Zaburzenia dysocjacyjne

zaburzenia depresonalizacji

amnezja dysocjacyjna 

fuga dysocjacyjna

zaburzenie dysocjacyjne tożsamości 

d

r hab. J.M. Rakowska   

Zaburzenie depersonalizacji

kryteria diagnostyczne 

A. Stałe lub powtarzające się doświadczenie odłączenia się od 

własnych procesów psychicznych lub od własnego ciała, 

jakby się było zewnętrznym obserwatorem samego siebie. 

B. Pozostaje zdolność rozpoznawania i sprawdzania 

rzeczywistości.

C. Poczucie odłączenia się od samego siebie wywołuje stan  

cierpienia lub upośledzenie funkcjonowania społecznego 

lub zawodowego. 

D. Doświadczenie depresonalizacji nie występuje w przebiegu innych 

zaburzeń psychicznych, jak schizofrenia, zaburzenie lęku 

panicznego, ostrego zaburzenia stresowego, lub  innego 

zaburzenia dyssocjacyjnego i nie jest spowodowane bezpośrednim 

działaniem fizjologicznym jakiejś substancji (narkotyki lub leki) lub 

choroby somatycznej, jak padaczka skroniowa.  

Zaburzenie depersonalizacji

częstość występowania, przebieg, współwystępowanie  

 

■ 

Zaburzenie depersonalizacji występuje u 2,4% populacji (Ross 1991) 

■ Średni wiek występowania 23 lata. 
■ 80% przypadków ma przebieg chroniczny (Baker i Hunter 2003). 
■ Wywołuje przestrach u osoby doświadczającej zaburzenia; boi się choroby 

psychicznej. 

■  Współwystępuje z zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami nastroju, 

osobowością unikającą, z pogranicza, obsesyjno-kompulsyjną 

(Simeon,1997). 

■ Okazjonalnie pojawia się w schizofrenii, osobowości z pogranicza, panice, 

zaburzeniu stresu pourazowego, i w zaburzeniu stresu ostrego (Hunter i in 

2003),.  

■ Czasami depersonalizacja jest pierwszym sygnałem stanu psychotycznego. 
■  Może jej towarzyszyć derealizacja = świat jest postrzegany jako dziwny i 

obcy na różne sposoby.

■  Oba stany depersonalizacji i derealizacji polegają na postrzeganiu siebie lub 

otoczenia jako nierealne i jako brak ciągłości z  dotychczasowym stanem ego. 

Opisywany jako wyizolowanie, brak życia, dziwny nieznany. Ja i ludzie jako 

automaty, zachowanie mechaniczne, bez inicjatywy, lub samokontroli (Kihlstrom 

2001).Poczucie, że żyje się we śnie lub filmie (Maldonado, i in 2002).

■ Połowa przeciętnej populacji doświadcza tymczasowych stanów 

depersonalizacji i derealizacji.   

 

Amnezja dysocjacyjna

kryteria diagnostyczne

A. Jeden lub więcej epizodów niezdolności przypomnienia sobie ważnych 

informacji dotyczących własnej osoby zbyt rozległej, aby wyjaśnić to 

zapomnieniem.    

B. Objawy powodują cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania, zwłaszcza w 

obszarze społeczno-zawodowym.  

C. Zaburzenia nie trwają wyłącznie w okresie trwania dyssocjacyjnych zaburzeń 

tożsamości, fugi dysocjacyjnej, zaburzeń stresu pourazowego,  ostrych zaburzeń 

stresowych lub zaburzeń somatyzacyjnych i nie są skutkiem działania 

fizjologicznego jakiejś substancji (narkotyków lub leku). Ani choroby neurologicznej 

lub innej, jak np. uraz głowy.

Amnezja dyssocjacyjna to Amnezja wsteczna – niemożność przypomnienia sobie 

informacji, które się uzyskało. 

Amnezja organiczna to Amnezja następcza - niemożność zapamiętania nowych 

informacji. Informacja zawarta w doświadczeniu nie jest rejestrowana i nie  wchodzi 

do magazynu pamięci (Kapur 1999). 

Amnezja organiczna jest spowodowana uszkodzeniem układu nerwowego. Na skutek 

urazu fizycznego (wylew krwi do mózgu),  uszkodzenia mózgu na skutek 

alkoholizmu, choroby Alzheimera, udaru. - mało pamięta się z tego, co się zdarzyło 

po wystąpieniu uszkodzenia organicznego; pamięć zdarzeń po zadziałaniu 

uszkodzenia organicznego wraca w ograniczonym stopniu i nie cofa się niepamięć 

dotycząca uszkodzenia/urazu (Suarez Pittuluck 1976).      

Amnezja dysocjacyjna

częstość występowania, przebieg, współwystępowanie   

■ Występuje u 7% populacji (Ross 1991).
■ Epizod amnezji trwa kilka dni albo kilka lat. 
■ Może wystąpić jednorazowo lub wiele razy (Maldonado i in. 

2002). - 40 % pacjentów powtórnie doznaje epizodu niepamięci 

(Coons1998).

■ Występuje częściej w czasie wojen niż w czasie pokoju. 
■ Cierpią na nią w większości meźczyżni niż kobiety. Częściej 

ludzi młodzi niż starsi.  

■ Nie pamięta się faktów poprzedzających zdarzenie 

traumatyczne. Lub włącznie z wydarzeniem traumatycznym 

- Jest to amnezja wsteczna. 

Poza tym wszystkie nawyki zachowania pozostają i wiedza 

(Kihlstrom 2005).

■ Współwystępuje z konwersją, pourazowym zaburzeniem 

stresowym, samokaleczaniem, i dysfunkcją seksualną. 

 

   

Fuga dysocjacyjna

kryteria diagnostyczne 

 

współwystępowanie

 i przebieg 

A.Niespodziewane opuszczenie domu lub miejsca pracy i wyjazd do innej
miejscowości i od tego momentu niemożność przypomnienia sobie  

przeszłości. 

B. Zamieszanie co do własnej tożsamości lub przyjęcie nowej tożsamości. 
C. Upośledzenie funkcjonowania 
■ Osoba nie jest świadoma, że straciła pamięć dotyczącą przeszłego 

życia.

Pamięta zdarzenia , która mają miejsce podczas stanu fugi. 
Zachowanie wstanie fugi jest normalne i nie budzi podejrzeń. 
Zachowanie podczas fugi odzwierciedla różny od dotychczasowego styl 

życia

(Kihlstrom, 2005).  
■ Trwa dni, miesiące, lub lata.
Sposób remisji ze stanu fugi -  Odzyskanie pamięci, po czym pojawia się nowa 

amnezja dotycząca stanu fugi. 

1. Spontanicznie  - osoby uświadamiają sobie nagle, że są w innym miejscu, z 

nowym zawodem, nie wiedza jak się tam dostali.  

2. Po częstych przypomnieniach, gdy osoba jest zidentyfikowana.
■ Współwystępuje z amnezją.  
  

Zaburzenia dysocjacyjne 

zaburzenia depresonalizacji;amnezja dysocjacyjna;fuga dysocjacyjna; 

     

Etiologia- teoria urazu 

■ Są uważane za obronę przed nietolerowanym lękiem i innymi trudnymi 

przeżyciami powstałymi w sytuacji traumatycznej (Spiegel i Cardena 

1991). 

Są sposobami uniknięcia lęku i radzenia sobie z problemami życiowymi, 

które przekraczają  zasoby jednostki poradzenia sobie z nimi (APA 

2000). 

■ Przed ich wystąpieniem osoba ma kłopoty małżeńskie , zawodowe, finansowe, 

wojenne doświadczenia, wypadek samochodowy, próba samobójcza , wybuch 

gniewu zakończony przemocą. 

Fuga - Osoba dosłownie ucieka ze stresującego otoczenia. Spotyka ją nieprzyjemna 

sytuacja,  nie widzi wyjścia akceptowalnego. Stres przekracza granice jej 

tolerancji. 

■ Pamięć stresującej sytuacji i część osobowości jest wyparta.
■  Podczas stanu depresonalizacji autonomiczny układ nerwowy wykazuje 

aktywność taka, jak podczas doświadczania emocji (Phillips i Sierra , 

2003). 

■ Podczas stanu amnezji - wywiad prowadzony  pod hipnozą, lub pod 

narkozą (sodium amytal) pokazuje, że osoba pamięta stresujące 

wydarzenie. Poza tym , gdy amnezja spontanicznie się cofa, 

przypomina je sobie. (od momentu początku, po 24 godzinach osoba 

pamięta traumatyczne wydarzenie) (Kihlstrom 2005).  

Zaburzenia dysocjacyjne 

zaburzenia depresonalizacji;amnezja dysocjacyjna;fuga dysocjacyjna; 

     

Leczenie - 

■Używa się hipnozy w celu odtworzenia stanu emocjonalnego, w którym 

pacjent był podczas wydarzenia traumatycznego (Eich 1995). Czasem 

wspomaga się wprowadzenie pacjenta w stan hipnozy użyciem leku (Amytal). 

Cel - przywrócenie do świadomości przykrych emocji doznanych podczas 

wydarzenia traumatycznego, co w założeniu ma uświadomić, że 

zagrożenie obecnie nie istnieje. 

■  Zaburzenie depresonalizacji: uczenie, jak sobie radzić ze stresującymi 

sytuacjami w codziennym życiu, co redukuje lęk i depresję.

■ Amnezja i fuga – stworzyć bezpieczne otoczenie; usunąć bodźce, które 

były przyczyną.   

Badania nad skutecznością hipnozy w celu odtworzenia stanu 

emocjonalnego podczas wydarzenia traumatycznego - oparte na 

studiach przypadku 

■ Zaburzenie depresonalizacji jest oporne na leczenie (Simeon 1997).

■ Leki antydepresyjne i antylękowe redukują towarzyszące objawy lęku i 

depresji.    

 

   

 

Dyssocjacyjne zaburzenia tożsamości 

(wcześniej nazywane - zaburzenia osobowości wielorakiej)

kryteria diagnostyczne

A. Występowanie przynajmniej dwóch tożsamości –każda ma inny 

schemat postrzegania rzeczywistości, stosunek do ludzi i 

siebie samej. 

B. Przynajmniej dwie z tych tożsamości na przemian przejmują 

kontrolę nad zachowaniem człowieka. 

C. Niemożność przypomnienia sobie ważnych informacji 

dotyczących własnej osoby.

(Każda tożsamość zachowuje własny wzór pamięci). Ma 

informacje na własny temat, których nie ma inna tożsamość.    

D. Zaburzenia nie są spowodowane bezpośrednim działaniem  

fizjologicznym jakiejś substancji (alkohol) ani nie są wywołane 

chorobą somatyczną (padaczka). 

   
 

Dyssocjacyjne zaburzenia tożsamości

częstość występowania, przebieg, współwystępowanie  

■ Występuje u 0,2% populacji (Ross 1991). 
■ 3-9 razy cześciej u kobiet niż u mężczyzn (APA,2000). Kobiety tworzą 

więcej tożsamości.

■ 5% - wśród populacji osób przebywających w szpitalach 

psychiatrycznych  

■ Najczęściej występująca tożsamość nosi imię osoby. Inne tożsamości= różnią 

się płcią, charakterem pisma, używanym językiem, orientacją seksualną, 

deklarowaną wadą wzroku. 

Powszechne są role dziecka i przeciwnej płci. 
Opisy pochodzą od partnerów mieszkających z osobą z zaburzeniem. 
■ Tożsamość zmienia się w ciągu kilku sekund. Gdy zmienia się 

tożsamość następuje przerwa we wspomnieniach dotyczących spraw 

związanych z inną tożsamością . 

Czasami tożsamość przejmuje kontrolę nad inną =tworzy głos w głowie 

(halucynacja) i daje instrukcje. 

■ Inne objawy: depresja, uszkadzanie ciała; myśli samobójcze i próby.   
■ Początek w dzieciństwie. Diagnoza stawiana w wieku 20-30 lat (Ross 

1997).

■ Współwystępuje z używaniem środków psychoaktywnych, z 

zaburzeniami  stresu pourazowego, amnezją, fugą (APA 2000; 

Maldonado i in 2002).  

zaburzenie dysocjacyjne tożsamości     

Etiologia- brak integracji tożsamości      

■Zaburzenie jest wynikiem  braku integracji różnych 

aspektów tożsamości, świadomości i pamięci (APA 2000).

Potrzeby i zachowania ograniczone w podstawowej tożsamości są 

uwolnione i ujawniają się w innych tożsamościach. Np. jedna - 

beztroska i seksualnie prowokująca; druga poważna i wstydliwa. 

■ Osoba ma wiedzę w pamięci utajonej o aspektach 

tożsamości ujawniających się w różnych momentach 

czasu, mimo że na poziomie świadomym nie wie o ich 

istnieniu.    

Eksperyment:
Tożsamość 1 nauczyła się kojarzyć  pozytywne lub negatywne 

znaczenie z neutralnym słowem przez występowanie tego słowa 

z negatywnymi lub pozytywnymi słowami. 

Poroszono tożsamość 2, aby oceniła neutralne słowa jako 

negatywne lub pozytywne. Tożsamość 2 oceniła słowa neutralne 

w sposób, w jaki nauczyła się oceniać tożsamość 1(Dorahy 

2001; Eich i in 1997). 

 

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości 

Etiologia –teoria urazu w dzieciństwie  

 

Na podstawie analizy 14 przypadków (Bliss 1980):  
1. Między 4 a 6 rokiem życia ma miejsce uraz emocjonalny wykorzystanie 

seksualne i maltretowanie. 

2. Dziecko stosuje obronę przed przykrością i lękiem.  
2.a Jeśli jest podatne na autohipnozę tworzy odrębną tożsamość.  
Siłą woli wprowadza się w trans i indukuje sobie tak jak w hipnozie drugą 

tożsamość. Odrębna tożsamość radzi sobie z przykrościami związanymi z 

urazem. Dziecko uwalnia się od przykrych emocji.

2.b. Dziecko niepodatne na autohipnozę używa innych strategii obronnych. 
3. Gdy kolejny uraz ma miejsce używa do poradzenia sobie z nim 

stworzonej tożsamości, lub tworzy kolejną tożsamość. Posługuje się 

stworzoną tożsamością, aby się bronić przed przykrymi emocjami w dalszym 

życiu. 

Doświadczenie maltretowania w dzieciństwie relacjonuje 97% osób z tym 

zaburzeniem (Coons 1994).

Wątpliwości - Wspomnienia mogą być fałszywe. Prawie wszyscy pacjenci
z dysocjacyjnymi zaburzeniami osobowości są podatni na hipnozę i w
stanie transu mogą tworzyć wspomnienia, które nie mają podstaw w 

rzeczywistosci (Ganway 1989). 

5% populacji jest podatna na hipnozę w dużym stopniu i łatwo ulegają sugestii, wykazują uległość i brak krytycznej oceny. Osoby te tworzą żywe, 

szczegółowe wspomnienia w stanie transu, które nie mają podstaw w rzeczywistości. 

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości 

Etiologia – teoria indukowania odrębnych tożsamości w wieku 

doroslym 

Istnieje wyjaśnienie sugerujące, że osoba z zaburzeniem 

dysocjacyjnym tożsamości uczy się w wieku dorosłym roli 
społecznej, która jest wyrażona w postaci odrębnej tożsamości, 
na skutek sugestii klinicystów, czyli przez edukację i 
wzmocnienie pozytywne. Na przykład klinicysta sugeruje, że są w 
człowieku odrębne części osobowości, które mają odrębne dążenia 
 (Linlienfeld 1999). Zainteresowanie klinicysty tym tematem jest 
wzmocnieniem pozytywnym. 

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości

 hipnoterapia + farmakoterapia    

■Celem integracja odrębnych tożsamości jako ważnych aspektów osobowości 

w jedną całość(Ross 1989). Gdy niemożliwa integracja celem jest bezkonfliktowa 

współpraca tych aspektów. Terapia długoterminowa np. 4 lata (Putnam i Loewenstein 

1993). 

1. Uświadomienie pacjentowi, że stworzył odrębną tożsamość. W stanie 

hipnozy terapeuta przywołuje tożsamości i każe się im wypowiadać. 

Pacjentowi poleca słuchać.  Przedstawia mu tożsamości. Poleca, aby 

pacjent zapamiętał do doświadczenie po wyjściu ze staniu hipnozy. 

Terapeuta nie używa imion tożsamości, aby nie utwierdzać pacjenta w przekonaniu, 

że są autonomicznymi osobowościami.  

Terapeuta traktuje wszystkie tożsamości ze zrozumieniem, aby pacjent 

zaakceptował je jako ważne aspekty własnej osoby.   

Podczas hipnozy może wystąpić opór przed uświadomieniem sobie istnienia odrębnych 

tożsamości. Pacjent może się wycofywać do stanu autohipnozy i utrudniać 

konfrontację z odrębna tożsamością a zarazem z przykrościami do złagodzenia 

których ona służy (Kluft 1987). 

2. Gdy pacjent uświadamia sobie istnienie odrębnych tożsamości, praca 

dotyczy  uświadomieniu mu, że mają one funkcję obrony przed 

przykrościami i że obecnie jest silniejszy i może sobie poradzić ze 

stresującymi sytuacjami (Fine 1991).  

 
  

Zaburzenie dysocjacyjne tożsamości 

psychoterapia z użyciem hipnozy i farmakoterapia

■Badania skuteczności oparte na studiach przypadków.  
■ Psychoterapia z użyciem hipnozy. Sprawdzono efekty po dwóch 

latach. U połowy badanych przypadków nastąpiła redukcja 
objawów dyssocjacyjnych i poprawa nastroju (Putnam i Loewenstein 
1993). 

■ Leki antydepresyjne i antylękowe obniżają objawy lęku i depresji. 
Nie zmniejszają tworzenia i używania odrębnych tożsamości (Simon 1998).  

■ Przywracanie wspomnień prawdziwych lub fałszywych o wykorzystaniu w 

dzieciństwie nie jest korzystne dla części pacjentów. Ich stan się pogarsza: 
częściej - myśli samobójcze i okaleczenia,   przestają pracować i odsuwają 
się od rodziny i od ludzi (Lilienfeld i in 1999).