Styl życia a zdrowie.
Postawy pacjentów wobec
choroby.
Styl życia a zdrowie.
Postawy pacjentów wobec
choroby.
Postawa
Pojęcie "postawy" to konstrukt teoretyczny, który nie może być
przedmiotem bezpośredniego fizycznego pomiaru. Stąd też
wiedza na temat postaw czerpana jest na podstawie
wnioskowania z obserwacji, reakcji na określoną klasę bodźców
lub w oparciu o wskaźniki werbalne (Mika 1972).
Możemy jednak przyjąć, że postawy to indywidualny stosunek
pacjenta do faktu choroby i sytuacji związanych z samą
chorobą, jak i leczeniem oraz rehabilitacją. Pojęcie postawy
wobec choroby wg Kazimierza Wrześniewskiego zgodne jest z
podejściem klasycznym, w którym człowiek ma wobec
przedmiotu postawy jakiś stosunek emocjonalny (komponent
emocjonalny postawy), coś o nim wie (wymiar poznawczy) i
jakoś się wobec niego zachowuje (wymiar behawioralny)
(Wrześniewski 1980).
Etapy choroby
Postawa wobec choroby może zależeć od
tego, jak pacjent poradził sobie z
poszczególnymi etapami choroby. K.
Osińska wyróżnia trzy etapy w procesie
choroby: zaskoczenie, poszukiwanie
równowagi oraz uzależnienie się od
uwarunkowań chorobowych, określa je
mianem zdobywania umiejętności
chorowania (Osińska 1990).
Pierwszy etap-etap zaskoczenia
Związany jest z faktem zachorowania,
oczekiwaniem na diagnozę, leczenie.
Cechuje się dużą niepewnością,
niepokojem, rozdrażnieniem, obfituje w
elementy stresujące, a nawet
nerwicorodne. Człowiekiem targają
liczne obawy, zażenowanie,
zawstydzenie, załamanie, chęć ucieczki
(Osińska 1990).
Drugi etap-rozczarowanie
Związany jest głównie z dążeniem do znalezienia wyjścia z trudnej sytuacji, jaką
jest choroba. Po okresie dużego napięcia emocjonalnego dochodzi do głosu:
rozumowanie, rozsądek, myśl, refleksja. Osoba zaczyna poszukiwać równowagi,
która może mieć cechy negatywne, nijakie lub pozytywne. Negatywny kierunek
cechuje się nastawieniem na urządzenie się dzięki chorobie, tzn. na
wykorzystanie
miłości,
życzliwości
ludzkiej,
przepisów,
przywilejów
egoistycznych kosztem innych ludzi ze społeczeństwa. Wiąże się on z bierną
akceptacją choroby oraz biernym dostosowaniem wymogów leczniczych i
rehabilitacyjnych. Taka osoba przyjmuję postawę - "niech się dzieje, co chce",
"nic mnie nie obchodzi" - chce mieć tylko święty spokój. Nijaki sposób
poszukiwani równowagi można streścić w stwierdzeniu "jakoś to będzie".
Pacjent gubi się w wątpliwościach, w efekcie stając się "nijakim". Ludzie
negatywnie lub nijako poszukujący informacji nie widzą możliwości rozwoju
swojej osobowości, gubią się i trwają w pozornej równowadze. Ciężar ich
choroby staje się większy, dręczący i może nabierać cech porażki życiowej.
Przeciwne do nijakiego i negatywnego stylu jest pozytywne poszukiwanie
równowagi. Przejawia się ono w dążeniu do opanowania siebie,
zharmonizowania i uspokojenie. Zaczynają pojawiać się działania nastawione
na cel, przemyślane, zmierzające do odzyskania zdrowia, powrotu do pracy,
realizowania swoich ról społecznych - mimo choroby (Osińska 1990).
Trzeci etap-radzenie sobie z
chorobą
Polega na uwolnieniu się od uzależnień
chorobowych. Cechą charakterystyczną tego etapu
jest osiągnięcie umiejętności chorowania,
polegające na uwolnienie się od ciężarów, jakie
niesie za sobą choroba. Osoba chora wykazuje
wszechstronną aktywność, myśli twórczo i
samodzielnie, potrafi podejmować szerokie
inicjatywny pracy, wspaniale kieruje podwładnymi,
zaciekawia bogactwem myśli, może realizować się
w małżeństwie, rodzinie i wychowywaniu dzieci.
Osoba taka godzi się z faktem choroby i stara się
żyć pełnią sił (Osińska 1990
Kolejnym, istotnym czynnikiem, który kształtuje postawę wobec
choroby jest także to, jakie znaczenie osoba po transplantacji
nada swojej sytuacji. Człowiek swojej chorobie może
przypisywać różnorodne znaczenia.
Może traktować chorobę jako wyzwanie - czyli sytuację
życiową, którą trzeba przezwyciężyć. Może również podejść
do choroby jak do wroga, którego trzeba zwalczyć za wszelką
cenę, korzystając zarówno z dostępnych metod medycznych
jak i mechanizmów obronnych (zaprzeczenia, regresji,
zależności). Osoba chora robi wszystko, aby zredukować
napięcie związane z poczuciem zagrożenia i niepokoju.
Choroba może być postrzegana nawet jako kara, którą osoba
chora może uznać za zasłużoną lub niesprawiedliwą. W
pierwszym przypadku może doprowadzić to do postawy
biernego poddania się losowi, akceptacji, a nawet zmian norm
moralnych czy sposobu widzenia świata.
Drugi przypadek zazwyczaj łączy się z depresją. Strategie
stosowane w tym rozumieniu choroby zazwyczaj są
demobilizujące. Człowiek może traktować chorobę również jako
słabość, jako wyraz braku silnej woli. To z kolei wiąże się z
poczuciem wstydu, skłonnością do zaprzeczenia jej istnieniu,
odrzuceniem pomocy uznawanej jako niepotrzebną.
Przeciwstawnie do wcześniejszego podejścia jest postrzeganie
choroby jako ulgi - wówczas choroba pomaga w ucieczce od
trudnych problemów, wymagań, odpowiedzialności. Często
występują wówczas objawy agresji czy hipochondryczne.
Jeśli będą one trwały dłużej mogą być nieprzystostosowawcze i
prowadzić do izolacji chorego od innych osób.
Choroba może być także użyta przez chorego jako swego
rodzaju strategia - służy wtedy uzyskaniu różnorodnych
korzyści: prestiżowych, materialnych, uzyskaniu
zainteresowania, uczucia. Może być punktem wyjścia do
reakcji roszczeniowych. Z kolei choroba może być
także odczuwana jako nieodwracalna strata lub
uszkodzenie, choć nie zawsze to rozumienie choroby
związane jest z rzeczywistą stratą lub uszkodzeniem.
Uszkodzony narząd może mieć po prostu szczególną
wagę dla pacjenta (znaczenie symboliczne). Często
pojawia się wówczas depresja i wrogość. Ostatnim
możliwym rodzajem przypisywania chorobie swoistego
znaczenia jest rozumienie choroby jako wartości - wiąże
się to z filozoficzną postawą wobec cierpienia jako źródła
nowych wartości (Lipkowski 1981).
To, jakie chory nadaje znaczenie chorobie i jaką
ma do niej postawę ma istotny wpływ na
przebieg choroby i radzenie sobie z nią.
Postawa wobec choroby najczęściej jest
również zbieżna z tym, jaka wartość została
nadana chorobie oraz na jakim etapie
zmagania chory się znajduję. Stąd też istotne
jest określenie, jakie podejście osoba chora
prezentuje wobec swojej choroby i jeśli jest ono
negatywne, to należy dążyć do zmiany tego
znaczenia na pozytywne oraz rozwijające.
CZYNNIK
BARIERA
MOTYWATOR
Czas trwania choroby
Długoletnia choroba-chory uczy się
żyć z chorobą, odważniej manipuluje
farmakoterapią, mniej objawia się
objawów i skutków choroby.
Pacjent z chorobą niedawno
zdiagnozowaną – zaskoczony,
przestraszony swoim stanem
zdrowia jest zmotywowany do
leczenia
Moment wykrycia choroby
Choroba wykryta u osoby starszej-
trudno zmienić nawyki i
przyzwyczajenia związane z niezdrową
i brakiem aktywności fizycznej
Choroba w dzieciństwie lub
wczesnej młodości-zalecenia
związane z chorobą związane w
rutynę i styl życia pacjenta
Występowanie
odczuwalnych objawów
choroby
Brak odczuwalnych objawów choroby-
poczucie bycia zdrowym wzmocnienie
tendencji do bagatelizowania lub
wypierania choroby
Odczuwane objawy choroby
motywują do leczenia-
przypominają o stanie zdrowia,
uświadamiają konsekwencje
nieleczenia
Postawa wobec
hospitalizacji/przebyta
hospitalizacja
Przebyta hospitalizacja:
uświadamia powagę sytuacji,
możliwość zetknięcia się z
poważnymi jednostkami
chorobowymi, możliwość
dokładnej edukacji nt. choroby i
leczenia
Schemat leczenia
Trudny schemat terapeutyczny
zwiększa ryzyko niezrozumienia
zaleceń oraz zapomnienia o
przyjmowaniu dawek leków
Prosty schemat daje pacjentowi
poczucie kontroli nad procesem
terapeutycznym.
Minimalizuje ryzyko popełnienia
pomyłek
Efekt leczenia
Brak odczuwanych efektów powoduje
utratę poczucia sensu leczenia
Widoczne efekty terapii
zachęcają do stosowania się do
zaleceń, nadają sens działaniom
pacjenta
Skutki uboczne leczenia
Odczuwalne skutki uboczne
stosowanej terapii mogą powodować
odstawienie leków
Brak skutków ubocznych to
mniejsze ryzyko zaprzestania
leczenia
Reakcje pacjenta na
chorobę
Strach – reakcja na oczekiwane, konkretne
niebezpieczeństwo (np. operacja, zastrzyk),
Lęk przed:
odrzuceniem przez bliskich,
śmiercią jako czymś nieznanym
trwałym kalectwem
utratą niezależności
Gniew:
reakcja na przeszkodę w realizacji celów (dzieje się coś co
nie powinno),
gniew ogólny - poczucie niesprawiedliwości losu, pretensje
do Boga,
gniew przeniesiony – np. na personel medyczny,
gniew ukryty – negatywne nastawienie,
odmowa współpracy, przygnębienie,
akcentowanie dolegliwości somatycznych,
gniew stłumiony – nieakceptowany przez
pacjenta, jego ujawnienie powoduje
poczucie winy
Gniew podobnie jak lęk może mieć funkcje
pozytywne – siła mobilizująca do walki z
chorobą. Jednak niekontrolowany może
przerodzić się w agresję wobec otoczenia i
siebie samego
Podobnie jak lęk, uczucie to powinno być
uświadomione i przetworzone w
procesie adaptacji
Przygnębienie:
jawne – płacz, skarga, pesymistyczne sądy,
utajone – ogólne spowolnienie, zgarbienie, smutny wyraz
twarzy.
agresja skierowana ku sobie,
brak apetytu, wczesne budzenie się, płytki lub
przerywany sen,
nadzieja – mobilizująca do działania, wraz z wolą życia
stanowi ważny element przystosowania się do choroby,
apatia – obojętność wobec otaczającego świata i
siebie samego
Nastrój wyrównany – odważny spokój oraz rzeczywisty i
pozorny,
Nastrój podwyższony – „niepoprawni optymiści”
Patologiczne reakcje
psychiczne
Zespół psychoterminalny
wahania nastroju,
okresowe lęki
drażliwość,
zaburzenia snu, objawy wegetatywne
(nadmierna potliwość, tachykardia)
Pacjent wobec choroby
W wyniku oceniania choroby, interpretowania
jej skutków i następstw chory przeprowadza
„psychologiczne” opracowanie swojej
sytuacji i ustala określony stosunek do
stanu bycia chorym i cierpienia. Na ten
proces ma wpływ: osobowość przed
chorobowa, poziom wiedzy i wcześniejsze
doświadczenia :
Zmaganie się i dostosowanie się chorego
do trudnej, nieznanej sytuacji wywołuje
następujące reakcje emocjonalne:
Niepokój
Depresja
Zachowanie regresywne
Zachowania psychotyczne
Niepokój
Jest pospolitą reakcją na chorobę zawierającą
fizyczną i psychiczną komponentę. Uczuciu
niepokoju i strachu towarzyszy
podwyższenie ciśnienia tętniczego,
przyspieszony oddech zmęczenie, uciążliwe
bóle głowy, delikatne drżenie, biegunka,
trudności w zasypianiu
Depresja
Jest jedną z najbardziej poważnych objawów
towarzyszącym, różnym typom chorób. Często
dołącza się: patologicznie obniżony afekt,
nastawienie pesymistyczne i wiele objawów
somatycznych wraz z niepokojem, uczucie
bezradności co do swojej przyszłości
Szczególnie często występuje w przypadku zmiany
w wyobrażeniu własnego ciała np. chorób
leczonych chirurgicznie, uszkodzeń.
W przypadku wystąpienia depresji konieczna jest
bezwarunkowa akceptacja pacjenta przez rodzinę,
która umożliwia mu zaakceptowanie siebie i
szukanie akceptacji u osób w jego otoczeniu.
Zaprzeczenie
Jest to wyparcie rzeczywistości przez
fantazjowanie lub zachowanie. W
przypadku zaawansowanej choroby
wskazane jest utrzymanie zaprzeczenia,
utrzymanie uczucia nadziei do momentu aż
pacjent zasugeruje gotowość przyjęcia
prawdy o sytuacji
Złość i wrogość
Jest często rzutowana na członka rodziny,
lekarza lub pielęgniarkę. Pacjenci mogą być
irracjonalni w swoim narzekaniu i wrogości,
często też nie współpracują i odciągają
współudział w leczeniu
Zachowania regresywne
Proces hospitalizacji i rola chorego często
przyczynia się i zachęca do przyjmowania
postawy dziecka (rezygnacja z roli
dorosłego – życiowych problemów,
odpowiedzialności)
Psychozy
Są rzadką formą reakcji na chorobę. Jej
podstawą są zwykle predyspozycje do
psychotycznych zachowań. Ujawnia się
poprzez załamanie dotychczasowego
funkcjonowania osobowości na skutek
działania stresu chorobowego. Jej
najczęstsze objawy to: zaburzenia
myślenia, urojenia, halucynacje.
Proces adaptacji
Przyzwyczajenie – szczególnie możliwe
gdy choroba trwa długo,
Oswojenie się z sytuacją, uznanie swoich
ograniczeń i dolegliwości za normalne,
Żywą reakcje negatywną wywołują tylko
nowe objawy,
Konstruktywność i
destruktywność
Działanie konstruktywne może przejawiać
się w motywacji chorego do aktywnej
współpracy w czasie rehabilitacji.
Destruktywność może przejawiać się np.
w „utrzymywaniu pozorów”, że nigdy nic
się nie stało i zachowywaniu się jak osoba
zdrowa pomimo swoich ograniczeń.
Utrzymywanie pozorów
Może polegać również na starannym
ukrywaniu przed otoczeniem swojego
inwalidztwa i to za wszelką cenę. Ciągła
potrzeba zachowania czujności,
maskowania się, udawanie – wszystko to
wywołuje napięcia emocjonalne i dotkliwe
skutki tego stanu
Styl życia a
zdrowie
STYL ŻYCIA
– CAŁOKSZTAŁT CECH
CHARAKTERYSTYCZNYCH
DLA JEDNOSTKI LUB ZBIOROWOŚCI, WYRÓŻNIAJĄCY SIĘ W
ŻYCIU CODZIENNYM – W POSTAWACH WOBEC PRACY,
SPOSOBU
SPĘDZANIA CZASU WOLNEGO, KONSUMPCJI, STROJU,
STOSUNKACH MIĘDZYLUDZKICH.
ZDROWIE
TO JAK NAJDŁUŻSZA
MOŻLIWOŚĆ AKTYWNEGO I
TWÓRCZEGO ŻYCIA BEZ CHORÓB I
NIEPEŁNEJ SPRAWNOŚCI, ALE
NAWET Z NIMI, JEŻELI NIE DA SIĘ ICH
WYELIMINOWAĆ.
PRZYCZYNY NADMIERNEJ MASY
CIAŁA
PREDYSPOZYCJE GENETYCZNE
BŁĘDY ŻYWIENIOWE
ZBYT NISKA AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA
SYTUACJA SPOŁECZNO – EKONOMICZNA
- BIERNE FORMY WYPOCZYNKU
- MODEL ŻYWIENIA W DOMU RODZINNYM
- REAKCJA NA STRES
10 ZASAD PRAWIDŁOWEGO
ŻYWIENIA
DOSTOSUJ ILOŚĆ ZJEDZONEGO POŻYWIENIA DO
TWOJEJ AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ
SPOŻYWAJ POSIŁKI REGULARNIE, JEDZ WOLNO I
PRZEŻUWAJ KAŻDY KĘS
STARAJ SIĘ, ABY CODZIENNE
ZAPOTRZEBOWANIE ORGANIZMU NA ENERGIĘ W
CO NAJMNIEJ 55% POKRYWAŁY WĘGLOWODANY
BIAŁKO POWINNO DOSTARCZYĆ 12% OGÓŁU
ENERGII
TŁUSZCZE POWINNY DOSTARCZAĆ NIE WIĘCEJ NIŻ 30% OGÓLNEJ
ENERGII, UŻYWAJ OLEJÓW ROŚLINNYCH, WYSTRZEGAJ SIĘ
TŁUSTYCH MIĘS, WĘDLIN I PRZETWORÓW MLECZNYCH O
WYSOKIEJ ZAWARTOŚCI TŁUSZCZU
LEKO I PRZETWORY MLECZNE SPOŻYWAJ CODZIENNIE
SPOŻYWAJ PRODUKTY ZAWIERAJĄCE BŁONNIK
CZĘSTO SPOŻYWAJ WARZYWA I OWOCE
OGRANICZ SPOŻYWANIE SOLI
STARAJ SIĘ, ABY TWOJE POŻYWIENIE BYŁO UROZMAICONE I
ZBILANSOWANE
Mięso
czerwone
Słodycze
Jaja
Drób
Ryby
Ser i jogurt
Olej
Orzechy, migdały, ziarna
owoce
Pestki, rośliny strączkowe
warzywa
Makaron, chleb, kasza i inne produkty zbożowe, ryż, ziemniaki
Kilka razy w
miesiącu
lub częściej w mniejszych ilościach
Kilka razy w
tygodniu
Codzienni
e
AKTYWNOŚĆ
FIZYCZNA
CODZIENNIE
WARZYWA I
OWOCE
5 x DZIENNIE
NAŁÓG
NAŁÓG
PRZYZWYCZAJENIE
– PSYCHICZNE UZALEŻNIENIE
OD JAKIEJŚ SUBSTANCJI PROWADZĄCE DO
WYSTĄPIENIA OBJAWÓW ABSTYNENCJI PO JEJ
ODSTAWIENIU.
NADUŻYWANIE
– UŻYWANIE DANEJ SUBSTANCJI
W NADMIERNYCH ILOŚCIACH , SZKODLIWYCH
DLA ZDROWIA.
NAŁÓG
- CIELESNE I PSYCHICZNE
UZALEŻNIENIE SIĘ OD JAKIEJŚ SUBSTANCJI,
KTÓREMU TOWARZYSZĄ OKREŚLONE ZMIANY
ZACHOWANIA ORAZ KONIECZNOŚĆ CIĄGŁEGO
ZWIĘKSZANIA DAWKI.
OD CZEGO MOŻEMY
UZALEŻNIĆ SIĘ?
ALKOHOL
LEKI
SUBSTANCJE PSYCHOAKTYWNE
NIKOTYNA
JEDZENIE
SEKS
KOMPUTER
HAZARD
SPOŁECZNE SKUTKI
NAŁOGÓW
ZATRUCIE POWIETRZA I CAŁEGO ŚRODOWISKA
ZWIĘKSZONE RYZYKO ZACHOWAŃ PRZESTĘPCZYCH
ZAGROŻENIE POŻAROWE
ZWIĘKSZONE ZAGROŻENIE CHOROBAMI
TRUDNOŚCI W PRZYSWAJANIU NOWYCH TREŚCI
OBNIŻONY POZIOM SAMOKONTROLI
OBNIŻONA EFEKTYWNOŚĆ PRACY
STRATY MATERIALNE, RODZINNE
NIEHIGIENICZNOŚĆ ŻYCIA I WYGLĄDU
STRATY MORALNE
UTRATA PRACY
WYKLUCZENIE ZE SPOŁECZEŃSTWA
Dziękuję za uwagę