1
rykoszet stosowania
reprezentacji kategorii
społecznej
dr Kinga Piber-
Dąbrowska
Prof. Grzegorz Sędek
18-19 stycznia 2009
SWPS Wrocław
stereotypu
1
rykoszet stosowania
reprezentacji kategorii
społecznej
dr Kinga Piber-
Dąbrowska
Prof. Grzegorz Sędek
18-19 stycznia 2009
SWPS Wrocław
stereotypu
2
stereotyp
klasyczne podejście
(Aronson, Wilson i Akert, 2006)
uogólnienie dotyczące grupy ludzi,
a polegające na przypisywaniu
identycznych cech niemal wszystkim
jej członkom, niezależnie
od rzeczywistych różnic między nimi
3
stereotyp jako umysłowa
reprezentacja
(mental representation)
kategorii społecznej
•
struktury poznawcze zawierające wiedzę,
przekonania i oczekiwania wobec grup ludzkich
(Hamilton i Trolier, 1986, s. 133)
•
w reprezentacji obecne są poglądy posiadającego
ją człowieka, czyli „jego opinie o kategorii,
osobiste normy traktowania, odnoszenia się do
kategorii, oceny kojarzone z kategorią i własny
sposób zachowywania się względem kategorii i
jej reprezentantów”
(Sia, Lord, Blessum, Thomas i
Lepper, 1999, s. 517; por. Smith, 1998)
4
Motto:
„nie myśl o ludziach negatywnie,
bo to skojarzenie osłabi cię niechybnie”
rykoszet stosowania
reprezentacji kategorii
społecznej
5
rola umysłowej reprezentacji
z reguły wskazuje się, że skutkiem zastosowania
przez człowieka – świadomie lub nieświadomie
– reprezentacji określonej kategorii do przetwarzania
informacji o jej reprezentantach
•
jest tendencyjność we wszelkich procesach
przetwarzania, takich jak np. wyszukiwanie informacji o
reprezentancie, zapamiętywanie, interpretowanie
otrzymanych o nim informacji
•
tendencyjność oznacza traktowanie reprezentantów
kategorii nie jako indywidualne, autonomiczne byty lecz
jako odwzorowania szablonu „kategoria”
•
na przetwarzaniu via reprezentacja „traci” (gdy
negatywna reprezentacja) lub „zyskuje” (gdy pozytywna
reprezentacja) obiekt reprezentacji
6
rola umysłowej reprezentacji
•
rzadko dostrzegane są straty lub zyski
człowieka przetwarzającego via reprezentacja
1.
poza stratą możliwości pełnego –
obiektywnego – poznania obiektu
a przecież człowiek przetwarzający via
reprezentacja także „osobiście” traci lub
zyskuje
2.
bowiem reprezentacja wpływa na jego
zachowanie
3.
a nawet na jego myśli – treść i sprawność
umysłową
7
przykłady badań nad wpływem
zaktywizowanej reprezentacji obcej
kategorii na własne zachowanie
•
efekt asymilacji – po zaktywizowaniu reprezentacji starszego
człowieka (the elderly) atrybutami starości (np. stary, siwy)
chód był wolniejszy
(Bargh, Chen i (f) Burrows,
1996, Eksperyment 2)
•
efekt asymilacji – po zaktywizowaniu (nazwiskiem: Schumacher)
reprezentacji kierowcy wyścigowego szybsze...
czytanie
(Macrae, Bodenhausen, Milne, Castelli, (f) Schloescheidt i Greco, 1998,
Eksperyment 4)
•
efekt kontrastu – po zaktywizowaniu reprezentacji starszego
człowieka „ekstremalnym” reprezentantem (extreme
category exemplar) (holenderska Królowa Matka lat 89) chód był…
szybszy
(Dijksterhuis, Spears, Postmes,
Stapel, Koomen, Knippenberg i Scheepers, 1998, Eksperyment 2)
8
aktywizacja reprezentacji
Czarnego
a poziom wykonania zadania
matematycznego
Wheeler, Jarvis i Petty, 2001,
Eksperyment 2
•
uczestnicy badania: amerykańscy – nie-Czarni – studenci
•
najpierw samoocena własnych zdolności/umiejętności
matematycznych
•
następnie manipulacja zmienną niezależną: aktywizacja
reprezentacji
(3 poziomy: Czarnego, Białego, brak aktywizacji – grupa kontrolna)
aktywizacja poprzez wyobrażenie sobie i opisywanie jednego dnia z
życia studenta (ich uniwersytetu) mającego nazywać się albo Tyrone
(reprezentacja Czarnego) albo Erik (reprezentacja Białego)
•
na koniec pomiar zmiennej zależnej: poziom wykonania zadania
matematycznego; do wykonania było 30 pytań z matematyki w
czasie 20 min.; do każdego pytania załączonych było pięć
ewentualnych odpowiedzi
•
zmienna kontrolowana: poziom trudności zadania (łatwe vs trudne)
9
Wheeler, Jarvis i Petty, 2001,
Eksperymenty 1 i 2 łącznie: średnia
liczba poprawnie rozwiązanych zadań
•
osoby, u których
zaktywizowano reprezentację
Czarnego rozwiązały poprawnie
mniej zadań od innych osób –
zarówno tych, u których
aktywizowano reprezentację
Białego, jak i tych, które nie
poddane zostały manipulacji
reprezentacją
•
osoby, u których
zaktywizowana reprezentację
Białego nie różniły się istotnie
liczbą poprawnie rozwiązanych
zadań od osób, które nie
poddano manipulacji
reprezentacją
10
Wheeler, Jarvis i Petty, 2001,
Eksperyment 2:
średnia liczba poprawnie
rozwiązanych zadań
•
osoby, u których
zaktywizowano
reprezentację Czarnego
w porównaniu do osób,
u których
zaktywizowano
reprezentację Białego:
•
rozwiązały poprawnie
podobną liczbę łatwych
zadań
•
natomiast zadań
trudnych poprawnie
rozwiązały mniej
11
aktywizacja reprezentacji pseudo-kibica piłki
nożnej
(soccer hooligan)
a poziom wykonania testu z wiedzy
ogólnej
Dijksterhuis i van Knippenberg, 1998,
Eksperyment 3
•
uczestnicy badania – studenci
•
najpierw manipulacja zmienną niezależną: aktywizacja reprezentacji
(3 poziomy: pseudo-kibica przez 9 min vs pseudo-kibica przez 2 min
vs bez aktywizacji – grupa kontrolna)
aktywizacja danej reprezentacji poprzez wyobrażenie sobie
i wypisanie typowych zachowań, stylu życia, cech
•
następnie pomiar zmiennej zależnej: zadanie intelektualne – test
jednokrotnego wyboru składający się z 60 pytań z wiedzy ogólnej; do
każdego pytania załączone były cztery ewentualne odpowiedzi
np: Kto namalował La Guernica? a) Dali, b) Miro, c) Picasso, d) Velasquez
Co jest stolicą Bangladeszu? a) Dhaka, b) Hanoi, c) Yangon, d)
Bangkok
•
zmienna kontrolowana: kolejność pytania – czy wpływ aktywizacji
reprezentacji
będzie malał wraz z kolejnym pytaniem?
12
Dijksterhuis i van Knippenberg, 1998,
Eksperyment 3: średni procent
poprawnych odpowiedzi
•
osoby, u których przez 9
min zaktywizowano
reprezentację pseudo-
kibica udzieliły mniej
poprawnych odpowiedzi od
pozostałych osób –
zarówno od tych, u których
przez 2 min aktywizowano
reprezentację pseudo-
kibica, jak i od tych,
których nie poddano
manipulacji reprezentacją
•
w/w wzór różnic w liczbie
poprawnych odpowiedzi
nie zmieniał się wraz z
kolejnym pytaniem
13
aktywizacja reprezentacji skina a poglądy
społeczne
(f) Kawakami, Dovidio i Dijksterhuis, 2003,
Eksperyment 4
•
uczestnicy badania – studenci
•
najpierw manipulacja zmienną niezależną: aktywizacja
reprezentacji (2 poziomy: skina vs bez aktywizacji –
grupa kontrolna)
aktywizacja danej reprezentacji poprzez opisanie osoby, której
zdjęcie się otrzymało (skina)
•
następnie pomiar zmiennej zależnej – kwestionariusz poglądów:
należało ustosunkować się do 14 stwierdzeń:
z których 3 dotyczyły kwestii, które kojarzone są ze skinem (np.
Uważam, że mniejszości posuwają się za daleko w swych
żądaniach równych praw)
reszta dotyczyła różnych kwestii, poza relacjami
międzygrupowymi (np. Uważam że najlepsza rodzina, to taka, gdy
są dwoje rodzice, Uważam, że powinno się uczynić jeżdżenie
samochodem mniej opłacalne)
14
(f) Kawakami, Dovidio i Dijksterhuis, 2003,
Eksperyment 4
średni stopień podzielania poglądów
9-stopniowa skala odpowiedzi: 1 – zdecydowanie się nie zgadzam; 9 –
zdecydowanie się zgadzam
im wyższa średnia tym silniejsze podzielanie poglądu
•
osoby, u których
zaktywizowano
reprezentację skina w
istotnie większym
stopniu zgadzały się z
poglądami
kojarzonymi ze skinem
niż osoby bez
aktywizacji
15
podsumowanie 1
•
zaktywizowanie reprezentacji obcej kategorii może wpływać
na własne myśli (sprawność myślenia; treść – poglądy)
•
pod warunkiem oczywiście, że reprezentacja zawiera
charakterystykę sprawności umysłowej (por. brak wpływu
aktywizacja reprezentacji Białego – w porównaniu do grupy
kontrolnej – na odpowiadanie w teście z wiedzy ogólnej)
•
wpływ zaktywizowanej reprezentacji obcej kategorii na
własną sprawność umysłową utrzymuje się w czasie
•
możliwe, że dopóki nie zostanie zaktywizowana
reprezentacji innej kategorii społecznej...
•
wpływ zaktywizowanej reprezentacji obcej kategorii na
własne myśli jest specyficzny – zmianie ulegają wyłącznie te
myśli, które kojarzy się z kategorią (a nie cały strumień
myśli)
16
Czy aktywizacja reprezentacji
sekretarki wpłynie na
poziom wykonania testu z wiedzy
ogólnej?
Dijksterhuis i van Knippenberg, 1998,
Eksperyment 1
•
uczestnicy badania – studenci
•
najpierw manipulacja zmienną niezależną: aktywizacja
reprezentacji (3 poziomy: sekretarki vs profesora vs brak
aktywizacji – grupa kontrolna)
aktywizacja danej reprezentacji poprzez wyobrażenie sobie i
wypisanie typowych zachowań, stylu życia, cech
•
następnie pomiar zmiennej zależnej: zadanie intelektualne – test
jednokrotnego wyboru składający się z 42 pytań z wiedzy ogólnej;
do każdego pytania załączone były cztery ewentualne
odpowiedzi np: Kto namalował La Guernica? a) Dali, b)
Miro, c) Picasso, d) Velasquez
Co jest stolicą Bangladeszu? a) Dhaka, b)
Hanoi, c) Yangon, d) Bangkok
•
zmienna kontrolowana: kolejność pytania – czy wpływ aktywizacji
reprezentacji będzie malał wraz z kolejnym pytaniem?
17
Dijksterhuis i van Knippenberg, 1998,
Eksperyment 1: średni procent
poprawnych odpowiedzi
osoby, u których
zaktywizowano
reprezentację sekretarki:
•
nie różniły się liczbą
poprawnych odpowiedzi
od osób, które nie
poddano manipulacji
(grupa kontrolna)
•
udzieliły istotnie mniej
poprawnych odpowiedzi
od osób, u których
zaktywizowano
reprezentację profesora
•
w/w wzór różnic w liczbie
poprawnych odpowiedzi
nie zmieniał się istotnie
wraz z kolejnym pytaniem
18
Czy aktywizacja reprezentacji starszego
człowieka osłabi poziom odtwarzania informacji
niepowiązanych z reprezentacją?
Dijksterhuis, Aarts, Bargh i van Knippenberg,
2000, Eksperyment 1
•
uczestnicy badania: studenci
•
najpierw pomiar zmiennej niezależnej1 – niemanipulowanej:
częstość kontaktu z ludźmi starszymi (duża vs mała)
osiem pytań o kontakty z różnymi grupami społecznymi;
piąte pytanie diagnostyczne – na 9-stopniowej skali należało
podać ile czasu spędza się wśród ludzi starszych: od bardzo
mało czasu (1) do bardzo dużo czasu (9)
•
po pomiarze zmiennej niezależnej1 – prezentacja 30
literowych zbitek, stanowiących w połowie sensowne słowo
(np. rower) a w połowie bezsensowny ciąg (np. gtwws)
19
Czy aktywizacja reprezentacji starszego
człowieka osłabi poziom odtwarzania informacji
niepowiązanych z reprezentacją?
Dijksterhuis, Aarts, Bargh i van Knippenberg,
2000,
cd. Eksperyment 1
•
prezentacja literowych zbitek w warunkach podprogowej
manipulacji zmienną niezależną 2: aktywizacja reprezentacji
starszego człowieka (2 poziomy: starszego człowieka
vs brak aktywizacji – grupa kontrolna)
podprogowa aktywizacja: każda literowa zbitka
poprzedzona słowem powiązanym
z reprezentacją, ale nie
odnoszących się do
kwestii pamięci
(np. stary, siwy, bingo, Floryda)
•
pomiar zmiennej zależnej: niezapowiadane odtwarzanie
(free recall) zbitek słownych stanowiących sensowne słowo
20
Dijksterhuis, Aarts, Bargh i van Knippenberg,
2000, Eksperyment 1: średnia
liczba poprawnie odtworzonych słów
•
w warunku aktywizacji
reprezentacji starszego
człowieka – mniej odtworzonych
słów przez osoby mające częsty
niż rzadki kontakt ze starszymi
ludźmi
•
wśród osób mających częsty
kontakt ze starszymi ludźmi –
mniej odtworzonych słów przez
osoby u których wzbudzany
była reprezentacja starszego
człowieka
•
brak różnic u osób, u których
nie aktywizowano reprezentację
starszego człowieka oraz u osób
mających rzadki kontakt z
ludźmi starszymi
21
podsumowanie 2
•
zaktywizowanie reprezentacji obcej
kategorii może wpływać na treść i
sprawność własnych myśli zarówno
gdy reprezentacja wzbudzana jest
podprogowo,
jak gdy na poziomie świadomości
•
pod warunkiem oczywiście, że
reprezentacja zawiera charakterystykę
treści i sprawności myśli
22
Czy aktywizacja reprezentacji modelki
pogorszy poziom wykonania testu z
wiedzy ogólnej?
Dijksterhuis, Spears, Postmes, Stapel,
Koomen, Knippenberg i Scheepers,
1998, Eksperyment 1
•
uczestnicy badania – studenci
•
najpierw manipulacja zmienną niezależną: aktywizacja
reprezentacji
1) topmodelki – typową topmodelką
2) topmodelki – „ekstremalną” reprezentantką: Claudią Schiffer
3) profesora – typowym profesorem
4) profesora – reprezentantem: Albertem Einsteinem
aktywizacja danej reprezentacji poprzez wyobrażenie
sobie i wypisanie typowych zachowań,
stylu życia, cech
•
następnie pomiar zmiennej zależnej: test jednokrotnego
wyboru składający się z 20 pytań z wiedzy ogólnej
(por. slajd 4)
23
Dijksterhuis, Spears, Postmes, Stapel,
Koomen, Knippenberg i Scheepers,
1998,
Eksperyment 1: procent poprawnych
odpowiedzi
•
w warunku aktywizacji reprezentacji
typowym reprezentantem kategorii
– efekt asymilacji: osoby, u których
zaktywizowano reprezentację
topmodelki odpowiedziały
poprawnie na mniej pytań niż
osoby, u których zaktywizowano
reprezentację profesora
•
w warunku aktywizacji reprezentacji
„ekstremalnym” reprezentantem
kategorii – efekt kontrastu: osoby ze
zaktywizowaną reprezentacją
topmodelki odpowiedziały
poprawnie na więcej pytań niż
osoby ze zaktywizowaną
reprezentacją profesora
24
od wzbudzenia reprezentacji obcej
kategorii społecznej
do własnych zachowań i sprawności
umysłowej:
możliwe efekty
efekt asymilacji
własne zachowanie
i/lub
treść
i sprawność własnych myśli
zgodne
z atrybutami
przypisywanymi obcej
kategorii społecznej
efekt kontrastu
własne zachowanie
i/lub
treść i
sprawność własnych myśli
przeciwstawne
do atrybutów
przypisywanych
obcej kategorii społecznej
25
dlaczego
aktywizowanie reprezentacji kategorii
•
typowym reprezentantem (np. Murzyn)
skutkuje asymilacyjnym wpływem,
•
zaś ekstremalnym reprezentantem kategorii
(np. Michael Jordan; Mike Tyson)
kontrastowym wpływem
?
26
od wzbudzenia reprezentacji obcej kategorii
społecznej
do własnych zachowań oraz treści i
sprawności myśli:
przypuszczalne mechanizmy
mechanizm ideomotoryczny
gdy aktywizacja
reprezentacji jej typowym
reprezentantem –
następuje asymilacja
(„przejęcie”) zachowania
oraz treści i sprawności myśli
zgodnych z zaktywizowanymi
(„modelowanie zachowań i
myśli”)
mechanizm motywacyjny
gdy aktywizacja reprezentacji jej
„ekstremalnym” reprezentantem
– następuje porównywanie siebie z
nim
a to skutkuje pojawieniem się motywacji
do zachowań oraz treści i
sprawności myśli
przeciwstawnych wobec
zbudzonych („nie jestem w stanie tak
jak on/ona”, nie chcę tak jak on/ona”)
•
aktywizacja reprezentacji określonej kategorii pociąga za sobą
aktywizację reprezentacji cech przypisywanych kategorii
•
a w efekcie aktywizację (kojarzonych z cechami) reprezentacji
zarówno zachowań, jak i treści oraz sprawności myśli
27
cd. podsumowania
•
zaktywizowana reprezentacja obcej kategorii może wpływać na własną
sprawność umysłową:
albo asymilacyjnie – jeśli aktywizacja dokonana była:
typowym reprezentantem kategorii kategorii
albo kontrastowo – jeśli aktywizacja dokonana była:
„ekstremalnym” reprezentantem kategorii
•
wnioski metodologiczne:
nie jest obojętne dla uzyskiwanych wyników jakim bodźcem
aktywizowana jest reprezentacja (typowym reprezentantem,
„ekstremalnym” reprezentantem)
aby zbadać kontrastowy wpływ reprezentacji wzbudzanej
reprezentantem kategorii należy dobrać takiego reprezentanta, który
jest „ekstremalny” w zakresie właściwości danej kategorii, a
jednocześnie nie jest reprezentantem innej kategorii (np. Matka Teresa
jako reprezentant kategorii „starszy człowiek”...)
28
!
asymilacyjny vs kontrastowy wpływ
zaktywizowanej reprezentacji obcej kategorii na
własną sprawność umysłową nie oznacza, że
nagle nastąpił przyrost („zmądrzenie”) lub regres
poznawczy („zgłupienie”) – czyli zmiana
ilościowa, lecz, że zostały zastosowane
efektywne lub nieefektywne strategie poznawcze
– czyli zmiana jakościowa:
np. zwiększenie koncentracji na zadaniu,
zwiększenie motywacji do myślenia o zadaniu,
negatywny wybór właściwej odpowiedzi (poprzez
eliminowanie najmniej prawdopodobnych)
29
literatura
Aronson, E. i Wieczorkowska, G. (2001). Kontrola naszych myśli i uczuć. Warszawa: Jacek Santorski
i CO Wydawnictwo. [tylko s.55-58: od „badanie Uprzejmość” do „badanie Starzy Ludzie”]
Bargh, J.A., Chen, M. i Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior: Direct effects of trait
construct and stereotype activation on action. Journal of Personality and Social Psychology, 71,
230-244.
Chen, M. i Bargh, J.A.. (1997/1998). Nieświadome potwierdzanie zachowaniem automatycznie
aktywizowanych stereotypów. Czasopismo Psychologiczne, 4, 2, 89-104. [tylko s. 92-94: Model
zjawiska nieświadomego behawioralnego potwierdzania stereotypów]
Dijksterhuis, A., Aarts, H., Bargh, J.A. i van Knippenberg, A. (2000 ). On the relation between
Associative strength and automatic behavior. Journal of Experimental Social Psychology, 36,
531-544.
Dijksterhuis, A. i van Knippenberg, A. (1998). The relation between perception and behavior, or
how to win a game of Trivial Pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 865-877.
Dijksterhuis, A., Spears, R., Postmes, T., Stapel, D.A., Koomen, W., van Knippenberg, A. i Scheepers,
D. (1998). Seeing one thing and doing another: Contrast effects in automatic behavior. Journal
of Personality and Social Psychology, 75, 862-871.
Piber-Dąbrowska, K. (2005). Rykoszet deprecjonowania intelektu obcej kategorii
społecznej: upośledzenie własnego myślenia. W: K. Piber-Dąbrowska i A. Brzezicka-
Rotkiewicz (red.), Zawieszony umysł. Pozaosobowościowe dystraktory sprawności
umysłowej (s. 34-52). Warszawa: Wydawnictwo SWPS ACADEMICA.
Macrae, C.N., Bodenhausen, G.V., Milne, A.B., Castelli, L.,Schloescheidt, A.M. i Greco, S. (1998). On
activating exemplars. Journal of Experimental Social Psychology, 34, 330-354.
Wheeler, S.C., Jarvis, W.B.G. i Petty, R.E. (2001). Think unto others: The self-destructive impact of
negative racial stereotypes. Journal of Experimental Social Psychology, 37, 173-180.