Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA

Dr Magdalena Pilska

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Postawy są jednym z ważniejszych obszarów psychologii społecznej, 
jednocześnie coraz powszechniej można znaleźć ich zastosowanie w 
innych dyscyplinach naukowych. Badaniom postaw towarzyszy wiele 
wątpliwości, przy czym przede wszystkim dotyczą one rozumienia 
tego pojęcia oraz sposobów jego pomiaru. 
Definicja postawy podana w słowniku psychologicznym określa, że 
jest to wewnętrzna afektywna orientacja, która wyjaśnia ludzkie 
zachowanie.
Według najwcześniejszych definicji postawa to umysłowy i nerwowy 
stan predysponujący do reagowania, wykształcony poprzez 
doświadczenie, który wywiera kierowniczy i dynamiczny wpływ na 
zachowanie. Istnieją jednakże przynajmniej dwie inne definicje, 
które pozwalają lepiej zrozumieć naturę postawy. Według jednej z 
nich postawa jest predyspozycją jednostki do oceny pewnych 
symboli, przedmiotów czy aspektów jej świata w sposób przychylny 
albo nieprzychylny, zaś według drugiej - postawa jest względnie 
trwałym zorganizowaniem przekonań w stosunku do przedmiotu czy 
sytuacji, które predysponują do reagowania w pewien sposób 
preferencyjnego.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

W przytoczonych definicjach postawa jest utożsamiana z 
predyspozycją do reagowania. Postawa jest to zatem coś, co istnieje 
przed zachowaniem, czyli w pewien sposób je przygotowuje i 
poprzedza, wpływa na nadanie mu intencji i stylu, jednak nie 
utożsamia się z nim całkowicie. Potwierdza to złożoność pojęcia i 
informuje o trudności w jego ocenie, która jest możliwa tylko 
pośrednio.

Czynnik poznawczy

 postawy odnosi się do sposobu, w jaki przedmiot 

postawy jest postrzegany, do jego konotacji pojęciowej. W tym 
znaczeniu postawa jest opinią - tym, co osoba myśli o jakiejś 
rzeczywistości, niekoniecznie czując do niej pociąg czy odpychanie. 

Czynnik afektywny

 wskazuje natomiast na uczucie przyciągające czy 

odpychające, jakie osoba odczuwa w odniesieniu do przedmiotu 
postawy. Składnik ten uważany jest za „serce” postaw. Kiedy 
mówimy o sile postawy, zazwyczaj odnosimy się do jej czynnika 
afektywnego.
Postawa może trwać, choć brakuje czynnika poznawczego lub został 
on zapomniany. Zazwyczaj u podstawy postaw nie leży seria 
argumentów, czyli treść poznawcza, która nie determinuje zbytnio 
czynnika afektywnego. Czynnik afektywny jest trwalszy w czasie i 
bardziej centralny niż czynnik poznawczy - raz doświadczona 
postawa jest skłonna do ponownego pojawienia się.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Czynnik postawy związany z zachowaniem

 (bodziec do działania) 

wskazuje na skłonność do zachowania w stosunku do przedmiotu. I 
tak na przykład postawa antysemicka prowadzi nie tylko do 
posiadania negatywnej opinii o Żydach, nie tylko do odczuwania 
pogardy, ale też do agresywnego lub krytycznego działania wobec 
nich. 
Istnieje zatem pewne spostrzeganie i interpretacja przedmiotu czy 
sytuacji, następnie stan emocjonalny, który z kolei pobudza do 
działania w odpowiedni sposób. Taki układ sił psychicznych pozwala 
zrozumieć funkcję mediacyjną postawy, jako elementu pośredniego, 
pomiędzy spostrzeganiem a działaniem. 

Wpływ postawy na zachowanie ma naturę nie tylko kierującą, ale też 
dynamiczną. Postawa nie tylko ukierunkowuje uprzednio istniejącą 
energię ku takiemu, a nie innemu jej przejawowi (funkcja 
zarządzająca), ale też wytwarza energię (funkcja dynamiczna). Jeżeli 
chodzi o ukierunkowanie postawy, to oznacza to, że postawa wpływa 
nie tylko na odpowiedź na bodziec, ale też na sam sposób 
pojmowania bodźca. Decyduje o tym, jak bodziec jest pojmowany i 
zakodowany przez osobę.

 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Postawa oddziałuje na spostrzeganie, więc do jej zmiany nie 
wystarczy udzielenie nowej odpowiedzi na stary bodziec, ale należy 
też na nowo zdefiniować sam bodziec, czyli zmienić sposób 
spostrzegania bodźca. Do zmiany postawy nie wystarczą nowe 
informacje. Nowe informacje powinny prowadzic osobę do ponownej 
oceny swych odpowiedzi na stare bodźce. 
Warto zwrócić uwagę na specyfikę postawy w relacji do innych pojęć, 
które odnoszą się do zachowania. Różnica w stosunku do potrzeb 
polega na tym, że potrzeby są tendencjami wrodzonymi, natomiast 
postawy - nabytymi przez doświadczenie. Potrzeby są powszechne, 
natomiast postawy - specyficzne i osobiste. 
Przyzwyczajenie jest to postawa normalnie prowadząca do działania 
i wyrażana zawsze w ten sam sposób. Opinia odnosi się tylko do 
czynnika poznawczego, podczas gdy postawy - także do czynnika 
afektywno-odruchowego. Opinię łatwo zmienić, wystarczy zmienić 
element poznawczy. Natomiast postawa jest odporna na zmianę z 
tego względu, że jej czynnik afektywny niełatwo daje się 
zmodyfikować przez nowe fakty czy informacje. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Postawa to pojęcie bardziej elastyczne i mniej oczywiste niż 
przyzwyczajenie, bardziej specyficznie nastawione na przedmioty 
społeczne niż rysy osobowości, mniej globalne niż system wartości, 
bardziej ukierunkowujące niż opinia, bardziej zamierzone niż zespół 
motywacji. Postawa powstaje wówczas, gdy u jednostki wykształca się 
trwały sposób emocjonalnego reagowania na coś, co staje się 
przedmiotem lub inaczej mówiąc obiektem postawy.
Emocje są uważane za jeden z podstawowych regulatorów zachowań 
człowieka. Kierują one zachowaniem w tym sensie, że osoba dąży w 
kierunku czegoś co wzbudza w niej emocje pozytywne, a stara się unikać 
tego, co uruchamia emocje negatywne. Ponadto to kierowanie odbywa 
się z różną siłą, wówczas uwzględniany jest ten wymiar postaw, który 
nazywa się nasileniem lub natężeniem. 
Te same obiekty u różnych osób mogą wzbudzać różne emocje, tak więc 
nie da się jednoznacznie zakwalifikować czegoś do źródeł emocji 
pozytywnych i negatywnych. Emocje albo jednostkę do czegoś 
przyciągają, albo odpychają. Nie ma natomiast emocji, które by nie 
działały w jednym z tych kierunków, czyli nie ma emocji neutralnych. 
Ponieważ tworzenie postaw zaczyna się od emocji, nie mogą również 
istnieć postawy neutralne. W przypadku konkretnego obiektu nie 
wzbudzającego żadnych emocji, postawa po prostu nie występuje.

 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Jeśli jednostka ma pozytywną postawę wobec jakiegoś obiektu, to w 
kategoriach emocjonalnych obiekt ten jest źródłem emocji 
pozytywnych, natomiast w kategoriach zachowań jednostka dąży do 
kontaktu z przedmiotem swojej pozytywnej postawy.
Sposób definiowania postawy zależy w dużym stopniu od 
teoretycznego podejścia. Behawioryści niemalże utożsamiają 
postawę z zachowaniem, natomiast psychologowie zorientowani 
poznawczo zwracają uwagę na jej zawartość treściową i strukturę. 
Przez wiele lat w psychologii dominowało myślenie o postawie jako 
strukturze trzyelementowej, składającej się z komponentu 
poznawczego (świadomościowego), emocjonalnego (afektywnego) 
oraz behawioralnego. Początkowo zakładano konieczność 
występowania tych trzech elementów jak i spójność między nimi. 
Postawa w ujęciu strukturalnym jest traktowana jako ogół względnie 
trwałych dyspozycji do oceniania przedmiotu postawy i 
emocjonalnego nań reagowania oraz ewentualnie towarzyszących 
tym emocjonalno-oceniającym dyspozycjom względnie trwałych 
przekonań o naturze i własnościach tego przedmiotu i względnie 
trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przedmiotu.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Według najbardziej klasycznej definicji postawa  jest względnie 
trwałą strukturą (lub dyspozycją do pojawienia się takiej struktury) 
procesów poznawczych (spostrzegania), emocjonalnych i tendencji 
do zachowań, w której wyraża się określony stosunek wobec danego 
przedmiotu. W takim ujęciu postawa składa się z trzech 
komponentów, a mianowicie:



 komponentu poznawczego

 (świadomościowego), który stanowi 

wiedza o przedmiocie postawy, przekonania i poglądy;



 komponentu emocjonalnego

 (emocjonalno-motywacyjnego), czyli 

uczuć wyższych (np. radość, miłość itp.) i ich przeciwieństw. Emocje 
pobudzają do określonych zachowań, natomiast motywacje określają 
kierunek oraz energię podejmowania działań.



 komponentu behawioralnego

 (behawiorystycznego), który może 

oznaczać wyobrażenia i poglądy na temat zamierzonych zachowań 
lub intencje zachowań.

Wymienione komponenty postawy nie są zupełnie rozłączne i 
pozostają ze sobą we wzajemnych zależnościach. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Istotnym elementem postawy jest jej 

składnik poznawczy

, czyli 

wiedza o obiekcie postawy. Z tego punktu widzenia ważną cechą 
emocji jest ich zdolność do selekcjonowania informacji docierających 
do jednostki. Ze względu na fakt, że emocja pojawia się jako 
pierwsza i to właśnie ona selekcjonuje docierające do jednostki 
informacje, stąd zawartość poznawcza postawy jest uzależniona od 
emocji, które wzbudza jej obiekt. 
Selektywność ta polega na tym, że dociera do jednostki głównie 
informacja, która jest zgodna z daną emocją. Jeśli więc jednostka 
„lubi” obiekt postawy, to jej wiedza na jego temat składa się głównie 
z elementów, które owo „lubienie” uzasadniają. 
Poznawczą zawartość postawy można analizować z dwóch punktów 
widzenia. Pierwszy z nich to ilość wiedzy dotyczącej obiektu 
postawy. Jednakowo silną, pozytywną lub negatywną, postawę 
miewają ci, których wiedza na temat obiektu postawy jest bardzo 
bogata, jak i ci, których wiedza jest ilościowo bardzo uboga. Analiza 
wyłącznie składnika poznawczego postawy w kategoriach ilości, 
bądź jakości informacji nie pozwala przewidywać kierunku ani 
natężenia postawy. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Drugim aspektem poznawczej zawartości postawy jest prawdziwość 
lub fałszywość wiedzy o obiekcie postawy. Można w tym przypadku 
mówić o prawdziwości jako zgodności logicznej twierdzeń lub 
zgodności psychologicznej. Twierdzenia o prawdziwości są filtrowane 
przez struktury poznawcze i emocjonalne jednostki, nabierając w ten 
sposób cech subiektywnych. Utworzony obraz nie musi iść w parze z 
obiektywnym (np. naukowym) opisem czy wyjaśnieniem jakiegoś 
stanu rzeczy. 
Subiektywne obrazy rzeczywistości są jedną z ważniejszych 
przesłanek ludzkich działań, stanowią też podłoże kształtowania się 
postaw. O zgodności logicznej mówi się wówczas, gdy system 
twierdzeń o obiekcie postawy nie jest wewnętrznie sprzeczny. 
Wiele postaw zawiera logiczną sprzeczność (np. osoba uważa kogoś 
jednocześnie za mądrego i głupiego, ponieważ różnie zachowuje się 
on w różnych sytuacjach). Zgodność psychologiczna polega na tym, 
że prawdziwość obrazu rzeczywistości jest określana przez cechy 
jakie jednostka przypisuje obiektowi postawy. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Jednym z podstawowych wymiarów, jaki porządkuje proces 
przypisywania jest ocena, której podstawę stanowi emocja, jaka 
zostaje przypisana obiektowi postawy. Nie jest istotne czy obiekt 
postawy rzeczywiście posiada cechy przypisywane mu przez 
jednostkę, bardziej znaczące jest, iż emocje pozytywne wzbudzają 
obiekty posiadające cechy, które zostały im przypisane przez 
jednostkę. Obraz takich obiektów jest psychologicznie spójny, choć 
nie musi być spójny logicznie. 
Przykładem takiej psychologicznej spójności jest przekonanie wielu 
ludzi, że osoby ładne są również miłe, uczynne, mądre itp. Zjawisko 
to nazywane jest też efektem aureoli. Jednocześnie obiekt postawy 
może mieć różne cechy i właściwości. 
To, że jednostkę jednocześnie przyciąga i odrzuca jest wynikiem 
tego, że różne jego właściwości uruchamiają u jednostki różne 
emocje, także takie o odmiennych znakach. W takiej sytuacji 
mówimy o ambiwalentności postaw, inaczej mówiąc, gdy jednostka 
ma wobec jakiegoś obiektu postawę częściowo pozytywną a 
częściowo negatywną, wówczas występuje postawa ambiwalentna.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Według definicji strukturalnej postaw na 

komponent behawioralny

 

składają się zachowania, przez które realizuje się stosunek 
emocjonalny i wiedza o przedmiocie postawy. W ramach tych 
zachowań można mówić o tym, w jakim kierunku postawy zmierzają i 
w jaki sposób to się odbywa. Poprzez komponent emocjonalny 
postawa może skłaniać jednostkę do jednego z dwóch kierunków 
działania: zbliżania się do obiektu postawy lub unikania go. Sposób 
osiągania celu zależy od wiedzy, jaką jednostka posiada o obiekcie 
postawy.
Przesłanki zawarte w komponencie emocjonalnym i poznawczym 
postawy mogą przybierać różną postać w zachowaniu. Znając 
powyższe komponenty można podejmować próby przewidywania 
celu działania, natomiast nie można, bez uwzględniania 
dodatkowych czynników, przewidywać jaki będzie sposób jego 
realizacji, czyli konkretne zachowanie w danej sytuacji. 
Postawę należy również rozumieć jako wartościujące nastawienie 
oparte na elementach poznawczych, reakcjach uczuciowych oraz 
intencjach odnoszących się do przyszłości i na zachowaniu. Te 
elementy składowe nie są niezależnymi elementami świadomości. 
Mogą być znacznie ze sobą powiązane. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Elementy poznawcze i postawy składają się na to, co można określić 
jako umysłowa reprezentacja obiektu. Reakcje uczuciowe i 
zachowania mogą być skutkiem myślenia o obiekcie, ale 
jednocześnie mogą być źródłem nowych informacji. W ten sposób 
postawę można traktować jako ogólną sumę systemu, wyrażaną 
stopniem lubienia, określanego jako 

system postawy

. 

Postawa  jest elementem pewnego systemu, na który składa się 
kilka kategorii reakcji jednostki na obiekty społeczne: zachowanie, 
intencje zachowań, elementy poznawcze (przekonania i fragmenty 
wiedzy o obiektach kierujące działaniem jednostki) oraz reakcje 
emocjonalne (odzwierciedlające postawy na płaszczyźnie fizycznego 
pobudzenia). 
Postawa jest w tym układzie ogólną, łączną oceną obiektu 
społecznego. W tym ujęciu można zdefiniować postawę jako 
wartościujące nastawienie oparte na elementach poznawczych, 
reakcjach uczuciowych oraz intencjach dotyczących przyszłości i na 
zachowaniu. Elementy poznawcze i postawy składają się na to, co 
można określić mianem umysłowej reprezentacji obiektu. Postawa, 
zachowania, elementy poznawcze i emocje względem danego 
obiektu lub zagadnienia stanowią system reakcji reprezentującej 
jednostkę.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

W innym ujęciu postawę określa się jako względnie stałe skłonności 
do pozytywnego lub negatywnego ustosunkowywania się do obiektu 
postawy. Po uwzględnieniu tej definicji reakcje emocjonalne, sądy i 
zachowania są raczej jej konsekwencjami, a nie elementami 
składowymi. Podejście to, mimo że nie definiuje zachowania jako 
części postawy, zakłada możliwość przewidywania zachowania na 
podstawie pomiarów postawy.
Postawą wobec dowolnego obiektu (przedmiotu, zdarzenia, idei, 
innej osoby) jest skłonność do pozytywnego lub negatywnego 
ustosunkowania się człowieka do tego obiektu.
Określenie postawy jakiejś osoby wobec danego obiektu oznacza 
umiejscowienie człowieka na dwubiegunowym kontinuum 
ustosunkowania się do tego obiektu od skrajnie negatywnego 
(całkowite odrzucenie obiektu) do skrajnie pozytywnego (całkowita 
akceptacja obiektu).
Cechami charakteryzującymi postawę jest znak (pozytywny lub 
negatywny) oraz natężenie, siła (większe lub mniejsze). Wśród 
innych cech postawy wymieniana jest także złożoność, funkcja, 
zakres czy ważność.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Postawy, które są ważne dla jednostki, czyli są przywoływane często 
i wpływają na zachowanie nazywane są postawami 
charakteryzującymi się dużą siłą. Postawy stają się silniejsze wtedy, 
gdy jednostka ma więcej bezpośrednich doświadczeń z obiektem 
postawy, gdy jest bardziej związana z obiektem postawy i gdy 
jednostka częściej wyraża tę postawę.

Można wyróżnić cztery 

cechy silnych postaw

:



 Prowadzą do selektywnych procesów poznawczych;



 Odporność na zmiany;



 Trwałość w czasie;



 Stałość między sytuacjami;



 Dobra przewidywalność zachowania.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ISTOTA  I GENEZA POSTAW

Reasumując, należy podkreślić, że postawę stanowi sumaryczna 
ocena dowolnego obiektu, o którym daje się pomyśleć. Ponieważ 
oceny obiektów pod wpływem informacji docierających do jednostki, 
jej doświadczeń związanych z obiektem postawy mogą podlegać 
zmianom, wciąż otwarte pozostają pytania dotyczące procesu ich 
tworzenia, ale również przechowywania. 
Postawy można rozważać jako trwałe pojęcia, które są 
przechowywane w pamięci i mogą być wydobywane z niej stosownie 
do okoliczności. Tak rozumianą postawę określa się w literaturze 
przedmiotu jako „model szuflady z aktami”. 
Przyjęcie założenia, że jednostka nie wyszukuje w pamięci 
wprowadzonej do niej uprzednio postawy, ale generuje wartościującą 
ocenę na podstawie informacji, które w danej sytuacji przychodzą jej 
na myśl pozwala na określenie postawy jako tymczasowej 
konstrukcji. 
Postawa w ujęciu tymczasowej konstrukcji sugeruje, że o tym jaką 
postawę jednostka reprezentuje wobec konkretnego obiektu 
decyduje jej aktualna sytuacja, różne czynniki zewnętrzne itp.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Istnieją różne czynniki określające kształtowanie postawy: 



fizjologiczne (postawy związane z wiekiem, dobrym czy złym 

samopoczuciem fizycznym),



społeczne (np. uwarunkowania ze strony innych, komunikowanie 

werbalne i niewerbalne, reklama, kultura grupy, instytucje itd.), 



bezpośrednie doświadczenie osobiste (sposoby spostrzegania 

rzeczywistości, pamięć afektywna, oczekiwania, urazy, krytyczne 
fazy rozwojowe itd.). 
Wszystkie te czynniki odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu 
postaw. 
Jednak wydaje się, że możliwe jest sprowadzenie wszystkich tych 
czynników do ostatniego, a mianowicie bezpośredniego 
doświadczenia osobistego. Czynnik ten obejmuje dwa pozostałe 
czynniki. 
Ponadto nie mogą one w zwykły sposób określać automatycznie 
postawy, ale z konieczności przechodzą przez filtr złożonej i 
niepowtarzalnej rzeczywistości każdej pojedynczej osoby.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Istnieją postawy emocjonalne ukształtowane w sytuacjach, w jakich 
zabrakło zdolności oceny refleksyjnej. Możemy powiedzieć, że 
ogólnie postawy tworzone są na bazie przede wszystkim 
emocjonalnej w chwili, gdy nie można rozpatrywać w adekwatny 
sposób procesu ich kształtowania. 
Odległe źródła postaw (np. doświadczane w dzieciństwie stany 
emocjonalne) umożliwiają zrozumienie, jak trudno jest uchwycić 
znaczenie i naturę postaw. Postawy takie kształtowały się wtedy, 
kiedy osoba nie dysponowała umiejętnością dokonywania analiz 
refleksyjnych, ale również wydarzenia, które doprowadziły do ich 
powstania mogą być zapominane, a pozostały odpowiadające im 
postawy emocjonalne. Wydarzenia te przeszły do nieświadomości; 
albo też jeszcze się o nich pamięta, ale już nie zestawia z obecną 
postawą emocjonalną. 
A zatem to ten konkretny związek przyczynowy przeszedł do 
nieświadomości. Wówczas bardzo problematyczna staje się 
reinterpretacja czy ponowna ocena refleksyjna postawy. Inaczej 
mówiąc, istnieje nieświadomość emocjonalna odpowiedzialna w 
znacznej mierze za kształtowanie składnika afektywnego postaw. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Zagadnienie kształtowania postaw z uwzględnieniem czynnika 
poznawczego jawi się w innym świetle, jeżeli chodzi o czas 
powstania, ale podobnym, jeśli chodzi o wnioski praktyczne. Czynnik 
poznawczy, już z definicji, kształtuje się wtedy, kiedy człowiek może 
używać własnej inteligencji, czyli czynić analizy refleksyjne oparte 
nie na tym, co instynktowne, ale na osądach przemyślanych i 
uzasadnionych. 
Tym okresem oczywiście nie może być dzieciństwo, ale okres, w 
którym uwaga podmiotu jest czujna, a analiza krytyczna - możliwa. Z 
tego wynika, że elementy, które dały początek osądom, opiniom oraz 
przekonaniom danej osoby powinny być możliwe do zidentyfikowania 
i odnalezienia o wiele łatwiej niż te źródła, które dały początek 
postawom emocjonalnym. 
Nawet odległe przesłanki przekonań są, teoretycznie, zawsze 
możliwe do przywołania po to, by je sprawdzić, a jeśli potrzeba - na 
nowo sformułować. Tendencje czy predyspozycje subiektywne mogą 
uczynić mniej prawdziwymi, czy nawet fałszywymi te osądy, jakie 
codziennie jednostka wydaje o ludziach i sytuacjach, a które to 
właśnie tworzą komponent poznawczy postaw.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Proces kształtowania się postawy intelektualnej, czyli takiej, w 
której dominuje komponent poznawczy,  przechodzi przez 
następujące fazy: doświadczenie - zrozumienie - refleksja krytyczna - 
decyzja. Poziom doświadczenia obejmuje spostrzeganie zmysłowe i 
przedstawienie wyobrażeniowe konkretnego przedmiotu bardziej lub 
mniej atrakcyjne.
Rozumienie jest aktem intuicji odnośnie możliwej linii postępowania 
jako hipoteza tego, co należy uczynić praktycznie. W fazie refleksji 
krytycznej ma miejsce analiza hipotezy poprzez przedstawienie za i 
przeciw, rozważanie alternatywy i wydawanie osądów o wartości. W 
końcu podjęta decyzja wyraża zgodę na działanie według osądu lub 
odrzucenie. Jeżeli wyrażana jest zgoda, wówczas ma miejsce 
przejście do działania. 
W procesie kształtowania się postaw z jednej strony mamy do 
czynienia z nieświadomością emocjonalną, która warunkuje przede 
wszystkim pierwszą fazę (doświadczenie), z drugiej zaś strony z 
możliwością, że poszczególne fazy są wadliwe same w sobie czy w 
swej kolejności ze względu na błędny przebieg czy wady metody. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Za fazą zrozumienia nie zawsze następuje prawdziwa refleksja 
krytyczna, w której podmiot może wznieść się ponad samego siebie i 
sytuację. Innymi słowy, nie zawsze intuicja praktyczna i 
bezpośrednia poddawana jest analizie, konfrontacji i krytyce. 
Niekiedy faza refleksji krytycznej jest całkowicie niewystarczająca, 
by dojść bezpośrednio do czwartej fazy, czyli decyzji.
Postawy intelektualne czy składnik poznawczy postaw mogą po 
części ulegać wpływom tej nieświadomości poznawczej, w której 
umiejscowiona jest zwyczajowa metoda poznawcza ze wszystkimi 
swoimi błędami funkcjonowania. Nieświadomość może oddziaływać 
na świadomy i aktualny sposób myślenia, co sprawi, że przetrwa w 
nim taki sam, choć niepoprawny, sposób rozumowania oraz 
wypaczony aktualny sposób ujmowania i interpretowania 
rzeczywistości i prawdy. Tak więc, przeszłe doświadczenia oddziałują 
również na tworzenie się poznawczego składnika postawy.
Wymiar emocjonalny i poznawczy ze względu na to, że są 
składnikami jednej i tej samej postawy, wywierają wpływ na siebie 
wzajemnie, jak również na odpowiadające im treści nieświadomości. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Tworzenie się postaw wiąże się z powstawaniem składnika 
emocjonalnego i poznawczego. Proces ten zaczyna się poprzez 
stopniowe gromadzenie, które rozpoczyna się w bardzo wczesnym 
okresie życia, gdy jeszcze nie działają funkcje poznawcze. Oznacza 
to, że istnieje nieświadomość emocjonalna, odpowiadająca za 
tworzenie postaw i skłonna przetrwać, oraz nieświadomość 
poznawcza, która warunkuje ich tworzenie na drodze postępowania 
logicznego niekiedy zniekształconego i zawsze o mniejszej 
możliwości kontrolowania przez podmiot. Te dwa składniki są ze sobą 
połączone i wspólnie decydują o typowej i osobistej predyspozycji do 
reagowania, odczuwania i myślenia, której początek i koniec nie 
zawsze jest dla jednostki oczywisty.
Trójczłonową definicję postawy można wykorzystać do prezentacji 
genezy postaw, a mianowicie najważniejszymi mechanizmami 
powstawania postaw są:



 Nabywanie przekonań na temat właściwości obiektu - postawa jako 

rezultat przekonań;



 Przeżycia emocjonalne związane z danym obiektem – postawa jako 

rezultat emocji;



 Własne zachowania kierowane na ten obiekt – postawa jako 

rezultat zachowań 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Do traktowania postawy jako rezultatu przekonań niezbędne jest 
założenie, że stosunek emocjonalny do obiektu wynika ze 
świadomych opinii na jego temat. Założenie to zostało wykorzystane 
w Teorii Przemyślanych Zachowań.
Według tej teorii postawa doskonale racjonalna jest efektem siły 
przekonań i implikowanych przez nie ocen cząstkowych obiektu 
postawy. 
Nie zawsze jednak stosunek emocjonalny wobec obiektu postawy 
jest wynikiem przekonań, często wykształca się on bez pośrednictwa 
przekonań dotyczących obiektu postawy.
Wśród mechanizmów kształtowania postaw odbywających się bez 
uczestnictwa przekonań można wymienić między innymi: 
warunkowanie klasyczne, przeniesienie ustosunkowania, 
warunkowanie instrumentalne czy zjawisko samej ekspozycji.
W przypadku warunkowania klasycznego udział w kształtowaniu 
postawy mają nagrody i kary. Wielokrotne pojawianie się obiektu, 
któremu towarzyszy lub poprzedza nagroda, prowadzi do powstania 
pozytywnego stosunku do tego obiektu. W sytuacji odwrotnej, czyli 
wtedy, gdy obiektowi postawy towarzyszy lub go poprzedza kara 
wykształca się negatywny stosunek wobec niego. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Mechanizm ten polega na kojarzeniu obiektów pierwotnie obojętnych 
ze zdarzeniami lub obiektami, które mają określone znaczenie - 
negatywne lub pozytywne. Wynikiem tego kojarzenia jest 
przeniesienie stosunku do pojawiających się obiektów i zdarzeń na 
obiekt, wobec którego określana jest postawa. 
Jest wiele przykładów obrazujących ten mechanizm kształtowania 
postaw. Podawanie tego samego produktu żywnościowego, który jest 
neutralny lub prawie neutralny emocjonalnie, w różnych sytuacjach 
może doprowadzić do przeniesienie stosunku emocjonalnego danej 
osoby względem tej sytuacji na produkt. Tort urodzinowy wywołuje 
pozytywne emocje, tym samym bita śmietana, która jest jego 
składnikiem przejmuje znaczenie afektywne tortu urodzinowego. Ta 
sama bita śmietana jako składnik innej potrawy może wywoływać 
negatywne emocje.
Przeniesienie ustosunkowania jest mechanizmem, który polega na 
przeniesieniu ustosunkowania z jakiegoś bodźca wywołującego reakcję 
emocjonalną na współwystępujący z nim obiekt postawy. Mechanizm 
ten bardzo często jest wykorzystywany w reklamach. Przeniesienie 
dotyczy emocji wzbudzanych przez inne obiekty (uroda osoby 
prezentującej, atmosfera sytuacji, w której prezentowany jest 
reklamowany produkt) na reklamowany produkt.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Postawy powstają także pod wpływem warunkowania 
instrumentalnego, polegającego na uczeniu się znaczenia pierwotnie 
obojętnej reakcji dzięki temu, że po tej reakcji pojawiają się 
pozytywne lub negatywne dla jednostki zdarzenia.
Postawy kształtowane są zarówno pod wpływem bezpośrednich jak i 
pośrednich doświadczeń z obiektem postawy, które można traktować 
w kategoriach kontinuum. Na jednym końcu znajduje się postawa 
ukształtowana w wyniku bezpośredniego doświadczenia (np. 
możliwość spróbowania nieznanej dotąd potrawy), na drugim zaś 
postawa formowana wyłącznie na bazie niebehawioralnej informacji 
o obiekcie (np. kiedy się coś od kogoś usłyszy na temat tej potrawy).
Istnieją dwa sposoby, które może wykorzystać dziecko w trakcie 
kształtowania swojej postawy względem zabawki, a mianowicie: 
może bawić się zabawką (doświadczenie bezpośrednie) albo 
utworzyć postawę na bazie informacji zasłyszanych od rówieśników 
lub płynących z reklamy (doświadczenie pośrednie). 
Udział bezpośrednich i pośrednich doświadczeń w tworzeniu postawy 
względem obiektu jest uwzględniany w badaniach siły związku 
między postawą i przyszłymi zachowaniami. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

W literaturze przedmiotu dużo uwagi poświęcono ujęciom w myśl, 
których jednostka uczy się postaw, podobnie jak wszelkich innych 
umiejętności. Są to ujęcia szeroko korzystające z danych teorii 
uczenia się, gdzie ważne są takie pojęcia jak wzmocnienie i 
generalizacja, zaś w odniesieniu do uczenia się od innych – 
naśladowanie.
Są takie obiekty (przedmioty, idee, ludzie), z którymi kontakt jest dla 
jednostki przyjemny lub nieprzyjemny, czyli inaczej mówiąc kontakt z 
takimi obiektami dostarcza nagród albo kar. Kary i nagrody stanowią 
pozytywne i negatywne wzmocnienia, ponieważ nagrody wiążą się z 
przyjemnymi odczuciami, zaś kary z przykrymi. 
Powtarzające się takiego samego rodzaju doświadczenia z danymi 
obiektami powodują, że jednostka uczy się poprzez wzmocnienia, że 
w kontaktach z tymi obiektami doznaje przyjemności, bądź 
przykrości. W ten sposób zostaje ukształtowany emocjonalny 
komponent postaw, który z kolei wpływa na powstanie komponentu 
poznawczego i w konsekwencji zachowania.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PROCESY ODPOWIEDZIALNE ZA KSZTAŁTOWANIE SIĘ POSTAW

Z generalizacją mamy do czynienia wówczas, gdy nie pojedynczy 
obiekt, lecz cała gama obiektów zostaje objęta tą samą postawą. 
Istotne jest w tym przypadku to, że obiekty zostają ze sobą 
powiązane. Kryteriów upodobniania obiektów może być wiele, zaś 
każda jednostka kreuje własne, z uwagi na indywidualne 
doświadczenia. 
Naśladowanie lub imitacja to z kolei zjawisko często występujące w 
procesie uczenia się od innych, zwłaszcza wówczas, gdy małe dzieci 
uczą się obserwując dorosłych, jak funkcjonować w otoczeniu 
społecznym. Również osoba dorosła naśladuje innych, zwłaszcza 
osoby będące dla niej autorytetem, może się nauczyć, co lubić, a 
czego nie albo, co jest ważne a co można pominąć. 
W analogiczny sposób, poprzez naśladowanie, jednostka uczy się 
postaw. Tak wykształcają się postawy wobec obiektów, z którymi 
jednostka nie miała jeszcze do czynienia. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

Istnieją cztery możliwe funkcje postaw: utylitarna, broniąca ja, 
wyrażająca wartości oraz poznawcza.

FUNKCJA UTYLITARNA

 

Daną postawę przyjmuje się wtedy, gdy przynosi ona osobistą 
użyteczność i służy bezpośredniemu lub pośredniemu otrzymaniu 
korzyści albo uniknięciu kary czy niebezpieczeństwa. Taki użytek 
wiąże się z własnymi potrzebami, ale też może być poszukiwany bez 
świadomego pojmowania przez podmiot związków z nimi. 
Funkcja ta przypomina jednostce, że każdy dąży do maksymalizacji 
korzyści, a minimalizacji kar pochodzących z zewnątrz. Dziecko 
rozwija przychylne postawy wobec przedmiotów, które go 
satysfakcjonują, a postawy nieprzychylne wobec przedmiotów, które 
wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami. 
Funkcja utylitarna służy do uzyskania korzyści lub do uniknięcia 
czegoś niepożądanego. Przykładem uzyskania korzyści jest postawa 
dziecka względem posiłku/potrawy, które spożywa posiłek lub jakąś 
potrawę nie dlatego, że zdaje sobie sprawę jak ważne jest to dla jego 
organizmu, ale dlatego, że ma nadzieję na otrzymanie nagrody, np. 
pochwały za zachowanie. Przykładem unikania jest uległość wobec 
zasad grupy, by uniknąć nieprzyjemnych konsekwencji zepchnięcia 
na margines.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

FUNKCJA BRONIĄCA JA

 

Funkcja utylitarna umożliwia utrzymywanie poprawnych relacji z 
innymi, natomiast funkcja broniąca Ja pozwala przyzwoicie odnosić 
się do samego siebie. Wielokrotnie większym problemem, niż 
dostosowanie się do innych, jest dostosowanie się do samych siebie, 
zwłaszcza kiedy jednostka doświadcza bodźców niemożliwych do 
przyjęcia. Tak jak poprzednia funkcja chroniła przed karami 
pochodzącymi z zewnątrz, tak funkcja broniąca Ja chroni przed 
zagrożeniami pochodzącymi od wewnątrz. Określona postawa jest 
przyjmowana dla uchronienia poszanowania samego siebie, obrony 
własnej osoby przed zagrożeniami odczuwanymi świadomie lub 
podświadomie. Osoba broni się przed uznaniem prawdy o sobie 
samej. Fundamentalną potrzebą jest tutaj obrona za wszelką cenę 
pozytywnego obrazu siebie. 
Postawy broniące Ja są inne niż postawy utylitarne pod względem 
stawianego celu, jak i sposobów powstawania. Cel postawy 
utylitarnej ma naturę społeczną, a mianowicie ochronę przed innymi 
spostrzeganymi jako bezprawni posiadacze władzy. Cel omawianej 
postawy jest bardziej skierowany na wewnętrzne procesy psychiczne 
jednostki, wynika z faktu, że człowiek ukrywa się przed samym sobą. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

FUNKCJA BRONIĄCA JA

 

Postawa ta powstaje w następstwie wewnętrznych bodźców, które są 
nie do przyjęcia przez osobę, wynikają z konfliktów emocjonalnych, a 
przedmiot zewnętrzny zostaje wybrany ze względu na jego 
użyteczność. Jeżeli taki przedmiot nie istnieje, to osoba stwarza go, 
byleby tylko się uratować. Natomiast postawy utylitarne powstają na 
bazie natury przedmiotu postawy. Przedmiot nie jest przypadkowy czy 
fikcyjny, ale łączy się z wynagrodzeniem lub ukaraniem. 
Uczeń, który chce uzyskać dobre stopnie (przedmiot postawy), 
ponieważ usiłuje dostać się na dobry uniwersytet, przyjmuje postawę 
utylitarną. Uczeń, który chce zdobyć dobre stopnie, by utwierdzić się, 
że coś znaczy jako człowiek, przyjmuje postawę broniącą Ja i w tej 
sytuacji ocena jest tylko środkiem przypadkowym.
Poprzez omawianą funkcję jednostka będzie usiłowała wykreślić 
niedojrzałość, której nie chce w sobie zaakceptować, przyjmując na 
przykład zachowanie dokładnie przeciwne. Tak jest w przypadku 
kogoś zależnego uczuciowo, kto powiela gesty poświęcenia się. Może 
to być maskowanie potrzeby otrzymania uczucia, czy sposób na to, by 
nie powiedzieć sobie, iż jest się rzeczywiście niedojrzałym uczuciowo. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

FUNKCJA WYRAŻAJĄCA WARTOŚCI

 

Pomijając funkcje utylitarne i obronne, postawa może stać się 
środkiem do tego, aby lepiej żyć i stopniowo realizować wartości, w 
jakie jednostka wierzy i które stanowią ideały jej życia. Jest to 
płaszczyzna zasadniczo inna w stosunku do poprzednich funkcji. 
U jej  podstaw leży sytuacja prawdy wewnętrznej i zewnętrznej, 
harmonii pomiędzy gestem a intencją. Zachowanie staje się 
sposobem potwierdzenia i realizacją w pełniejszy sposób własnych 
przekonań. W rzeczywistości będziemy mieć osobę, która jeżeli czyni 
jakiś gest, to robi to dlatego, że w coś wierzy; nie ma innych celów 
utylitarnych czy obronnych. 
Jednostka może czerpać satysfakcję także z wyrażania postaw, które 
oddają to, co jest dla niej najdroższe. W takim przypadku 
zaspokojenie nie wyraża się w pojęciach uznania społecznego, ale 
polega na potwierdzeniu takiego obrazu osoby, jaką zamierza być.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

FUNKCJA POZNAWCZA

 

Jednostka może przyjmować postawę w celu nabycia zrozumienia 
strukturalnego (często uproszczonego) siebie samej i świata. W celu 
zrozumienia rzeczywistości jednostka potrzebuje schematów 
odniesienia, a  postawy o przeważającym czynniku poznawczym, 
determinują formowanie kategorii i uogólnień, czyli schematów 
poznawczych i behawioralnych, które upraszczają złożoność świata. 
Postawa jest niczym teoria empiryczna i nieformalna, oparta na tym, 
co jednostka bezpośrednio zaobserwowała i czego dowiedziała się od 
innych. Nie może ona za każdym razem, gdy coś jej się przydarza, 
zaczynać analizy od początku, ale potrzebuje siatki interpretacyjnej 
czy schematu odniesienia, który pozwoli jej szybciej umiejscowić to, 
co się dzieje. 
Tworzy sobie zespół opinii i stereotypów kulturowych, dzięki którym 
natychmiast i szybko stawia czoła rzeczywistości. Funkcje poznawcze 
są dla człowieka tak ważne, jak teoria dla naukowca. Pojęcie 
poznania należy pojmować nie jako synonim pragnienia wiedzy 
powszechnej, ale jako fundamentalny wymóg zrozumienia tego, co 
się dzieje.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

FUNKCJE POSTAW

Cztery funkcje postaw nie wykluczają się wzajemnie. Ta sama 
postawa może służyć kilku funkcjom i mogą one nakładać się na 
siebie. Zachowanie nie wyraża jednej tendencji, zazwyczaj jest to 
wynik różnych motywacji. W różnych predyspozycjach do reagowania 
istnieją także funkcje utylitarne i obronne Ja. 
Bardzo oporna wobec zmian jest zwłaszcza postawa z funkcją 
obronną. Wspierają ją bowiem mechanizmy obronne uniemożliwiając 
jednostce odczuwanie potrzeby zmiany oraz blokujące wiedzę 
odnośnie zakresu zmian. Postawy broniące Ja w sposób szczególny 
opierają się zmianie także wtedy, gdy równowaga, jaką pomagają 
one zachować, nie służy dostosowaniu. Postawa obronna chroni coś 
bardzo ważnego dla jednostki, a mianowicie poszanowanie Ja. Osoba 
przyzwyczajona do funkcjonowania na podstawach obronnych w 
niewielkim stopniu odczuwa lub w ogóle nie odczuwa korzyści 
płynące ze zmiany.
Mało podatna na zmiany jest także postawa utylitarna, zwłaszcza że 
zaspokaja potrzebę uznania. Zamiast zmiany wyzwala się jej 
przeciwieństwo, czyli automatyzm powtarzania, zwany też, 
przymusem powtarzania. Tendencja do utrzymania tego, co ocala 
własny obraz, jest tak silna, że w przypadku konfliktu pomiędzy 
wartościami a postawami, osoba będzie bardziej skłonna do zmiany 
wartości. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE

W latach 80-tych XX wieku społeczne rozumienie postaw próbowano 
zintegrować z dominującą wówczas w psychologii perspektywą 
poznawczą, odwołującą się do procesów przetwarzania informacji. 
Zainteresowanie badaczy wzbudziło zagadnienie złożoności postaw, 
ich zawartości, struktury i funkcjonowania. 
Dodatkowo postawy zaczęto postrzegać jako zjawiska automatyczne, 
wymykające się spod kontroli. Konsekwencją tego było poszukiwanie 
metod pomiaru postawy wykraczających poza samoopis czy 
świadome deklaracje. Nawiązywały one do metodologii obecnej 
wcześniej w psychologii poznawczej, wykorzystujących przede 
wszystkim czasy reakcji.
W najnowszym nurcie badań na przełomie wieków liczni badacze 
zawracali uwagę na nieuświadamiane źródła postaw, ich 
automatyczny charakter oraz dualizm. Obok klasycznie rozumianych 
postaw, dla rozróżnienia nazywanych postawami jawnymi (ang. 
explicit attitudes), zaczęto mówić o posiadanych przez osobę 
postawach ukrytych, nazywanych utajonymi (ang. implicit attitudes). 
Dualizm postaw zakłada, że ta sama osoba może równocześnie mieć 
dwie odmienne postawy wobec jednego obiektu: jedną 
uświadamianą, zaś drugą - pozostającą poza dostępem świadomości. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE

Nowe rozumienie postaw jako zjawisk nieuświadamianych, 
nieintencjonalnych i automatycznych nawiązuje do zaprzestania 
myślenia o człowieku jako istocie racjonalnej, świadomej 
zachodzących w niej procesów psychicznych i mającej nad nimi 
kontrolę oraz akceptacji w człowieku obszarów nieuświadamianych i 
niekontrolowanych.
Między postawami a zachowaniami obserwuje się często 
rozbieżności, których przyczyną mogą być trudności - intencjonalne 
bądź nieintencjonalne - z ujawnieniem postawy przez osobę. 
Wynikają one z dwóch podstawowych powodów. 
Po pierwsze, ludzie nie zawsze chcą ujawniać swoje prawdziwe 
postawy, ponieważ się ich wstydzą, nie akceptują ich lub są one 
sprzeczne z ogólnie obowiązującymi normami. Po drugie, ludzie nie 
zawsze znają swoje prawdziwe postawy, nie zawsze są ich świadomi. 
Przytoczone wyjaśnienia wskazują na istnienie pewnego wymiaru 
postawy, który ma postać utajoną dla otoczenia lub nawet dla 
samego podmiotu. 
Większość psychologów koncentruje się na świadomych przejawach 
funkcjonowania postaw. Rezultaty badań nad postawami utajonymi 
dowodzą, że postawa działa również poza świadomością podmiotu.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE

Postawa ma utajony charakter, kiedy ślady pamięciowe przeszłego 
doświadczenia wpływają na myśli, uczucia i działania wobec obiektu, 
lecz nie są dostępne na poziomie świadomym lub są identyfikowane 
nietrafnie.
Przyjęcie założenia o istnieniu postaw utajonych zbiegło się w czasie 
ze zmianami w metodologii badania postaw. Pierwszą ze zmian było 
odejście od pomiarów opartych na kwestionariuszowym samoopisie i 
deklaracjach osób badanych i zainteresowanie się pomiarami 
pośrednimi, podczas których osoba biorąca udział w badaniu nie wie, 
co jest przedmiotem pomiaru, i których wyniki są niezależne od 
świadomej kontroli badanych. Drugą zmianą było wprowadzenie 
komputerów i wykorzystanie czasów reakcji jako wskaźników 
wzbudzenia postawy.
Ilustracją działania utajonej postawy jest efekt aureoli. Jest on 
skłonnością do kojarzenia cechy osoby (np. jej urody) z innymi 
cechami (np. z inteligencją), które nie są ze sobą obiektywnie 
związane. 
Zjawisko to jest interpretowane w duchu utajonego poznania, 
ponieważ utajona postawa jest ogólna, rozlana i niespecyficzna. Tak 
więc, z uwagi na swój niespecyficzny charakter, może być 
przeniesiona na ocenianą w danym momencie cechę.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE

Innym przejawem działania utajonego poznania jest podprogowe 
warunkowanie postaw. Polega ono na wywołaniu negatywnej lub 
pozytywnej postawy wobec bodźców neutralnych za pomocą 
poprzedzenia ich bardzo krótką (podprogową) ekspozycją bodźca 
przyjemnego lub nieprzyjemnego. Świadectwem przenoszenia się 
postawy z bodźca poprzedzającego na bodziec następujący jest 
pozytywna lub negatywna ocena neutralnych wcześniej obiektów. 
Jest ona efektem przeniesienia emocjonalnej oceny pierwszego 
bodźca na drugi.
Przykładem działania utajonego poznania jest również zjawisko 
automatycznej aktywacji postawy. Aktywacja następuje pod 
wpływem samej obecności bodźca i automatycznie wpływa na 
zachowanie. W badaniach nad wpływem siły postawy na jej 
automatyczną aktywację okazało się, że stosunkowo silne postawy 
są aktywowane z pamięci automatycznie, pod wpływem samej 
obecności obiektu. 
Wystarczyła tylko ekspozycja, aby postawa pojawiła się 
automatycznie, bez świadomego wysiłku podmiotu. Wynik ten 
sugeruje, że pośredni, a tym bardziej bezpośredni kontakt z 
obiektem postawy może automatycznie aktywizować utajoną 
postawę i oddziaływać na nią poza świadomością odbiorcy.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE

Koncepcja postaw utajonych jest często łączona z procesami 
automatycznymi. Pojawia się to zazwyczaj w dwóch kontekstach: po 
pierwsze, gdy mówi się o aktywizacji postaw utajonych, po drugie, gdy 
analizuje się ich wpływ na zachowanie. W przypadku sposobu 
aktywizowania postawy przyjmuje się, że postawy utajone są 
wzbudzane w sposób automatyczny i nie mogą być kontrolowane i w 
sposób rozmyślny modyfikowane przez podmiot. 
Takie rozumienie postaw utajonych wzmacniane jest przez najczęściej 
stosowany do ich pomiaru paradygmat badawczy, który, wykorzystując 
czasy reakcji jako wskaźniki postaw, przyjmuje, że postawy utajone 
mają charakter automatyczny. Mimo takiego założenia, jak i częstego 
wymiennego używania obu pojęć, nie są one w pełni synonimami. 
Chociaż większość postaw utajonych ma charakter automatyczny, to 
nie wszystkie postawy automatyczne są utajone. 
Innym obszarem, w którym pojęcie postawy utajonej styka się z 
pojęciem automatyzmów, jest obszar rozważań nad wpływem postaw 
utajonych na zachowanie. Specyfika postaw utajonych - 
nieuświadamianych, słabo kontrolowanych - sugeruje, że powinny 
mieć one zdecydowanie większy związek z zachowaniem o charakterze 
automatycznym niż przemyślanym i kontrolowanym. Jednak wyniki 
różnych badań nie potwierdzają tej tezy.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

MOŻLIWOŚCI ZMIANY POSTAW

W porównaniu z opiniami, postawy są niezwykle trudne do zmiany, 
ze względu na fakt, że ludzkie procesy poznawcze nie zawsze są 
logiczne. Chociaż człowiek zdolny jest do ścisłego i subtelnego 
myślenia, w równym stopniu jest skłonny do zniekształceń i 
ogromnej niedbałości w swoich procesach myślowych. Aby 
zrozumieć, jak można zmienić postawy, najpierw trzeba poznać 
zawiłości ludzkiego myślenia, jak również motywy, które skłaniają 
ludzi do opierania się zmianom.
Powody zmiany postawy mogą być różne: pragnienie uzyskania 
pochwały, uniknięcia śmieszności; pragnienie, aby być lubianym; 
pragnienie identyfikowania się z kimś, kogo się szanuje lub podziwia; 
pragnienie, aby mieć słuszność; wreszcie pragnienie, aby 
usprawiedliwić swe własne zachowanie.
Wszystkie te zachowania są w pewien sposób rozsądne lub 
przyjemne, a zatem, można je uważać za nagrody. Jeśli jednak 
określa się je po prostu jako nagrody, zaciemnia to fakt, że istnieją 
między nimi ważne różnice jakościowe. Chociaż zarówno pragnienie, 
aby mieć słuszność, jak i pragnienie uniknięcia śmieszności dają, gdy 
się je zaspokoi, stan zadowolenia, to jednak zachowania prowadzące 
do zaspokojenia tych potrzeb są często wręcz przeciwne.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

MOŻLIWOŚCI ZMIANY POSTAW

Pragnienie uzasadnienia własnego postępowania jest ważnym 
czynnikiem, który powoduje, iż ludzie silnie zaangażowani w 
stosunku do pewnej postawy wobec jakiegoś zagadnienia są skłonni 
opierać się wszelkim bezpośrednim próbom zmiany tej postawy. W 
rezultacie, ludzie tacy są w tym zakresie niepodatni ani na 
propagandę, ani na wpływy wychowawcze. 
Obecnie można przekonać się, że ten sam mechanizm, który 
umożliwia człowiekowi sztywne trzymanie się jakiejś postawy, może 
go także skłonić do zmiany postawy. Zależy to od tego, jaki rodzaj 
działania będzie w danych okolicznościach służył najlepiej redukcji 
dysonansu (dysonans to idee, postawy, przekonania, opinie, które są 
psychologicznie niezgodne ze sobą; z jednego wynika 
przeciwieństwo drugiego). 
Osoba znająca teorię dysonansu może stworzyć odpowiednie 
warunki dla wywołania zmiany postaw u innych ludzi przez 
uczynienie ich podatnymi na przyjęcie pewnych rodzajów przekonań. 
Zmiana postaw, jako środek redukowania dysonansu, zachodzi nie 
tylko w sytuacjach postdecyzyjnych. Może ona następować w 
niezliczonych sytuacjach innego rodzaju, włączając przypadki, gdy 
dana osoba mówi coś, w co nie wierzy, lub gdy robi coś głupiego 
bądź niemoralnego.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

MOŻLIWOŚCI ZMIANY POSTAW

Jeśli dana osoba wyraża jakiś pogląd i trudno jej znaleźć uzasadnienie 
zewnętrzne dla swego zachowania, to będzie próbowała uzasadnić je 
wewnętrznie, zmieniając swoje postawy tak, by były bardziej zgodne z 
wyrażonym poglądem.
Gdy chodzi o uzyskanie trwałej zmiany w postawach, wówczas im 
większa nagroda, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że nastąpi 
jakakolwiek zmiana postawy. Jeśli chcemy wywołać trwałą zmianę w 
czyichś postawach i przekonaniach, to w takim przypadku jest wręcz 
odwrotnie: im mniejsza nagroda zewnętrzna, którą wręczymy, aby 
kogoś skłonić do wygłoszenia jakiejś mowy, tym większe 
prawdopodobieństwo, że będzie ona zmuszona szukać dodatkowego 
uzasadnienia dla przekonania samego siebie, iż to, co powiedzieliśmy, 
jest rzeczywiście zgodne z prawdą. Spowodowałoby to rzeczywistą 
zmianę postawy, a nie tylko podporządkowanie się. 
Jeśli ktoś zmienia swą postawę, ponieważ publicznie powiedział coś, 
mając jedynie minimalne uzasadnienie sytuacyjne, to ta zmiana 
postawy będzie względnie trwała; osoba ta nie zmienia bowiem swych 
postaw ze względu na nagrodę (uleganie), ani pod wpływem 
atrakcyjnej osoby (identyfikacja). Zmienia swą postawę, ponieważ 
udało jej się przekonać samą siebie, że jej poprzednia postawa była 
niesłuszna. Jest to bardzo skuteczna forma zmiany postaw.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

MOŻLIWOŚCI ZMIANY POSTAW

Uzasadnienie zewnętrzne może przybierać rozmaite formy. Ludzi 
można nakłonić, żeby mówili lub robili coś, co jest sprzeczne z ich 
przekonaniami czy preferencjami, jeśli zagrozi się im karą lub skusi 
nagrodami innymi niż zysk pieniężny - takimi jak pochwała lub 
sprawienie komuś przyjemności. 
Ponadto większość osób wzięłaby pod uwagę zrobienie czegoś, czego 
by skądinąd nie zrobiła, gdyby ich dobry przyjaciel poprosił o 
zrobienie tego w formie przysługi.
Chociaż zmiana postawy powoduje zmianę w zachowaniu, to jednak 
często trudno jest zmienić postawy poprzez uczenie. Istnieje jednak 
pewna zależność, o której psychologowie społeczni wiedzą od 
dawna, lecz którą dopiero niedawno zaczęli rozumieć: mianowicie, 
zmiany w zachowaniu mogą powodować zmianę postaw. 

KONIEC CZĘŚCI I

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY ŻYWIENIOWE

Postawy mogą dotyczyć ustosunkowania się do różnych aspektów 
żywności i żywienia. Niezmiernie ważne z punktu widzenia 
przewidywania zachowań żywieniowych ludzi są postawy, które 
można by określić jako ogólne, obejmujące jednoczesne 
ustosunkowanie się do wielu różnych problemów składających się na 
całość żywienia jednostki lub rodziny.
Zgodnie z trzykomponentową definicją, postawy względem żywności 
i żywienia są postawami pełnymi, to znaczy zawierającymi wszystkie 
komponenty: poznawczy, emocjonalny i behawioralny. 

Komponent poznawczy (świadomościowy)

 postawy stanowią 

wiadomości o żywności i żywieniu, przekonania oraz przesądy 
dotyczące żywności. Większość badań, w których rozpatrywano 
związek między wiedzą i poglądami a zachowaniami żywieniowymi, 
wykazała istnienie pozytywnej zależności. Siła związku między 
wiedzą żywieniową a zachowaniami jest zmienna, jak wykazano w 
różnych badaniach, ale relatywnie słaba. 
Związek między wiedzą a zachowaniami jest relatywnie słaby, zaś 
wzrostowi wiedzy żywieniowej nie zawsze towarzyszy zmiana 
zachowań żywieniowych. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY ŻYWIENIOWE

Stwierdzenie wysokiego poziomu wiedzy teoretycznej na temat 
żywienia nie oznacza, iż znajduje on odzwierciedlenie w danych 
odnoszących się do sposobu żywienia badanych osób. Wiedza o 
żywieniu może być niewystarczającą podstawą do realizacji 
prawidłowego żywienia.

Komponent emocjonalny (emocjonalno-motywacyjny lub afektywny)

 

postawy obejmuje uczucia wyższe, takie jak radość, miłość oraz 
odpowiadające im przeciwieństwa. Hedoniczna funkcja żywności 
sprawia, że komponent emocjonalny ma duży wpływ na 
kształtowanie postaw względem niej. Komponent emocjonalny 
postawy wobec żywności reprezentowany przez określone uczucia 
wobec niej prowadzi w rezultacie do powstania preferencji 
żywieniowych charakteryzujących daną osobę. 
Niektóre preferencje żywieniowe są stałe, niezmienne w czasie, nie 
podlegają zmianom pod wpływem otoczenia i nastroju, inne 
natomiast podlegają modyfikacjom. Wśród czynników warunkujących 
preferencje żywieniowe znajdują się między innymi: cechy 
charakterystyczne żywności, masa ciała, wiek, płeć, światopogląd, 
status socjoekonomiczny, oddziaływanie otoczenia społecznego, 
wiedza żywieniowa, czy środki masowej komunikacji.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY ŻYWIENIOWE

Komponent świadomościowy i afektywny postawy z reguły 
wzajemnie się warunkują. Profity, które jednostka łączy ze 
spożywaniem jakiegoś produktu żywnościowego, zazwyczaj 
towarzyszą bardziej pozytywnym odczuciom i vice versa. Niemniej 
jednak poglądy i emocje występować mogą jako niezależne 
komponenty postawy i ich wpływ na ogólną postawę względem 
obiektu jest niezależny.
Werbalnym lub motorycznym wyrażeniem postawy wobec żywności 
są zachowania żywieniowe. Komponent behawioralny postawy, 
obejmujący intencje zachowań bądź same zachowania żywieniowe, 
był stosunkowo często uwzględniany w badaniach.
Badania dotyczące zachowań żywieniowych prowadzone są przez 
przedstawicieli wielu dziedzin, między innymi: ekonomistów, 
żywieniowców, socjologów czy etnografów. W rezultacie 
wielokierunkowego podejścia w badaniach zachowań żywieniowych 
można stwierdzić, że komponent behawioralny postaw wobec 
żywności i żywienia został zdecydowanie najlepiej rozpoznany.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

POSTAWY ŻYWIENIOWE

Jednostka może jednocześnie reprezentować zarówno pozytywne jak 
i negatywne opinie na temat obiektu postawy, często oceny te są 
niezależne od siebie.
W sferze żywieniowej takie sytuacje są bardzo częste: na przykład, 
ktoś może jednocześnie oceniać ciastko jako niezdrowe i atrakcyjne. 
Fakt ten skłonił badaczy postaw względem żywności i żywienia do 
wyodrębniania pozytywnych i negatywnych komponentów postawy i 
poszukiwania zależności między nimi i zachowaniami żywieniowymi 
osoby reprezentującej daną postawę.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

Związek postaw z zachowaniami budzi wiele wątpliwości. Postawy 
obserwowane i deklarowane tylko częściowo przekładają się na 
konkretne zachowania. Przykłady rozbieżności między postawą a 
zachowaniem można obserwować w wielu obszarach życia: w 
postawach wobec innych narodowości, religii, w postawach 
politycznych czy postawach konsumenckich. 
Rozbieżności te wynikają przede wszystkim z faktu, iż postawy mają 
charakter złożony i obejmują zarówno pozytywne jak i negatywne 
elementy, np. można bardzo lubić ciastka kremówki (pozytywne 
emocje) i jednocześnie traktować je jako obfite źródło energii 
(negatywne opinia). O spożywaniu ich w danej sytuacji może 
zdecydować jedna z tych ocen, podczas gdy w innej sytuacji bardziej 
istotny wpływ na zachowania będzie miała ta druga ocena.
Liczne badania nad możliwością przewidywania zachowania na 
podstawie postaw sugerują, iż jest znacznie bardziej prawdopodobne, 
że postawy są nie zawiązane lub tylko słabo związane z zachowaniami 
zewnętrznymi, niż że postawy są ściśle związane z działaniami.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

Wśród ludzi rozpowszechniona jest tendencja, aby przyczynę 
zachowania danej jednostki przypisywać charakterystycznym 
właściwościom tej jednostki, takim jak cechy osobowości i postawy, a 
nie wpływowi samej sytuacji. Fakt, że postawy nie zawsze umożliwiają 
określenie przekonań, nie oznacza, że nie pozwalają one nigdy 
przewidzieć zachowania. Badacze podejmowali  próby określenia 
warunków, w jakich wystąpienie danego zdarzenia jest mniej lub 
bardziej prawdopodobne. 
Siła związku między postawą i zachowaniem zależy od wielu 
czynników, zarówno od typu postawy, jak i wykorzystywanego sposobu 
pomiaru, ale także czynników sytuacyjnych i osobowościowych.
O sile związku między postawą i zachowaniem decyduje miedzy innymi 
typ (rodzaj) postawy, sposób pomiaru, trudności związane z 
ujawnieniem postawy, dostępność postawy, czynniki sytuacyjne oraz 
cechy osobowościowe.
Różne cechy postawy, które decydują o rodzaju postawy mogą 
decydować o spójności postawy i zachowania, w tym między innymi 
sposób tworzenia postawy, stałość postawy w czasie, a także stopień 
spójności między afektywnym i poznawczym komponentem postawy.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

Obserwowany związek postawy i zachowania jest wzmacniany przez 
zastosowanie pomiaru postaw i zachowania o równym stopniu 
specyficzności. Specyficzne lub jednorazowe zachowania są najlepiej 
przewidywalne na podstawie specyficznych postaw. Z drugiej strony 
odkryto, że postawy ogólne są dobrymi wskaźnikami ogólnych 
wzorców zachowania. 
Fakt, że na pomiar zachowań wielokrotnych składa się wiele 
powiązanych ze sobą zachowań jednorazowych, przez co zawiera on 
większą liczbę obserwacji niż miara jednorazowego zachowania, 
sprawia, że miara zachowań wielokrotnych jest bardziej wiarygodna. 
Jest to zgodne z zasadami teorii pomiaru, która mówi, że wzrost liczby 
pozycji w pomiarze podnosi wiarygodność tego pomiaru.
Zadawanie pytań o postawę w sposób bardzo konkretny, i 
jednocześnie bezpośrednio odnoszący się do zachowania, pozwala na 
stwierdzenie większej zgodności między postawą i zachowaniem.
Trudności związane z ujawnianiem postawy wynikają z dwóch 
podstawowych powodów, a mianowicie ludzie nie zawsze chcą 
ujawniać swoje prawdziwe postawy bądź nie zawsze znają swoje 
prawdziwe postawy, nie zawsze są ich świadomi. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

Dostępność postawy z pamięci może również odgrywać rolę w stopniu, 
do jakiego jednostka zachowuje się zgodnie z postawą. Postawa jest 
wysoce dostępna, jeśli ocena obiektu tej postawy przychodzi na myśl 
szybko, prawie natychmiast, kiedy tylko napotykany jest obiekt. 
Nie wszystkie postawy i przekonania cechuje duża dostępność. Na 
przykład osoby mogą mieć swoje opinie o Polsce lub o wartości reklam, 
lecz większości z nich opinie te niełatwo przychodzą na myśl. Czasami 
rzeczywista postawa, tzn. przechowywana w pamięci ocena danego 
obiektu, nie występuje. Niemniej jednak jednostka może zaryzykować 
jakąś opinię, jeśli ktoś ją o nią poprosi. Na przykład osoby prowadzące 
badania ankietowe stwierdzają, że respondenci potrafią formułować swe 
opinie o „sztucznie spreparowanych” problemach, takich jak jakaś 
zmyślona ustawa lub pomoc zagraniczna dla jakiegoś nieistniejącego 
kraju. Jest mało prawdopodobne, aby mniej dostępne postawy i „niby - 
postawy” kierowały zachowaniem człowieka. 
Wiele badań wskazuje na ważność ograniczeń normatywnych. Można 
oczekiwać, że postawa jednostki będzie kierować jej zachowaniem do 
stopnia, w jakim silne ograniczenia sytuacyjne niezgodne z postawą 
uderzają w jednostkę. Normy zgodne z postawą jednostki zwiększają 
natomiast prawdopodobieństwo wystąpienia zachowania spójnego z 
postawą.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

Stopień, w jakim jednostka posiada obraz samej siebie jako 
wykonawcy czynności zdaje się być determinantem spójności postawy 
i zachowania. Osoby o niskiej samokontroli (np. jednostki, które 
określają swoje zachowanie jako kierowane w dużym stopniu raczej 
przez stany wewnętrzne niż przez czynniki sytuacyjne), które 
dodatkowo twierdzą, że są sytuacyjnie niezmienne, jeśli chodzi o daną 
klasę zachowań, mają skłonność do wykazywania większej spójności 
postawy i zachowania niż osoby o wysokiej samokontroli lub osoby o 
niskiej samokontroli, które wykazują dużą zmienność między 
sytuacjami.
O trafności prognozowania zachowań na podstawie postaw decyduje:



 Minimalizacja wpływu innych czynników na deklarowane postawy i 

przejawiane zachowania;



 Adekwatność postawy i danego zachowania



 Maksymalizacja siły postaw.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

MINIMALIZACJA WPŁYWU INNYCH CZYNNIKÓW

Zachowania zaprzeczające deklarowanym postawom są wynikiem 
wielu innych czynników, między innymi czynników ekonomicznych, 
społecznych itp
Dokonując pomiaru postaw należy pamiętać, że najczęściej pomiarowi 
podlegają postawy deklarowane, a więc zależne od okoliczności. 
Czasami ludzie mówią to, czego - w ich mniemaniu - oczekują od nich 
osoby z otoczenia.
Także zachowania podlegają wpływom innych osób, np. wśród osób 
korzystających z oferty zakładów gastronomicznych typu fast food, ale 
również innych, można znaleźć osoby, które znalazły się w tych 
miejscach tylko dlatego, że w ich odczuciu osoby z ich najbliższego 
otoczenia oczekują od nich takiego postępowania. Podejmując jakieś 
działanie jednostka kieruję się wewnętrznymi czynnikami (np. 
postawą), ale również uwzględnia aktualną sytuację. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

ADEKWATNOŚĆ POSTAWY I DANEGO ZACHOWANIA

Pozytywna postawa względem żywienia nie decyduje o spożyciu 
prawidłowo skomponowanego posiłku w danym dniu. Fakt ten zależy 
bowiem od wielu innych czynników, między innymi od tego czy osoba 
ma dostęp do odpowiednich produktów żywnościowych, czy ma dość 
czasu na przygotowanie posiłku itp. Natomiast pozytywna postawa 
względem żywienia jest dobrym wskaźnikiem prawidłowości żywienia 
w ogóle, co opisuje zasada uśredniania. Według niej wpływ postaw na 
zachowania jest bardziej widoczny wówczas, gdy bierze się pod uwagę 
nie pojedyncze zachowanie człowieka, ale jego przeciętny, czyli 
„uśredniony” sposób działania w dłuższej perspektywie czasowej.
Wartość prognostyczna znajomości postaw jest uzależniona od 
charakteru zachowań, które są przewidywane. Jeśli ogólne postawy są 
wykorzystywane do przewidywania konkretnych zachowań, wówczas 
trafność przewidywań jest najczęściej mała. Natomiast pomiar 
szczegółowych postaw daje duże szanse na trafne przewidywanie 
konkretnych zachowań. To, co człowiek myśli o idei „zdrowego stylu 
życia”, nie pozwala wnioskować na temat jego zwyczajów 
żywieniowych i uprawianych sportów. O tym czy osoba ta uprawia 
jogging, decyduje to jak postrzega dobre i złe strony codziennego 
biegania.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

ZWIĄZEK POSTAW Z ZACHOWANIEM

MAKSYMALIZACJA SIŁY POSTAW

Automatyzm w działaniach sprawia, że postawa znajduje się w 
uśpieniu. Na przykład szukanie zależności między postawami 
względem żywienia a zachowaniami nawykowymi, np. picie porannej 
kawy, nie ma sensu. W tym przypadku wartość prognostyczna 
znajomości postawy względem żywienia jest minimalna. 
W sytuacjach nowych, kiedy automatyzm w działaniach nie występuje, 
pojawiają się szanse na uświadomienie sobie własnej postawy 
względem nowej sytuacji, zachowania itp. i wówczas związek między 
postawą i zachowaniem charakteryzuje się znaczną siłą. Jeśli ludziom 
pozwoli się przeanalizować ich dotychczasowe doświadczenia, 
wyrażane przez nich postawy posiadają większą wartość 
prognostyczną. Stwierdzono, że osoby odznaczające się wysokim 
poziomem samoświadomości, na ogół postępują zgodnie z 
akceptowanymi postawami. 
Postawy nabywane w toku osobistych doświadczeń charakteryzują się 
znaczną siłą, co sprawia, że pełnią one funkcję regulacyjną, a tym 
samym w większym stopniu decydują o zachowaniu. Postawy 
kształtowane pod wpływem doświadczeń w większym stopniu 
motywują człowieka do aktywności w porównaniu z postawami 
przyjmowanymi biernie. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY JAWNE WZGLĘDEM ŻYWNOŚCI GENETYCZNIE MODYFIKOWANEJ

W badaniu oceniano struktury postaw względem żywności genetycznie 
modyfikowanej z uwzględnieniem ich pozytywnych i negatywnych 
komponentów, jak również komponentu poznawczego i 
emocjonalnego. Ponadto badano relacje pomiędzy poszczególnymi 
komponentami postaw oraz deklarowanymi intencjami 
behawioralnymi. 
Ogólna postawa była mierzona na podstawie czterech pytań, w 
których zapytano respondentów, w jakim stopniu określenia 
pozytywne, negatywne odzwierciedlają ich ogólną postawę wobec 
żywności genetycznie modyfikowanej. 
Komponent emocjonalny i poznawczy, a także pozytywny i negatywny 
był mierzony za pomocą słów względem, których badani się 
ustosunkowywali zaznaczając swoją opinie na siedmiopunktowych 
skalach z zakresem od 1 (w ogóle nie) do 7 (całkowicie tak). 
Intencje behawioralne były mierzone za pomocą dwóch stwierdzeń: 
„Jeśli wiem, że produkt zawiera organizm genetycznie modyfikowany 
nie spożywam go” oraz „Nie mam problemów ze spożywaniem 
żywności genetycznie modyfikowanej”. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY JAWNE WZGLĘDEM ŻYWNOŚCI GENETYCZNIE MODYFIKOWANEJ

W badaniu wykazano słabą zależność między opiniami na temat 
pozytywów i negatywów związanych z żywnością genetycznie 
modyfikowaną lub jej brak. Wynik ten odzwierciedla sytuację często 
spotykaną, która wśród osób oceniających wiedzę i zachowania 
żywieniowe budzi wiele kontrowersji. Chodzi o prezentowanie bardzo 
rozbieżnych opinii na temat jednego obiektu przez daną osobę, np. 
ocena określonego produktu żywnościowego jako zdrowy i 
jednocześnie niepotrzebny.
 Wyniki potwierdziły, że ludzie mogą oceniać żywność genetycznie 
modyfikowaną jednocześnie pozytywnie i negatywnie, przypuszczalnie 
takie oceny mogą odnosić się także do innych rodzajów żywności. 
Powodem tak różnych ocen często jest kontekst, żywność genetycznie 
modyfikowaną można określić jako potrzebną w kontekście głodu na 
świecie i jednocześnie w kategoriach niepotrzebnej w ich codziennym, 
obfitym żywieniu.
 Wykazanie relatywnej niezależności pozytywnych i negatywnych 
opinii na temat żywności genetycznie modyfikowanej, sugeruje, że 
dostarczenie wyłącznie jednostronnej informacji celem modyfikowania 
postaw nie jest wystarczające do osiągnięcia celu.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Zarówno postawy jawne, jak i utajone okazują się być ważnym 
czynnikiem w przewidywaniu bieżących zachowań. Zachowania 
przemyślane, zaplanowane są w największym stopniu przewidywalne 
przy pomocy postaw jawnych, podczas gdy dla zachowań 
spontanicznych najlepszym predyktorem są postawy utajone. 
Podczas badań preferencji żywieniowych dotyczących wyboru 
produktów żywnościowych wykazano, że postawy jawne względem 
spożywania owoców i przekąsek pozwalały lepiej przewidywać 
rzeczywistą częstość spożywania owoców i przekąsek niż postawy 
utajone. Natomiast postawy utajone względem owoców i przekąsek 
pozwalały lepiej przewidywać spontaniczny wybór któregoś z tych 
produktów żywnościowych. 
Test utajonych skojarzeń stosowano do porównywania postaw jawnych 
i utajonych względem soków owocowych i napojów gazowanych. 
Wyniki tego badania wykazały, że na poziomie postaw utajonych soki 
owocowe były bardziej preferowane w stosunku do napojów 
gazowanych, co odzwierciedlało postawy jawne (deklaracje w 
kwestionariuszu). Eksperyment ten potwierdził zasadność stosowania 
metody IAT do pomiaru postaw utajonych względem żywienia. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Postawy utajone wobec żywności genetycznie modyfikowanej jako 
predyktor zachowań

W badaniu tym mierzono postawy utajone względem żywności 
genetycznie modyfikowanej i porównywano je z postawami jawnymi 
względem tego rodzaju żywności. Celem badania było także 
porównanie postaw utajonych względem żywności genetycznie 
modyfikowanej mierzonych w trzech warunkach eksperymentalnych: 
(a) bez kontekstu, (b) w kontekście zwyczajnej żywości i (c) w 
kontekście żywności organicznej. 
Wyniki badania wykazały, że postawy jawne i utajone względem 
żywności genetycznie modyfikowanej nie korelowały ze sobą w żadnym 
z warunków eksperymentalnych. Jeśli chodzi o postawy utajone, 
istotne różnice w czasach reakcji na żywność genetycznie 
modyfikowaną w połączeniu ze słowami przyjemnymi i nieprzyjemnymi 
odnotowano jedynie w warunkach, kiedy żywność genetycznie 
modyfikowana występowała samodzielnie (bez kontekstu). 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Postawy utajone wobec żywności genetycznie modyfikowanej jako 
predyktor zachowań

W badaniu tym jawne postawy względem żywności genetycznie 
modyfikowanej okazały się neutralne. Natomiast postawy utajone 
względem żywności genetycznie modyfikowanej były pozytywne, co 
może mieć wpływ na zachowania względem tego rodzaju produktów. 
Wyniki tego badania wskazują, że pozytywne postawy utajone mogą 
sprzyjać wybieraniu, szczególnie spontanicznemu, produktów 
zaliczanych do tego rodzaju żywności. Jednak skłonność do wyboru 
produktów żywności genetycznie modyfikowanej może się zmieniać 
pod wpływem postaw jawnych, jednak będzie zależała od tego czy 
jednostka ma czas i zdolność poznawczą konieczną do uruchomienia 
procesów jawnych, świadomych.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Związek postaw jawnych i utajonych z zachowaniem

W badaniu McDonalds vs. bar mleczny brali udział zwolennicy żywienia 
w McDonalds i w barach mlecznych. Uczestników rekrutowano w 
barach mlecznych i w McDonalds. 
Badanie przebiegało według następującej procedury: pomiar postawy 
jawnej, następnie pomiar postaw utajonych przy pomocy testu 
utajonych skojarzeń.
Na poziomie postaw jawnych McDonalds był oceniany przez wszystkich 
uczestników badania jako bardziej czysty i bardziej popularny niż bar 
mleczny, natomiast bar mleczny został oceniony jako zdrowszy niż 
McDonalds. 
Zwolennicy McDonalds oceniali go jako istotnie smaczniejszy, bardziej 
popularny, przyjemniejszy, czystszy i szybszy niż bar mleczny. 
Zwolennicy baru mlecznego oceniali to miejsce jako smaczniejsze, 
bardziej popularne, i zdrowsze, a także mniej czyste i szybkie niż 
McDonalds. Na poziomie postaw utajonych zarówno konsumenci 
McDonalds jak i jadający w barze mlecznym wykazywali bardziej 
pozytywną utajoną postawę wobec preferowanego przez siebie 
miejsca spożywania posiłków. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Związek postaw jawnych i utajonych z zachowaniem

Jeśli chodzi o związek między postawami jawnymi i utajonymi, to osoby 
mające pozytywną utajoną postawę wobec baru mlecznego, również 
na poziomie deklaratywnym oceniały to miejsce bardziej pozytywnie 
niż McDonalds. Analogicznie było w przypadku zwolenników 
McDonalds – pozytywna postawa utajona sprzyjała pozytywnej 
postawie jawnej wobec tego miejsca spożywania posiłków.
Postawy utajone w stosunku do dwóch rodzajów barów 
samoobsługowych korelowały z preferencją wobec określonego 
miejsca spożywania posiłków, ocenami tego miejsca w różnych 
wymiarach, a także częstotliwością spożywania posiłków w danym 
miejscu. 
Osoby, które preferowały McDonalds i oceniały go pozytywniej niż bar 
mleczny, wykazywały bardziej pozytywną postawę utajoną wobec 
McDonalds niż wobec baru mlecznego. Niezależnie od tego czy osoba 
jadała w McDonalds czy w barze mlecznym, postrzegała McDonalds 
jako miejsce czystsze i szybsze niż bar mleczny. 
Pod względem wymiarów subiektywnych (np. smaczny) zawsze 
bardziej pozytywnie oceniano miejsce, w którym osoba spożywała 
posiłek.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Postawa utajona a rozpoznawanie preferowanej marki produktu

W badaniu Coca Cola vs. Pepsi weryfikacji poddano założenie, że 
konsumenci przy wyborze produktów nisko angażujących i bardzo do 
siebie podobnych, kierują się nie tylko wizerunkiem marki kreowanym 
w mediach, ale też rzeczywistymi preferencjami wobec cech produktu. 
Inaczej mówiąc postawiono hipotezę, że osoby rozróżniające produkty 
będą miały silniejszą utajoną postawę, wobec danej marki niż osoby 
nie rozróżniające produktów, gdyż ich postawa będzie oparta nie tylko 
na wizerunku marki, ale również na doświadczeniu (kontakt z 
produktem). 
Pierwszy etap badania polegał na selekcji lojalnych i intensywnych 
użytkowników (ang. heavy users) jednej z dwóch marek bardzo 
podobnych napojów gazowanych: Coca Coli lub Pepsi. Kolejnym 
kryterium selekcyjnym była zdolność rozpoznania marki napoju w 
teście ślepym osoby badane piły napoje z dwóch identycznych 
kubeczków, a następnie miały wskazać, w którym z nich znajduje się 
Pepsi lub Coca Cola. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Postawa utajona a rozpoznawanie preferowanej marki produktu

W zasadniczym etapie badania brali udział lojalni i często pijący Coca 
Colę lub Pepsi. Najpierw pomiarowi podlegała postawa jawna 
względem marek Coca Cola i Pepsi, obejmująca częstotliwość picia obu 
napojów, preferencje wobec napojów, stopień lubienia każdej z marek, 
a także ocenę różnych cech. Następnie każdemu z uczestników 
mierzono postawy utajone względem Coca Coli i Pepsi.
Wyniki badania pokazały, że na poziomie postaw jawnych wszystkich 
uczestników Coca Cola jest bardziej popularna, natomiast Pepsi – 
bardziej nowoczesna. Osoby preferujące Coca Colę oceniły tę markę 
jako bardziej modną, przeznaczoną dla osób młodszych, smaczniejszą i 
zdrowszą od Pepsi. Analogicznie użytkownicy Pepsi postrzegali tę 
markę jako lepszą pod różnymi względami od Coca Coli. 
Na poziomie postaw utajonych lojalni i intensywni użytkownicy 
produktu danej marki wykazywali postawy utajone odzwierciedlające 
ich pozytywny stosunek na poziomie jawnym. Tak więc, użytkownicy 
Pepsi mieli bardziej pozytywną postawę wobec tej marki, natomiast 
użytkownicy Coca Coli wykazywali bardziej pozytywną postawę utajoną 
wobec swojej preferowanej marki. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Utajone postawy ambiwalentne (konfliktowe) wobec produktów 
żywnościowych

Postawy ambiwalentne to postawy złożone, które zawierają 
komponent pozytywny i negatywny. Osoby, które wykazują postawę 
ambiwalentną dostrzegają zarówno wady jak i zalety obiektu postawy 
oraz często odczuwają wobec niego zarówno pozytywne jak i 
negatywne emocje.
Przykładem postaw ambiwalentnych są postawy wobec produktów 
żywnościowych, kiedy występuje konflikt między smakiem a zdrowiem 
lub ideologią, jak w przypadku postaw wobec spożywania mięsa lub 
postaw wobec produktów nisko- i wysokokalorycznych. 
Produkty wysokokaloryczne spożywane są zazwyczaj w celu 
sprawienia sobie przyjemności bądź nagradzania się za coś. Z drugiej 
strony od wielu lat coraz więcej mówi się zdrowym stylu życia, którego 
składnikiem jest dbałość o szczupłą sylwetkę, walka z nadwagą i 
unikanie produktów wysokokalorycznych. Produkty niskokaloryczne 
nie są tak smaczne jak wysokokaloryczne, jednak są o wiele zdrowsze. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Utajone postawy ambiwalentne (konfliktowe) wobec produktów 
żywnościowych

W przypadku postawy wobec produktów wysokokalorycznych 
aspektem pozytywnym jest ich smak, natomiast negatywnym – 
zagrożenie dla zdrowia. W przypadku postaw wobec produktów 
niskokalorycznych jest odwrotnie - aspekt pozytywny to zdrowie, 
natomiast negatywny – smak. Konsekwencją tej niespójności 
informacyjnej jest tworzenie się postaw ambiwalentnych. 
W badaniu postaw utajonych wobec produktów nisko- i 
wysokokalorycznych wzięło udział 50 kobiet, ze względu na fakt, że na 
kobiety wywierana jest silna presja społeczna dotycząca wyglądu i 
dbania o sylwetkę i w związku z tym zakładano istnienie dużych 
rozbieżności między komponentami postawy wobec produktów nisko- i 
wysokokalorycznych.
Wyniki badania wykazały istnienie postaw ambiwalentnych wobec 
produktów nisko- i wysokokalorycznych na poziomie jawnym. Produkty 
niskokaloryczne były postrzegane jako zdecydowanie zdrowsze i 
bardziej modne niż produkty wysokokaloryczne (pozytywny aspekt 
postawy), ale zarazem mniej smaczne i mniej przyjemne (aspekt 
negatywny postawy). 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Utajone postawy ambiwalentne (konfliktowe) wobec produktów 
żywnościowych

Analogicznie produkty wysokokaloryczne były postrzegane jako 
smaczniejsze, (pozytywny wymiar postawy), jednak mniej zdrowe 
(negatywny wymiar postawy). Na poziomie utajonym badane kobiety 
wykazywały bardziej pozytywną postawę wobec produktów 
niskokalorycznych niż wysokokalorycznych, co okazało się sprzeczne z 
przewidywaniami.
Osoby o pozytywnej utajonej postawie wobec produktów 
niskokalorycznych oceniały je na poziomie jawnym jako przyjemniejsze 
i zdrowsze. Osoby, które częściej zwracały uwagę na zawartość 
kaloryczną kupowanych produktów, odmawiały sobie słodyczy i często 
miały poczucie winy związane ze spożywaniem wysokokalorycznych 
produktów. 
Cechowała je także bardziej pozytywna postawa utajona wobec 
produktów niskokalorycznych (i negatywna wobec produktów 
wysokokalorycznych) niż osoby, które nie zwracały uwagi na wartość 
kaloryczną żywności i nie miały poczucia winy związanego ze 
spożywaniem produktów wysokokalorycznych. Nie odnotowano 
związku postaw utajonych wobec produktów nisko- i 
wysokokalorycznych a oceną własnego ciała.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Utajone postawy ambiwalentne (konfliktowe) wobec produktów 
żywnościowych

Podsumowując można stwierdzić, że badane kobiety wykazywały 
ambiwalentny stosunek do produktów nisko- i wysokokalorycznych. 
Produkty niskokaloryczne były postrzegane jako mniej smaczne, ale 
zdrowsze, natomiast produkty wysokokaloryczne jako mniej zdrowe, 
ale smaczniejsze. 
Wymiar zdrowia bardziej różnicował obie kategorie niż wymiar smaku. 
Jednym z wyjaśnień może być to, że mimo, iż zdrowie jest wymiarem 
narzuconym kulturowo, o charakterze wtórnym i rozumowym, to 
jednak przekonanie to może zostać zinternalizowane i nabrać 
charakteru emocjonalnego. 
Silna presja społeczna, żeby wyglądać szczupło powoduje coraz 
większą koncentrację na produktach żywnościowych i ich klasyfikację 
w kategoriach „złe” lub „dobre” dla sylwetki. Z tego powodu 
większość kobiet stara się unikać produktów wysokokalorycznych, 
które z czasem nabierają coraz bardziej negatywnych skojarzeń, stają 
się czymś złym i niepożądanym.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Wpływ rodzaju kontaktu z produktem na jawne i utajone postawy 
wobec jego marki

 

Przedmiotem badania Danone vs. Bakoma były postawy wobec dwóch 
wiodących wówczas marek jogurtów: Danone i Bakoma. Badanie miało 
trzy warunki eksperymentalne: kontrolny bez manipulacji, i dwa 
warunki manipulacyjne, gdzie próbowano wpływać na postawę wobec 
jednej z marek (Bakoma) poprzez bezpośredni (degustacja) lub 
pośredni (reklama) kontakt z produktem. 
Na poziomie postaw jawnych w sposób spontaniczny jako najczęściej 
spożywane i najbardziej lubiane wymieniano marki Danone i Bakoma. 
Jogurty Bakoma były postrzegane jako zdrowsze i bardziej naturalne 
od Danone, natomiast Danone jako bardziej modny i popularny niż 
Bakoma. 
Podział na grupy użytkowników ujawnił, że osoby preferujące Danone 
oceniały tę markę bardziej pozytywnie niż Bakoma (smaczniejszy, 
bardziej modny, dla młodych, wart kupienia), natomiast użytkownicy 
jogurtów Bakoma oceniali produkt tej marki jako zdrowszy i bardziej 
naturalny niż Danone. Reklama ani degustacja nie wpływały na 
postawy utajone wobec marki Bakoma.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

PRZYKŁADY BADAŃ NAD POSTAWAMI WZGLĘDEM ŻYWIENIA

POSTAWY UTAJONE WZGLĘDEM RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH I ICH 
MAREK

Wpływ rodzaju kontaktu z produktem na jawne i utajone postawy 
wobec jego marki

 

Osoby poddane kontaktowi z produktem nie wykazywały istotnie 
bardziej pozytywnej utajonej postawy wobec marki Bakoma niż osoby, 
które nie miały kontaktu z produktem. Ponadto bezpośredni kontakt z 
produktem (degustacja) nie wpływał na kształtowanie silniejszej i 
bardziej pozytywnej utajonej postawy wobec marki Bakoma. 
Jeśli chodzi o postawy utajone wobec marek Danone i Bakoma w 
zależności od preferowanej marki, to badanie pokazało, że 
użytkownicy jogurtów Danone mieli bardziej pozytywną postawę 
utajoną wobec tej marki niż wobec Bakomy. Analogicznie użytkownicy 
jogurtów Bakoma wykazywali bardziej pozytywną utajoną postawę 
wobec preferowanej marki niż wobec Danone. 
Na poziomie jawnym ocena marki Bakoma wzrosła po ekspozycji 
reklamy w takich wymiarach jak naturalny, dla młodych i modny. 
Zmianie nie uległa ocena na wymiarach: smaczny i zdrowy. Warto 
zauważyć, że zmiana zaszła w obrębie wymiarów wizerunkowych 
(powiązanych z przekonaniami na temat marki), a nie cech produktu. 
Po degustacji jogurtu Bakoma był on oceniany jako istotnie 
smaczniejszy niż przed degustacją. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

TEORIA DZIAŁAŃ PRZEMYŚLANYCH

 opiera się na założeniu, że człowiek 

jest zazwyczaj racjonalny w swoim postępowaniu i wykorzystuje 
dostępne dla niego informacje. Ocenia efekty swoich wcześniejszych 
zachowań, i uwzględnia je lub nie w swoich aktualnych zachowaniach. 
Według teorii działań przemyślanych bezpośrednią przyczyną 
zachowania jest intencja behawioralna, czyli świadoma decyzja 
podjęcia pewnego działania. Wszystkie pozostałe czynniki, które 
warunkują zachowanie, oddziaływają na nie poprzez intencje 
behawioralne.
Aby przewidywać i zrozumieć zachowanie należy przede wszystkim 
zidentyfikować i zmierzyć zachowanie będące przedmiotem 
zainteresowania. Ponieważ w teorii przemyślanych działań założono, 
że większość zachowań człowieka ma charakter zachowań 
racjonalnych, w związku z tym można uznać, że bezpośrednim 
czynnikiem warunkującym zachowanie jest wyrażenie woli określonego 
zachowania, czyli intencja behawioralna. 
Wyznacznikiem intencji behawioralnych jest postawa względem 
danego zachowania oraz subiektywna norma, co oznacza, że 
wyjaśnienie przyczyn danego zachowania wymaga określenia tych 
dwóch czynników. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

TEORIA DZIAŁAŃ PRZEMYŚLANYCH

 

Postawę względem zachowania definiuje się jako sumę iloczynów 
subiektywnego prawdopodobieństwa, że dane zachowanie pociągnie 
za sobą pewną konsekwencję i subiektywnej wartości tej 
konsekwencji. Na przykład osoba może oczekiwać, że częste 
spożywanie owoców i warzyw zapewni jej dobre zdrowie (bardzo 
pozytywna konsekwencja, z umiarkowanym prawdopodobieństwem 
subiektywnym), lecz będzie musiała poświęcić więcej czasu na 
przygotowanie posiłków (trochę negatywna konsekwencja, z bardzo 
wysokim prawdopodobieństwem). 
Można oczekiwać, że uwzględnienie tych dwóch aspektów mogłoby w 
efekcie dać umiarkowanie pozytywną postawę względem zwiększenia 
konsumpcji warzyw i owoców. Tak więc postawa względem danego 
zachowania wyraża jego ocenę w kategoriach dobre - złe.
Norma subiektywna natomiast jest iloczynem przekonania, że jakaś 
znacząca osoba lub grupa sądzi, iż osoba ta powinna w określony 
sposób się zachować oraz motywacji do podporządkowania się tej 
osobie lub grupie. Na przykład kobieta, która jest przekonana, że jej 
córka sądzi, iż powinna schudnąć, może nie chcieć podporządkować się 
córce. Może natomiast uwzględnić opinię męża, występującego w roli 
autorytetu, który aprobuje jej wygląd, i nie podejmować żadnych 
działań ukierunkowanych na redukcję masy ciała. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

TEORIA DZIAŁAŃ PRZEMYŚLANYCH

 

Wpływ tych dwóch osób na subiektywną normę osłabiłby zamiar 
zredukowania masy ciała. Ogólnie mówiąc, jednostka wykazuje chęć 
zachowywania się w określony sposób, kiedy sądzi, że inni oczekują od 
niej takiego zachowania i jednocześnie przywiązuje dużą uwagę do 
tych opinii.
Ponieważ omówione czynniki, czyli postawa względem zachowania i 
normy subiektywne mają wpływ na deklarowane intencje, zasadnym 
jest zastanowienie się, co dzieje się w sytuacji konfliktu między nimi. 
Rozważmy przykład dwóch kobiet, które reprezentują pozytywne 
postawy względem zwiększenia konsumpcji warzyw i owoców i 
odczuwają presję ze strony najbliższego otoczenia do zachowania 
istniejącego status quo. 
Ich deklarowane intencje w sytuacji istniejącego konfliktu przybliżyć 
może poznanie względnego znaczenia obu tych czynników w 
warunkowaniu intencji behawioralnych

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ

 jest zmodyfikowanym ujęciem teorii 

przemyślanych działań. Dodatkowym czynnikiem determinującym 
intencje zachowania, który uwzględniono w tej teorii jest postrzegana 
kontrola zachowania, czyli sposób w jaki badana osoba postrzega 
bariery związane z określonym zachowaniem. Często czynnik ten jest 
także uwzględniany w analizach jako bezpośrednia determinanta 
zachowania. 
Wprowadzenie nawyku i posiadanych doświadczeń do modelu istotnie 
poprawiło przewidywalność przyszłych zachowań. 
Teoria planowych zachowań była wielokrotnie wykorzystywana w 
badaniach zachowań żywieniowych. Teorię te stosowano zarówno w 
badaniach realizowanych zarówno wśród osób dorosłych, jak i dzieci i 
młodzieży.
Teoria planowych zachowań, a wcześniej również teoria przemyślanych 
działań była stosowana w badaniach dotyczących wyboru różnych grup 
produktów żywnościowych, w tym owoców i warzyw, mleka i 
produktów mlecznych, pieczywa, ryb oraz produktów sojowych. 
Stosowano ją również w badaniach zachowań związanych z 
nabywaniem żywności produkowanej metodą ekologiczną, 
stosowaniem suplementów diety, ze spożywaniem „zdrowej” żywności, 
żywności wzbogacanej w kwasy omega-3 oraz żywności genetycznie 
modyfikowanej.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Uwarunkowania konsumpcji owoców i warzyw

 

Celem badania zrealizowanego w Holandii wśród kobiet było 
określenie, który z czynników psychospołecznych w największym 
stopniu warunkuje intencje związane z konsumpcją warzyw i owoców 
oraz częstotliwość ich spożywania.
Do oceny wszystkich elementów teorii planowych zachowań 
wykorzystano dwubiegunowe skale 7-punktowe. Intencje behawioralne 
przedstawiono jako wartość średnią wyrażającą odpowiedzi na dwa 
pytania, a mianowicie „zamierzam jeść co najmniej dwie porcje 
owoców w ciągu dnia” oraz „chciałbym spożywać co najmniej dwie 
porcje owoców w ciągu dnia”. 
Postawę określono jako wartość średnią obliczoną na podstawie opinii 
względem 4 kwestii: „Myślę, że jest (bardzo źle - bardzo dobrze; 
bardzo nieprzyjemnie - bardzo przyjemnie; smakuje bardzo źle - 
bardzo dobrze; bardzo niezdrowo - bardzo zdrowo) jeść co najmniej 
dwie porcje owoców w ciągu dnia”. Normy subiektywne oceniono na 
podstawie opinii dotyczących stwierdzeń: „większość osób dla mnie 
ważnych …uważa, że powinnam jeść co najmniej dwie porcje owoców w 
ciągu dnia (z pewnością nie - z pewnością tak), …uważa, że jest 
(bardzo źle - bardzo dobrze), jeśli jem co najmniej dwie porcje owoców 
w ciągu dnia”. Te dwa pytania zostały również zadane odnośnie 
członków rodziny. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Uwarunkowania konsumpcji owoców i warzyw

 

Postrzeganą kontrolę zachowania wyrażała wartość średnia obliczona 
na podstawie opinii odnośnie dwóch kwestii: „Myślę, że spożywanie co 
najmniej dwóch porcji owoców w ciągu dnia jest (bardzo trudne - 
bardzo łatwe) i „Czy uważasz, że jesteś w stanie jeść co najmniej dwie 
porcje owoców w ciągu dnia? (z pewnością nie - z pewnością tak).
Na podstawie danych z kwestionariusza częstotliwości spożywania 
owoców oceniono częstotliwość ich spożywania (FFQ) i wyodrębniono 
dwie kategorie, a mianowicie osoby spożywające mniej niż dwie porcje 
owoców oraz osoby spożywające dwie lub więcej porcji owoców. 
Badano związek między zamiarem spożywania rekomendowanej ilości 
owoców i warzyw oraz postawą, normami subiektywnymi i postrzeganą 
kontrolą zachowania, następnie między częstotliwością spożywania 
owoców i warzyw oraz intencjami behawioralnymi, postawą, normami 
behawioralnymi i postrzeganą kontrolą zachowania. Ocenie poddano 
też relacje między samooceną spożywania owoców i warzyw oraz 
częstotliwością spożywania określoną na podstawie kwestionariusza 
FFQ oraz wybranymi wskaźnikami biochemicznymi.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Uwarunkowania konsumpcji owoców i warzyw

 

wyniki analiz dotyczących spożycia owoców i czynników je 
determinujących pokazują, że postawy, normy subiektywne i 
postrzegana kontrola zachowania wyjaśniają w dużym stopniu zamiar 
spożywania co najmniej dwóch porcji owoców w ciągu dnia. 
Postrzegana kontrola zachowania była najlepszym wskaźnikiem 
intencji behawioralnych, zaś normy subiektywne najsłabiej korelowały 
z intencjami. W przypadku samooceny spożycia owoców stwierdzono 
zależność z postrzeganą kontrolą zachowania. Nie wykazano 
zależności między intencjami behawioralnymi i samooceną spożycia, 
podczas gdy taką zależność stwierdzono między intencjami 
behawioralnymi i częstotliwością spożywania owoców. 
W wyniku przeprowadzonych analiz stwierdzono, że w badaniach, 
których celem jest identyfikacja czynników warunkujących konsumpcję 
żywności powinna być zwrócona uwaga na samoocenę indywidualnego 
spożycia, gdyż związki między badanymi czynnikami i zachowaniem 
zależą od realistycznej samooceny wielkości spożywanej żywności. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Uwarunkowania konsumpcji owoców i warzyw

 

Wnioski z tego badania powinny mieć swoje odzwierciedlenie w 
praktyce edukacyjnej. Pierwszym krokiem w programach edukacyjnych 
ukierunkowanych na wzrost spożycia warzyw i owoców powinny być 
działania ułatwiające konsumentom właściwą ocenę spożycia tej 
żywności. 
Rezultaty badań wskazują, że umiejętność dokonania poprawnej 
samooceny spożycia sprawia, że wzrasta siła związku między 
postrzeganą kontrolą zachowania i intencjami behawioralnymi oraz 
częstotliwością spożywania. 
Działania ukierunkowane na czynniki składowe postrzeganej kontroli 
zachowania, np. zwiększenie dostępności poprzez programy 
dożywiania, mogą prowadzić do wzrostu spożycia. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Wybór pieczywa i mleka o różnej zawartości tłuszczu spożywanego w 
trakcie śniadania przez 11-15-letnią młodzież w Szwecji

 

Celem badania było określenie wpływu postaw, norm społecznych i 
poglądów na wybór pieczywa z dużą zawartością błonnika i mleka o 
różnej zawartości tłuszczu w trakcie śniadania przez 11-15-letnią 
młodzież w Szwecji.
Uczniowie odpowiadali na pytania dostosowane do założeń teorii 
planowych zachowań, a po dwóch tygodniach poproszono ich o 7-
dniowe bieżące notowanie żywności spożywanej w trakcie śniadania. 
Konsumpcja mleka i pieczywa z dużą zawartością błonnika była 
przewidywana na podstawie deklarowanych intencji odnoszących się 
do przyszłych zachowań, a w przypadku mleka także na podstawie 
deklaracji dotyczących postrzeganej kontroli zachowania.
W badanej populacji 96% osób spożywało śniadanie w domu, a tylko 
3% respondentów informowało o rezygnacji ze spożywania śniadania. 
Konsumpcja pieczywa i mleka wykazywała silniejsze korelacje z 
intencjami behawioralnymi niż z postrzeganą kontrolą zachowania. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Wybór pieczywa i mleka o różnej zawartości tłuszczu spożywanego w 
trakcie śniadania przez 11-15-letnią młodzież w Szwecji

 

Korelacje między komponentami teorii planowych zachowań 
charakteryzowały się mniejszą siłą w przypadku pieczywa z dużą 
zawartością błonnika w porównaniu z powszechnie spożywanymi 
rodzajami mleka.
Postawy, normy subiektywne oraz postrzegana kontrola zachowania 
determinowały intencje behawioralne z podobną siłą we wszystkich 
grupach wiekowych, przy czym najsilniejszym wskaźnikiem intencji 
okazały się postawy oraz jeden z elementów norm subiektywnych 
wyrażający zachowania rodziców związane z konsumpcją mleka i 
pieczywa z dużą zawartością błonnika. 
Postawy względem spożywania mleka i pieczywa bogatego w błonnik 
były warunkowane poglądami dotyczącymi ich cech sensorycznych i 
zdrowotnych.

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Ocena czynników warunkujących zachowania związane z 
suplementacją diety

Celem badania było przedstawienie możliwości wykorzystania teorii 
planowych zachowań w wyjaśnianiu roli czynników psychospołecznych 
w warunkowaniu zachowań związanych z uzupełnianiem diety w 
witaminy i/lub składniki mineralne. 
Kwestionariusz badania ankietowego na temat psychospołecznych 
uwarunkowań zachowań związanych z suplementacją diety 
preparatami zawierającymi witaminy i składniki mineralne zawierał 
pytania dotyczące charakterystyki demograficzno-społecznej badanych 
osób oraz wybranych cech sposobu żywienia młodzieży, istotnych z 
punktu widzenia suplementowania diety. 
Poszczególne elementy teorii, tj. postawy względem zachowania, 
intencje, normy subiektywne oraz postrzegana kontrola zachowania, 
były mierzone na podstawie odpowiedzi udzielanych na 7-punktowej 
skali, której skrajne bieguny były opisane jako całkowicie nie zgadzam 
się oraz całkowicie zgadzam się. 
W kwestionariuszu znalazły się pytania otwarte dotyczące 
pozytywnych i negatywnych konsekwencji stosowania suplementów; 
osób, które wpływają na zachowania badanych związane z 
suplementacją diety; oraz czynników zwiększających lub 
ograniczających stosowanie suplementów. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Ocena czynników warunkujących zachowania związane z 
suplementacją diety

Wśród osób wpływających na stosowanie suplementacji znaleźli się 
specjaliści ds. żywienia, lekarze, znajomi i rodzina. Do czynników 
ograniczających lub sprzyjających uzupełnianiu diety suplementami 
zaliczono natomiast zwyczaje żywieniowe, sytuację finansową, stan 
zdrowia, dostępność suplementów, aktywność fizyczną, wiedzę na 
temat suplementów, obawy związane z konsekwencjami 
przedawkowania, dbałość o wygląd zewnętrzny oraz reklamę.
Kwestionariusz zawierał ponadto pytania dotyczące charakterystyki 
demograficzno-społecznej badanych osób oraz wybranych cech 
sposobu żywienia młodzieży, istotnych z punktu widzenia 
suplementowania diety witaminami i składnikami mineralnymi. 
Pytania dotyczyły między innymi częstotliwości występowania w ciągu 
ostatnich trzech miesięcy takich cech, jak: żywienie monotonne, mało 
urozmaicone; spożywanie żywności wysokoprzetworzonej; stosowanie 
diet odchudzających oraz diet wykluczających niektóre produkty, 
nieregularne spożywanie posiłków, spożywanie kawy i/lub herbaty oraz 
palenie papierosów. 

POSTAWY WZGLĘDEM ŻYWNOŚĆI I ŻYWIENIA

TEORIA PLANOWYCH ZACHOWAŃ A POSTAWY WZGLĘDEM 

ŻYWIENIA

Ocena czynników warunkujących zachowania związane z 
suplementacją diety



 Występowaniu bardziej niekorzystnych cech sposobu żywienia, tj. 

sprzyjających niedoborom witamin i/lub składników mineralnych, 
towarzyszył większy odsetek stosujących suplementację. Niemniej 
jednak ponad 2/5 badanych stosowało suplementację diety, mimo 
pozytywnej oceny uwzględnionych w badaniu cech sposobu żywienia.



 Decyzje o stosowaniu preparatów zawierających witaminy i/lub 

składniki mineralne były podejmowane przez większość badanych 
samodzielnie, bez konsultacji z lekarzem.



 Teoria planowych zachowań pozwala na poznanie znaczenia 

czynników o charakterze wewnętrznym w warunkowaniu zachowań 
żywieniowych, tj. postaw względem zachowania, norm subiektywnych i 
postrzeganej kontroli zachowania. W przeprowadzonym badaniu 
postawy względem zachowania i normy subiektywne okazały się 
czynnikami istotnie warunkującymi deklaracje dotyczące przyszłych 
zachowań, przy czym zależność między postawą względem zachowania 
charakteryzowała się większą siłą. W przypadku postrzeganej kontroli 
zachowania i intencji behawioralnych nie stwierdzono istotnej  
zależności. 

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ