1

Rekultywacja terenów po 

wydobyciu węgla brunatnego.

IV IŚ

2009/2010

2

Odkrywkowa metoda 
eksploatacji złóż węgla 
brunatnego powoduje zmiany 
w środowisku naturalnym, 
których zasięg i rozmiar 
uzależniony jest zarówno od 
przyjętej technologii 
eksploatacji, jak i wrażliwości 
poszczególnych komponentów 
środowiska. Aby poprawnie 
ocenić wpływ inwestycji 
górniczej na środowisko, jako 
punkt wyjścia przyjmuje się 
rozpoznanie stanu środowiska 
zarówno obszaru 
bezpośredniego wpływu 
kopalni, jak i rejonu, gdzie 
wystąpić mogą wpływy 
pośrednie.

3

Działalność wydobywcza kopalń węgla brunatnego musi być 
realizowana w sposób zapewniający jak najlepszą ochronę 
środowiska. Eksploatacja węgla brunatnego wymaga czasowego 
zajmowania terenów dotychczas użytkowanych rolniczo, leśnie 
bądź też o innym sposobie wykorzystania. 

W wyniku prac pogórniczych zajmowane tereny ulegają 
przekształceniu tzn. zniszczona zostanie występująca na nich 
szata roślinna, warstwa glebowa oraz cała istniejąca 
infrastruktura.

4

Zajmowanie i przekształcanie powierzchni terenu

Wyłączenie terenu z rolniczego i leśnego użytkowania oraz ich 
przekształcenie wymaga procesu rekultywacji. Rekultywacja 
gruntów wykonywana jest w ciągu 5 lat od zakończenia 
działalności przemysłowej. Ukoronowaniem tej działalności jest 
umiejętne i optymalne zagospodarowanie wyrobisk końcowych 
likwidowanych kopalń.

Tereny przekształcone są zagospodarowywane rolniczo i leśnie, 
natomiast wyrobisko końcowe przeznacza się na zbiorniki wodne. 
Po uzyskaniu decyzji o prawidłowo zakończonej rekultywacji 
tereny te przeznacza się do sprzedaży. 

5

Najbardziej widoczną dla społeczeństwa dziedziną działalności 
kopalni są właśnie zabiegi chroniące środowisko naturalne, dające 
możliwość przyszłego wykorzystania terenów pogórniczych.  

Zwałowisko zewnętrzne - widok 

zbocza

 

zrekultywowanego w kierunku 

leśnym

.

Zwałowisko wewnętrzne O/Bełchatów, widok 

zrekultywowanego zbocza wschodniego.

6

Ochrona wód.

Wydobycie węgla brunatnego wymaga jego odwodnienia i 
odprowadzenia znacznych ilości wód kopalnianych. Odwodnienie 
złoża okresowo może mieć wpływ na wody powierzchniowe i 
podziemne. 

Odprowadzane wody kopalniane w większości nie wymagają 
oczyszczania. Pozostałe po oczyszczeniu w osadnikach 
odpowiadają wymaganym parametrom i odprowadzane są do 
naturalnych odbiorników. 

 

Zbiornik powstały w byłym wyrobisku.

7

Ochrona przed hałasem.

Maszyny podstawowe oraz urządzenia pomocnicze pracujące w 
odkrywkach są źródłem hałasu. Uciążliwość hałasowa występuje 
średnio w odległości od kilku do kilkuset metrów od wyrobisk 
górniczych. Obszary otaczające wyrobiska odkrywkowe to z reguły 
tereny rolnicze bez zabudowy mieszkalnej. 

Poczyniono wiele działań technicznych i technologicznych 
mających na celu ograniczenie emisji hałasu. Dla zmniejszenia 
uciążliwości na stanowiskach pracy przekładnie napędowe 
wymieniane są na ciszej pracujące, a stacje napędowe 
modernizowane, stosuje się również obudowę przenośników 
taśmowych i wymianę krążników

8

Ochrona powietrza atmosferycznego.

Działalność kopalni powoduje nieznaczny wzrost zapylenia 
spowodowany emisją niezorganizowaną pyłu z odkrywek. Emisja 
niezorganizowana pyłu powstaje na niezrekultywowanych 
zwałowiskach, odkrytych wyrobiskach, podczas urabiania węgla 
oraz jako emisja wtórna z placów i dróg, tylko w okresie braku 
opadów atmosferycznych.

Zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego spowodowane 
emisją pyłową z wyrobiska odkrywki nie powoduje przekroczeń 
dopuszczalnych norm jakościowych powietrza w jego otoczeniu. 
Kotłownie kopalniane wyposażone są w urządzenia odpylające i 
nie emitują ponadnormatywnych ilości zanieczyszczeń pyłowych.

9

Rekultywacja zwałowisk.

W toku prac rekultywacyjnych wyróżnia się trzy fazy:

- fazę przygotowawczą obejmującą przygotowanie 
dokumentacji projektowo-kosztorysowej,

- fazę rekultywacji podstawowej polegającą na: 

•właściwym ukształtowaniu rzeźby zwałowiska,
•połączeniu z terenami przyległymi poprzez budowę systemu 
dróg i pochylni,

•budowie systemu odwodnienia powierzchniowego,
•izolacji lub neutralizacji gruntów nieprzydatnych do rekultywacji;

- fazę rekultywacji szczegółowej polegającą na: 

•wprowadzaniu roślinności zielnej ( wysiew nasion w ilości ok.85 
kg/ha),

•wprowadzanie gatunków drzewiastych (na 1 ha powierzchni  10 - 
14  tysięcy sadzonek),

•pielęgnacja nasadzeń (nawożenie mineralne, likwidacja 
wypadów roślinnych).

10

Faza przygotowawcza.

Rekultywacja wstępna (przygotowawcza)  dotyczy rozpoznania 
czynników warunkujących prawidłowość przebiegu rekultywacji 
takich jak: 

- pomiary niwelacyjne,

- sporządzanie map górniczych,
- opracowywanie dokumentacji kosztorysowo-projektowej.

11

Faza rekultywacji podstawowej (technicznej).

Obejmująca roboty ziemne w celu odpowiedniego ukształtowania 
powierzchni zwałowiska przeznaczonej do rekultywacji. 

Powierzchnia zwałowiska kształtowana jest tak aby:

- zapewnić jego stateczność,
- umożliwiać prowadzenie gospodarki leśnej na terenach 
zrekultywowanych, 

- uwzględniać minimalizacje robót odwodnieniowych,
- mieć możliwość prowadzenia zabiegów rekultywacji biologicznej.

12

Faza rekultywacji szczegółowej (biologicznej).

- dotyczy polepszenia właściwości powietrzno-wodnych gruntów, 
- likwidacji ich nadmiernego zakwaszenia, 
- uzupełnienia brakujących składników pokarmowych, 
- wprowadzenia roślinności zielnej i drzewiastej odtwarzającej 
warunki

biologiczne terenu oraz zabezpieczającej przed erozja 
powierzchniową.

13

Zabiegi porekultywacyjne obejmują pielęgnację sadzonek i 
uzupełnienie wypadów.

W wyniku prowadzonych prac osiąga się:

- statecznie ukształtowane skarpy i półki zwałowiska,

- ochronę stoków przez kontrolowane odprowadzenie wód 
opadowych,

- utrwalenie wierzchniej warstwy gruntu, 
- zabezpieczenie terenu przed erozja,

- zmniejszenie wielkości spływu wód opadowych poprzez 
zwiększenie   retencji gruntu,

- poprawę jakości wód spływających ze zwałowiska,

- ograniczenie emisji niezorganizowanej.

14

Miejsca wydobycia w Polsce:

- Zagłębie Konińskie (Konin, Koło, Turek),

- Zagłębie Turoszowskie (Turów, Bogatynia), 

- Zagłębie Bełchatowskie (Bełchatów, Szczerców), 

- Sieniawa Lubuska.

15

Zagłębie Konińskie

Kopalnia "Konin" jako pierwsza w branży węgla brunatnego podjęła 
próby rekultywacji terenów pogórniczych. Już na przełomie lat 
pięćdziesiątych i sześćdziesiątych rozpoczęto pierwsze prace 
naukowo-badawcze. Szczegółowe wytyczne organizacji bazy 
doświadczalnej w zakresie rekultywacji rolnej opracowała Katedra 
Gruntoznawstwa AGH w Krakowie w 1960 roku.

16

Wierzchowiny zwałowisk kształtowane są 
obecnie do poziomu otaczającego terenu w 
procesie zwałowania w sposób selektywny 
tj. zapewniający umieszczenie na 
wierzchowinie glin zwałowych, najbardziej 
przydatnych w rekultywacji biologicznej. 
Ze względu na obecność w nadkładzie glin 
zwałowych szarych dotychczas przeważała 
rekultywacja rolna. Prowadzona jest 
również częściowo rekultywacja leśna. W 
ostatnich latach pojawiły się również nowe 
koncepcje i rozwiązania w 
zagospodarowaniu terenów pogórniczych 
wypływające z zainteresowań samorządów 
lokalnych. Kierunki te wskazują na 
tendencje rekreacyjno-sportowe 
przeznaczenia terenów pogórniczych, przy 
wykorzystaniu zbiorników wodnych, 
powstających w wyrobiskach końcowych, 
szczegółowo już zagospodarowanych przez 
nowego użytkownika, którymi mogą być 
zarówno osoby fizyczne jak i osoby 
prawne.

17

W wyniku rekultywacji terenów pogórniczych powstają grunty o 
klasach bonitacyjnych wyższych niż były przed zajęciem pod 
działalność odkrywkową, a zwałowanie do rzędnych okolicznego 
terenu pozwoli w przyszłości również na przeznaczenie ich pod 
różnego rodzaju budownictwo. Obserwuje się już dziś na tych 
terenach występowanie znacznej ilości ptactwa i dzikich zwierząt.

Tereny pogórnicze zrekultywowane w kierunku rolnym jak i innych 
kierunkach chętnie nabywane są przez zainteresowanych 
prowadzeniem dalszego zagospodarowania.

18

Na terenach zrekultywowanych zwałowisk zostały utworzone 
ogródki działkowe, tereny rekreacyjno-sportowe, lotnisko 
sportowe, wybudowano składowiska odpadów komunalnych i 
przemysłowych. Aktualnie na terenie zwałowiska formowane są 
tereny rekreacyjno-sportowe jak: stok narciarski, motocross, 
amfiteatr, tereny spacerowe, zbiornik wodny. 

Lotnisko aeroklubu na zwałowisku O/Kazimierz.

 

19

Wykonywana rekultywacja 
terenów pogórniczych 
wielokrotnie oceniana była przez 
przedstawicieli krajowych i 
zagranicznych, specjalistycznych 
instytucji. Stwierdzono, że jakość 
wykonywanych prac 
rekultywacyjnych jest na 
wysokim, europejskim poziomie, 
zapewniającym wykorzystanie 
przekształconych terenów 
pogórniczych.

Przyszłe tereny rekreacyjno-sportowe.

 

20

Zagłębie Bełchatowskie

Rekultywacji terenów pogórniczych w bełchatowskiej kopalni 
wymagają obie odkrywki "Bełchatów" i "Szczerców".

Obecnie eksploatowane pole "Bełchatów", w ramach Odkrywki 
"Bełchatów", zajmuje powierzchnie ok. 3.240 ha, a węgiel w nim 
zalegający zostanie wyeksploatowany ok. 2018 roku.

Nadkład zalegający nad węglem z tej odkrywki został 
zeskładowany na zwałowisku zewnętrznym, a od 1993 roku 
składowany jest na zwałowisku wewnętrznym w tej części 
wyrobiska, z której w całości wydobyto węgiel brunatny.

21

Rekultywacja leśna

Zwałowisko zewnętrzne zostało 
zrekultywowane w kierunku leśnym 
poprzez nasadzenie na każdym jego 
hektarze 14 tysięcy sztuk odpowiednio 
dobranych gatunków drzew i krzewów. 
Pozytywny wynik zakończonej w 1995 
roku rekultywacji zwałowiska 
zewnętrznego przyczynił się znacząco 
m.in. do skreślenia kopalni z krajowej 
listy "80" zakładów najbardziej 
uciążliwych dla środowiska.

Po zakończeniu zalesiania zwałowisko 
zewnętrzne przekazano do Lasów 
Państwowych, z wyłączeniem trasy 
narciarskiej i składowiska gipsów. W 
podobny sposób prowadzona jest na 
bieżąco od 1993 roku rekultywacja 
zwałowiska wewnętrznego Odkrywki 
"Bełchatów". 

22

                        Rekultywacja wodna 

Przemieszczenie i usypanie nadkładu z Odkrywki "Bełchatów" na 
zwałowisku zewnętrznym i wydobycie z tej odkrywki około 1 mld 
ton węgla oraz planowane wydobycie z Odkrywki "Szczerców" 
około 734 mln ton węgla spowoduje, że po zakończeniu 
wydobycia węgla z obu odkrywek pozostaną dwa wyrobiska 
końcowe, które trzeba zagospodarować.

Zagospodarowanie obu wyrobisk o głębokości około 280 m każde 
polegać będzie w pierwszej kolejności na ich wypłyceniu, tj. 
zasypaniu najgłębszej części między innymi nadkładem zebranym 
z tymczasowego zwałowiska zewnętrznego Odkrywki "Szczerców". 
Pozostałe po wypłyceniu wyrobiska końcowe będą mieć po około 
100 m głębokości, a ich ostateczne zagospodarowanie 
zrealizowane zostanie poprzez rekultywację wodną. 

23

                                           Rekultywacja rolna

Ubogie gleby w rejonie kopalni oraz zmiana uwarunkowań 
gospodarczo-społecznych związana z transformacją ustrojową w 
naszym kraju spowodowały, że z przyczyn ekologiczno-
ekonomiczno-społecznych, odstąpiono od realizacji rekultywacji 
rolnej w planowanym zakresie. Rekultywacja rolna realizowana 
będzie na terenach pomocniczych Zakładu Górniczego, w fazie 
likwidacji kopalni.

Zagadnienia ochrony środowiska przyrodniczego były i są 
jednym z podstawowych zadań firmy w jej codziennej 
działalności górniczej. W ramach tych zadań rekultywacja 
prowadzona jest od początku funkcjonowania kopalni. 
Dominującym kierunkiem rekultywacji był, jest i będzie, 
kierunek leśny.

24

Jednym z zadań już zrealizowanych przez kopalnię, które 
uatrakcyjniło region jest użytkowana od ubiegłego sezonu 
zimowego, na zboczu zwałowiska zewnętrznego ("Góra 
Kamieńsk") trasa zjazdowa dla miłośników sportów zimowych, z 
nowoczesną infrastrukturą w postaci wyciągów narciarskich i 
zapleczem gastronomiczno-hotelarskim. Powierzchnia trasy 
narciarskiej wraz z jej infrastrukturą wynosi ok. 10 ha.

Widok trasy narciarskiej.

25

Literatura:

- http://www.kwbbelchatow.bot.pl/index.php?dzid=114&did=1661,

- http://www.ppwb.org.pl/wb/54/4.php

- http://www.kwbkonin.pl/index.php/o_firmie/srodowisko/

- 
http://www.bot.pl/uploads/pge_ochrona_srodowiska_wydobycie_ekra
n.pdf