których wybierała gromada, a zatwierdzał pan lub jego urzędnik;

wszyscy byli chłopami; kompetencje określał pan wsi



sądy dominialne

– we wsiach lokowanych na prawie polskim, jurysdykcja

należała do pana, który sprawował ją osobiście lub za pośrednictwem

urzędników; dzieliły się na dworskie (sądziły w/s 1 lub kilku wsi,

przewodniczył administrator), kluczowe (sądziły kilka lub więcej

folwarków, przewodniczył im ekonom, występowały w latyfundiach i

dobrach królewskich; odwołania do starosty lub pana wsi) i centralne

(obejmowały wszystkie klucze dóbr, złożone z przedstawicieli niższych

sądów dominialnych pod przewodnictwem zarządu generalnego)



sądy pańskie

– rzadkie, sprawowane przez pana wsi osobiście lub przez

urzędników i wójtów z członkami ław; wszystkie sprawy karne i cywilne



sądy rugowe

– w okresie Wielkiego Postu, sądził na nich pan wsi,

urzędnicy, wójt i ława; gromadziła chłopów z kilku wsi; z oskarżeniami

występowali rugownicy specjalnie wyznaczeni – przedstawiali wszystkie

znane sobie sprawy; poza nimi skarżyć się mógł każdy chłop

Szczególne sądy



sądy wojewodzińskie

– sprawy, w których stroną był Żyd



sądy targowe

– sprawowane przez sędziego targowego



sądy kapturowe

– w czasie bezkrólewia od 1572 r., kiedy

przestawały funkcjonować sądy zwykłe; w województwach i

ziemiach, sejm konwokacyjny powoływał Generalny Sąd

Kapturowy jako instancję apelacyjną; trwały do koronacji; orzekały

w/s najpilniejszych, związanych z naruszeniem porządku

publicznego; składały się z wybranych przedstawicieli szlachty,

którym pomagali członkowie sądu ziemskiego



sądownictwo Insurekcji Kościuszkowskiej

– zawieszono organizację

sądownictwa cywilnego, karnego zlikwidowano; nowe sądy karne o

charakterze powszechnym, ponadstanowym; utworzone już w

końcu kwietnia 1794 r.



w Warszawie – jako Sąd Kryminalny dla Warszawy i Księstwa

Mazowieckiego, potem jako Sąd Kryminalny Wojskowy; właściwy w/s

przestępstw przeciwko bezpieczeństwu publicznemu, z wyłączeniem

zdrady kraju;



w Krakowie – jako Sąd Kryminalny Województwa Krakowskiego, sądził

zdradę kraju, przestępstwa przeciwko powstaniu, czyny zagrożone

karą śmierci i dożywotniego więzienia)



w Wilnie –jako sąd Kryminalny Wileński zw. potem Generalnym:

sprawy zdrady kraju i przestępstw przeciwko powstaniu



od czerwca 1794 r. tworzono wojewódzkie sądy kryminalne w Koronie i

powiatowe na Litwie; potem 2 Najwyższe Sądy Kryminalne (dla Korony

w Warszawie i Litwy w Wilnie)

Document Outline