Poznanie przez
węch, smak i dotyk
Wykład 1.
Poznanie przez
węch, smak i dotyk
Wykład 1.
Świat poznajemy przez
zmysły
Ile informacji czerpiemy z każdego z 5 zmysłów?
Wzrok: 83%
Słuch: 11%
Węch: 3,5 %
Dotyk: 1,5%
Smak: 1%
Pięć zmysłów?
Zmysł równowagi:
receptory z kanałach
półkolistych ucha
Kinestetyka:
receptory w
mięśniach i ścięgnach
A motyle
monarchy
i gołębie?
SMAK
• Po nam zmysł smaku?
• Gdzie są receptory smaku?
• 2-5 tys. kubków smakowych, a nawet do 10
tys.
• Jakie są podstawowe smaki?
Piąty smak: umami
• umami –
glutaminian sodu
(aminokwas);
• specyficzny receptor odkryty w 2001 roku
• umami to z japońskiego „dobry, pełny,
mięsny”;
przypomina maggi, jest w zupkach w
proszku
Różnice w percepcji smaków
• Geny i trening
• Oczekiwania (top-
down czyli góra dół)
• Dzieci czują lepiej
• Dzieci lubią słodsze
• Temperatura wpływa
na smak
gorzki
kwaśny
słony
słodki
Różnice w percepcji smaków
• Dlaczego najwrażliwsi jesteśmy na
gorycz?
• Gorzkie są zwykle trucizny:
kokaina,
chinina, strychnina
• PTC (Fenylotiokarbamid):
Za sprawą
jednego genu
dla 25% populacji gorzki nie
do zniesienia, dla 50% gorzki, a dla 25%
ma niewyczuwalny smak!
Korowa analiza smaku
Płat ciemieniowy
w obszarze
odpowiedzialnym
za język.
Część informacji
idzie do kory
orbitofrontalnej,
zajmującej się
między innymi
nagrodami
WĘCH
• Reaguje na substancje chemiczne
podobnie jak smak
• Jest 10 tys. razy wrażliwszy niż smak!
• Możemy wywęszyć już pojedyncze
cząstki substancji (marceptan)
• Bez węchu
(anosmia, katar, kosmos)
smak
jest bardzo osłabiony: węch odpowiada
za 80-90% wrażenia smakowego
Węch w rozpoznawaniu
smaku
(Mozel at al., 1960)
czosnek
czekolada
kawa
wino
woda
ocet
Po co zwierzętom i ludziom
węch?
• znajdowanie pożywienia
• odróżnienie pożywienia
• znajdowanie ofiary, zdobyczy, ale i
drapieżcy
• niewidoczne niebezpieczeństwa –
pożar, gaz
• życie społeczne i znajdowanie
partnera
Co węch potrafi?
• Stężenie
10 do 50 razy większe niż
minimalne, jest stężeniem
maksymalnym; adaptacja
• Odróżniamy 4-10 tys. zapachów
• Jakie znacie zapachy?
Różnice w percepcji zapachu
• Lepszy węch mają starsi czy młodsi?
• Kobiety czy mężczyźni mają lepszy
węch?
• Kiedy kobieta ma wrażliwszy węch, a
kiedy wrażliwość spada?
• Są duże różnice indywidualne
Czym wąchamy?
• Mamy 10-40 milionów komórek węchowych
(a psy miliard)
• Opuszki węchowe, bezpośrednie
połączenie z ciałem migdałowatym
Przygotowani do wąchania
• 400 genów koduje białka receptorów
węchowych
• U zwierząt niższych węchomózgowie
jest bardzo rozwiniętą częścią mózgu
• Połączenia narządu węchu z układem
limbicznym - pamięć, emocje
• Ostrzeżenie przed pokarmem, którym
się zatruliśmy
Można wywąchać chorobę
• zapach owocowy: cukrzyca lub
niedożywienie
• odra: zapach pierza,
• dur brzuszny: piekący się chleb
• Niektórzy chirurdzy wąchają bandaże
pacjentów, żeby sprawdzić czy rana się goi:
zapach stęchlizny piwnicznej oznacza, że
wdała się infekcja
Można zwąchać się z
partnerem
• Geny odpowiedzialne u myszy za
produkcję feromonów, znajdują się
również u ludzi
• Kobietom
bardziej podoba się
zapach
koszul
noszonych przez
mężczyzn
o
odmiennym układzie immunologicznym
• Pigułki antykoncepcyjne to zmieniają
• 25% osób, które utraciły węch, traci
zainteresowanie seksem
DOTYK
•Najrozleglejszy ze
zmysłów – całe ciało
• Kora
somatosensoryczna
w płacie
ciemieniowym
•
Różne wrażenia:
nacisk, struktura
powierzchni obiektu,
wibracje,
temperatura, ból
Homunkulus czuciowy
Organizacja somatotopowa
Różnice w progu
odczuwania
Najniższy próg:
twarz
(najwrażliwsza)
Wysoki próg: palce
u nóg
„Rozdzielczość” dotyku
Jak blisko mogą
być dwa
dotykane punkty,
byśmy odczuli
dwa a nie jedno
dotknięcie?
Ok. 7 mm na palcach
rąk, ustach,
policzkach, nosie.
Ok. 4,5 cm na
łydkach, ramieniu
Czytanie dotykiem
• Alfabet Braille’a
• Ile słów w ciągu
minuty czytają
brajlem wprawieni
użytkownicy?
Czy można tak czytać łaciński
alfabet?
Rozpoznawanie dotykiem
• Badani brali do ręki 100 obiektów
codziennego użytku – rozpoznanie
było szybkie (do 5 s) i trafne
• Niemowlęta doceniają dotyk
(kontaktoreceptor)
• Jak dotknę, to uwierzę!