LATERALIZACJA
LATERALIZACJA
I
I
DYSLEKSJA
DYSLEKSJA
opracowanie
opracowanie
Aneta Jednoróg i Mateusz
Aneta Jednoróg i Mateusz
Pronobis
Pronobis
LATERALIZACJA
LATERALIZACJA
I
I
DYSLEKSJA
DYSLEKSJA
opracowanie
opracowanie
Aneta Jednoróg i Mateusz
Aneta Jednoróg i Mateusz
Pronobis
Pronobis
Lateralizacja
, zwana także asymetrią
funkcjonalną czy stronnością, jest
funkcjonalną dominacją jednej ze stron ciała
i jest związana z jedną z półkul mózgowych.
Większość dróg nerwowych ciała krzyżuje się
ze sobą, tak, że drogi nerwowe z prawej
strony ciała docierają do LPM (lewej półkuli
mózgu), a drogi nerwowe z lewej strony ciała
docierają do PPM (prawej półkuli mózgu).
Rodzaje lateralizacji:
Jednorodna prawostronna (dominacja prawej
ręki, prawego oka i prawej nogi – PP, PP, PP)
Jednorodna lewostronna (dominacja lewej
ręki, lewego oka i lewej nogi – LL, LL, LL)
Jednorodna skrzyżowana (np. dominacja
prawej ręki, lewego oka i prawej nogi – PP,
LL, PP)
Jednorodna nieustalona, słaba (np.
oburęczność, obuoczność i obunożność – PL,
PL, PL lub =, =, =)
Rozwój lateralizacji w życiu
dziecka:
Faza I – przypada na okres niemowlęcy i
poniemowlęcy (zaznacza się preferencja
jednej ręki)
Faza II – obejmuje wiek przedszkolny
(wyraźnie zaznacza się dominacja jednej
półkuli w odniesieniu do czynności
ruchowych i percepcyjnych)
Faza III – dotyczy wieku młodszego
szkolnego (ustala się dominacja ręki,
stabilizują ośrodki mowy w jednej z półkul,
która przeważa w percepcji słuchowej i
wzrokowej)
Faza IV – odnosi się do wieku dorastania
(następuje zakończenie procesu
kształtowania się lateralizacji)
Zaburzenia lateralizacji:
Lateralizacja jednorodna
lewostronna – leworęczność:
• statystycznie, ponieważ większość ludzi
jest
praworęcznych
• klinicznie, tylko w niektórych
przypadkach
na skutek uszkodzeń LPM
• trudności w czytaniu i pisaniu
(mniejsza
sprawność ruchowa rąk):
statyczne odwracanie liter (np. d – b,
p – b)
dynamiczne odwracanie liter
(przestawianie, zmiana kolejności)
opuszczenie i dodawanie liter, sylab,
wyrazów
błędne odtwarzanie liter
(niedokładne
odczytywanie i zapisywanie, np.
zamiast
„sok”, czytają „kos”)
• wtórne zaburzenia nerwicowe i
motywacyjne
wskutek, np. nacisku od otoczenia, aby
pisało prawą ręką czy nieakceptowanie
leworęczności przez rówieśników,
objawia
się jąkaniem, a także moczeniem
nocnym;
ponadto kształtuje się poczucie
mniejszej
wartości, lękowa postawa wobec
otoczenia,
unikanie kontaktów społecznych
• zaburzenia emocjonalne, jak
płaczliwość,
lękliwość lub ataki złości, agresji
• może wystąpić nadpobudliwość
psychomotoryczna
• utrwala się niechęć do przedszkola,
szkoły i
wszelkich zajęć dydaktycznych
Lateralizacja jednorodna
skrzyżowana:
• występują podobne trudności, jak w
lateralizacji lewostronnej
• trudności są spowodowane głównie
zaburzeniami współdziałania oka i ręki
(koordynacji wzrokowo-ruchowej) i
ujawniają
się podczas rysowania, pisania i
czytania.
Lateralizacja jednorodna
nieustalona, słaba:
• brak funkcjonalnej dominacji jednej
strony
ciała, która może być przejściowa
(lateralizacja opóźniona) lub trwała –
w
tym przypadku:
sprawia ogólne problemy w nauce,
np.
dziecko obuoczne czytając wyraz
widzi
jego początek i koniec, natomiast
ma
problemy z literami wewnątrz
wyrazu
oraz,
sprawia problemy z orientacją w
przestrzeni
– dziecko nie umie wskazać gdzie jest
prawa
ręka, czy lewa noga, a także ma trudności
ze
wskazaniem kierunków w przestrzeni, a w
związku z tym także trudności z
odwzorowywaniem figur geometrycznych,
z
rozpoznawaniem i odwzorowywaniem liter
i
cyfr podobnych pod względem kształtu,
lecz
inaczej ułożonych w przestrzeni –
niepowodzenia w nauce czytania i pisania.
Dysleksja
Dysleksja
Dysleksja rozwojowa
Dysleksja rozwojowa
czyli
czyli
specyficzne
specyficzne
trudności w nauce czytania i pisania
trudności w nauce czytania i pisania
(
(
ICD-10
R48
R48
) to zaburzenie manifestujące się
) to zaburzenie manifestujące się
trudnościami w nauce czytania i pisania,
trudnościami w nauce czytania i pisania,
mimo stosowania standardowych metod
mimo stosowania standardowych metod
nauczania
nauczania
, inteligencji na poziomie
, inteligencji na poziomie
przeciętnym i sprzyjających warunków
przeciętnym i sprzyjających warunków
społeczno-kulturowych. Jest spowodowana
społeczno-kulturowych. Jest spowodowana
zaburzeniami podstawowych funkcji
zaburzeniami podstawowych funkcji
poznawczych, co często uwarunkowane jest
poznawczych, co często uwarunkowane jest
konstytucjonalnie.
konstytucjonalnie.
Dysleksja
Dysleksja
Przyczyny
Przyczyny
Zaburzenia funkcji percepcyjno
Zaburzenia funkcji percepcyjno
motorycznych (spostrzegania
motorycznych (spostrzegania
wzrokowego, słuchowego, motoryki) i
wzrokowego, słuchowego, motoryki) i
ich współdziałania (integracji
ich współdziałania (integracji
percepcyjno motorycznej), funkcji
percepcyjno motorycznej), funkcji
językowych, pamięci (wzrokowej,
językowych, pamięci (wzrokowej,
słuchowej, ruchowej), lateralizacji,
słuchowej, ruchowej), lateralizacji,
orientacji w schemacie ciała i
orientacji w schemacie ciała i
przestrzeni.
przestrzeni.
Dysleksja
Dysleksja
ETIOLOGIA
ETIOLOGIA
Uwarunkowania tych zaburzeń są
Uwarunkowania tych zaburzeń są
wielorakie (polietiologia). Wskazuje się
wielorakie (polietiologia). Wskazuje się
na dziedziczność, zmiany anatomiczne
na dziedziczność, zmiany anatomiczne
i zaburzenia fizjologiczne układu
i zaburzenia fizjologiczne układu
nerwowego (w okresie ciąży i porodu
nerwowego (w okresie ciąży i porodu
o nieprawidłowym przebiegu).
o nieprawidłowym przebiegu).
Zaniedbanie środowiskowe oraz brak
Zaniedbanie środowiskowe oraz brak
szybkiej interwencji pogłębia
szybkiej interwencji pogłębia
zaburzenia i trudności dziecka.
zaburzenia i trudności dziecka.
Dysleksja
Dysleksja
Pojęcia
Pojęcia
dysleksja
dysleksja
jest terminem stosowanym także w
jest terminem stosowanym także w
węższym znaczeniu, do specyficznych trudności w
węższym znaczeniu, do specyficznych trudności w
czytaniu,
czytaniu,
Dysortografia
Dysortografia
to specyficzne trudności w pisaniu,
to specyficzne trudności w pisaniu,
przejawiające się popełnianiem różnego typu
przejawiające się popełnianiem różnego typu
błędów, w tym ortograficznych,
błędów, w tym ortograficznych,
Dysgrafia
Dysgrafia
to zniekształcenia strony graficznej
to zniekształcenia strony graficznej
pisma – brzydkie, niekaligraficzne pismo.
pisma – brzydkie, niekaligraficzne pismo.
Dyskalkulia
Dyskalkulia
oznacza specyficzne trudności w
oznacza specyficzne trudności w
rozwiązywaniu najprostszych nawet zadań
rozwiązywaniu najprostszych nawet zadań
matematycznych, np. trudności w dodawaniu czy
matematycznych, np. trudności w dodawaniu czy
mnożeniu.
mnożeniu.
Dysleksja
Dysleksja
Pojęcia cdn.
Pojęcia cdn.
Dysfonia
Dysfonia
- objawia się niewyraźnym i
- objawia się niewyraźnym i
cichym mówieniem - wada bardzo
cichym mówieniem - wada bardzo
rzadko stwierdzana.
rzadko stwierdzana.
Dysleksja
Dysleksja
CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA
CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA
W literaturze europejskiej podaje się,
W literaturze europejskiej podaje się,
że dzieci te stanowią 10-15% uczniów, w
że dzieci te stanowią 10-15% uczniów, w
tym 4% to przypadki bardzo nasilonych
tym 4% to przypadki bardzo nasilonych
trudności (wg międzynarodowych
trudności (wg międzynarodowych
klasyfikacji chorób ICD-10, DSM-IV),
klasyfikacji chorób ICD-10, DSM-IV),
które można byłoby określić nazwą
które można byłoby określić nazwą
głębokiej dysleksji.
głębokiej dysleksji.
Badania w Polsce określają odsetek
Badania w Polsce określają odsetek
dysleksji na 9-10% (Bogdanowicz,
dysleksji na 9-10% (Bogdanowicz,
Jaklewicz 1968-1982).
Jaklewicz 1968-1982).
Dysleksja
Dysleksja
U dzieci w wieku niemowlęcym,
U dzieci w wieku niemowlęcym,
poniemowlęcym, przedszkolnym i częściowo
poniemowlęcym, przedszkolnym i częściowo
wczesnoszkolnym (do ok. 9.r.ż.) nie można
wczesnoszkolnym (do ok. 9.r.ż.) nie można
jeszcze zdiagnozować dysleksji rozwojowej.
jeszcze zdiagnozować dysleksji rozwojowej.
Jednak obserwuje się pewne symptomy, które
Jednak obserwuje się pewne symptomy, które
sygnalizują możliwość wystąpienia w przyszłości
sygnalizują możliwość wystąpienia w przyszłości
specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu.
specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu.
Nie determinują one jeszcze diagnozy (tej można
Nie determinują one jeszcze diagnozy (tej można
dokonać na przełomie drugiej i trzeciej klasy
dokonać na przełomie drugiej i trzeciej klasy
szkoły podstawowej), jednak dzieci z poniższymi
szkoły podstawowej), jednak dzieci z poniższymi
objawami zalicza się do tzw.
objawami zalicza się do tzw.
grupy ryzyka
grupy ryzyka
dysleksji
dysleksji
, gdyż bardzo często są to pierwsze
, gdyż bardzo często są to pierwsze
sygnały nadchodzących trudności:
sygnały nadchodzących trudności:
Dysleksja
Dysleksja
pomijanie w rozwoju ruchowym
pomijanie w rozwoju ruchowym
raczkowania;
raczkowania;
opóźniony rozwój mowy; znacznie
opóźniony rozwój mowy; znacznie
późniejszy moment rozpoczęcia
późniejszy moment rozpoczęcia
porozumiewania się z otoczeniem przy
porozumiewania się z otoczeniem przy
pomocy słów, utrzymujące się trudności z
pomocy słów, utrzymujące się trudności z
poprawnością wypowiedzi zarówno w
poprawnością wypowiedzi zarówno w
zakresie gramatyki, jak prawidłowym
zakresie gramatyki, jak prawidłowym
wybrzmiewaniem głosek, mowa
wybrzmiewaniem głosek, mowa
niewyraźna, niezrozumiała dla otoczenia;
niewyraźna, niezrozumiała dla otoczenia;
Dysleksja
Dysleksja
mała
mała
obniżona sprawność ruchowa
obniżona sprawność ruchowa
w zakresie swojego ciała, tzw. duża
w zakresie swojego ciała, tzw. duża
motoryka: trudności z utrzymaniem
motoryka: trudności z utrzymaniem
równowagi, niezdarność ruchów,
równowagi, niezdarność ruchów,
niechęć do zabaw ruchowych,
niechęć do zabaw ruchowych,
kłopoty z łapaniem piłki, rzucanie do
kłopoty z łapaniem piłki, rzucanie do
celu,
celu,
Dysleksja
Dysleksja
mała sprawność rąk
mała sprawność rąk
, tzw. mała motoryka:
, tzw. mała motoryka:
niechęć w zapinaniu guzików,
niechęć w zapinaniu guzików,
sznurowania butów, używanie widelca,
sznurowania butów, używanie widelca,
nożyczek,
nożyczek,
słaba koordynacja wzrokowo–ruchowa,
słaba koordynacja wzrokowo–ruchowa,
dziecku sprawia trudność budowanie z
dziecku sprawia trudność budowanie z
klocków, niechętnie bawi się klockami,
klocków, niechętnie bawi się klockami,
puzzlami, nie umie układać układanek
puzzlami, nie umie układać układanek
według wzoru, tworzy tylko własne
według wzoru, tworzy tylko własne
kompozycje, niechętnie rysuje,
kompozycje, niechętnie rysuje,
Dysleksja
Dysleksja
opóźniony rozwój lateralizacji
opóźniony rozwój lateralizacji
–
–
dziecko używa na zmianę raz jednej a
dziecko używa na zmianę raz jednej a
raz drugiej ręki, ma trudności w
raz drugiej ręki, ma trudności w
określeniu stron: lewa – prawa,
określeniu stron: lewa – prawa,
zaburzenia rozwoju spostrzegania
zaburzenia rozwoju spostrzegania
wzrokowego i pamięci wzrokowej,
wzrokowego i pamięci wzrokowej,
trudności z rysowaniem figur,
trudności z rysowaniem figur,
odtwarzaniem figur geometrycznych,
odtwarzaniem figur geometrycznych,
rysowaniem szlaczków,
rysowaniem szlaczków,
Dysleksja
Dysleksja
ma trudności w różnicowaniu głosek
ma trudności w różnicowaniu głosek
podobnych dźwiękowych,
podobnych dźwiękowych,
zaburzenia analizy i syntezy
zaburzenia analizy i syntezy
wyrazów,
wyrazów,
ma problemy z zapamiętywaniem
ma problemy z zapamiętywaniem
krótkich wierszyków i piosenek, oraz
krótkich wierszyków i piosenek, oraz
miesięcy, trudności z wymową,
miesięcy, trudności z wymową,
wadliwa wymowa,
wadliwa wymowa,
Dysleksja
Dysleksja
Objawy trudności w nauce
Objawy trudności w nauce
W pisaniu
W pisaniu
trudności z utrzymaniem pisma w
trudności z utrzymaniem pisma w
liniaturze zeszytu
liniaturze zeszytu
trudności w przepisywaniu
trudności w przepisywaniu
trudności w pisaniu ze słuchu
trudności w pisaniu ze słuchu
mylenie liter
mylenie liter
b-p
b-p
,
,
d-b
d-b
,
,
d-g
d-g
,
,
u-n
u-n
,
,
m-w
m-w
,
,
n-
n-
w
w
(inwersja statyczna)
(inwersja statyczna)
s-z
s-z
,
,
dz-c
dz-c
,
,
sz-s
sz-s
,
,
o-
o-
a
a
,
,
ł-l
ł-l
,
,
ę-e
ę-e
Dysleksja
Dysleksja
trudności w pisaniu wyrazów ze
trudności w pisaniu wyrazów ze
zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami
zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami
tracącymi dźwięczność
tracącymi dźwięczność
nieróżnicowanie
nieróżnicowanie
ę-en-e
ę-en-e
,
,
ą-om
ą-om
opuszczanie drobnych elementów liter,
opuszczanie drobnych elementów liter,
gubienie liter, opuszczanie końcówek i
gubienie liter, opuszczanie końcówek i
cząstek wyrazów
cząstek wyrazów
opuszczanie litery
opuszczanie litery
y
y
przestawianie liter w wyrazach (inwersja
przestawianie liter w wyrazach (inwersja
dynamiczna)
dynamiczna)
przestawianie szyku dyktowanych wyrazów
przestawianie szyku dyktowanych wyrazów
Dysleksja
Dysleksja
błędy ortograficzne wynikające ze słabszej
błędy ortograficzne wynikające ze słabszej
pamięci wzrokowej
pamięci wzrokowej
zniekształcanie graficznej strony pisma
zniekształcanie graficznej strony pisma
wolne tempo pisania
wolne tempo pisania
niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,
niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,
trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie
trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie
brzmiących (np. bułka - półka);
brzmiących (np. bułka - półka);
złe rozmieszczenie pracy pisemnej w
złe rozmieszczenie pracy pisemnej w
przestrzeni;
przestrzeni;
brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji;
brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji;
Dysleksja
Dysleksja
W czytaniu
•wolne tempo, niepewne, "wymęczone",
•błędy w czytaniu: zamiana liter, opuszczanie liter, zamiana brzmienia,
nieprawidłowe odczytywanie całych wyrazów
•trudności we właściwej intonacji czytanej treści – zbytnia koncentracja
na technice obniża rozumienie czytanej treści
•rozpoznawanie napisów po cechach przypadkowych – zgadywanie
•opuszczanie linii lub odczytanie jej ponownie, gubienie miejsca czytania;
•opuszczanie całego wiersza
•zmiana kolejności liter i wyrazów,
•przestawianie liter w wyrazie, co zmienia jego sens;
•niechęć do czytania, zwłaszcza głośnego
•trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i syntezie sylab;
•trudności w wyszukaniu najistotniejszej myśli w tekście;
•tzw. hiperleksja: czytanie płynne, w dobrym tempie, bezbłędne, jednak
bez rozumienia treści;
Osoby z dysleksją rozwojową narażone są na wiele niepowodzeń szkolnych,
co wywołuje u nich frustrację. Olbrzymi wysiłek włożony w naukę daje
czasami znikome efekty. Przez to taka osoba czuje się gorsza (głupsza), ma
poczucie niższej wartości, brak wiary w swoje możliwości. Taki stan wtórnie
osłabia jej możliwości intelektualne. Następuje sprzężenie zwrotne: trudności
pogłębiają się, powodują coraz częstsze niepowodzenia i potwierdzają
negatywną opinię innych i co gorsze - swoją własną. Bez fachowego wsparcia
poprzez zajęcia terapii pedagogicznej, prowadzone przez pedagoga lub
psychologa przygotowanego do pracy z osobą dotkniętą dysleksją rozwojową,
trudno osobie z dysleksją, nawet przy wsparciu najbliższych, wyrwać się z
tego zaklętego kręgu.
Dziecko nie musi czekać na zdiagnozowanie dysleksji rozwojowej, aby
uczestniczyć w zajęciach terapii pedagogicznej. Już zaliczenie do tzw. grupy
ryzyka dysleksji jest wystarczającym powodem do podjęcia pracy z
dzieckiem. Zajęcia te mają charakter stymulujący rozwój intelektualny,
poznawczy, nie mogą więc nikomu zaszkodzić. Obowiązuje tu zasada: IM
WCZEŚNIEJ, TYM LEPIEJ.
Z dysleksji nie można się wyleczyć, nie można z niej wyrosnąć. Zostaje z
człowiekiem na całe życie. Można nauczyć się z nią sobie radzić.
Jednak historia i współczesność potwierdzają, że osoby z dysleksją to często
indywidualiści o ponadprzeciętnej inteligencji i wyjątkowych uzdolnieniach.
Często nawet żartobliwie stwierdza się, że jeżeli ktoś ma dysleksję, musi być
wyjątkowy. Ich inność nie znajduje jednak zrozumienia. Dlatego wysiłki
terapeutów skierowane są również na podkreślenie mocnych stron tych osób i
adekwatne kierowanie ich dalszej edukacji, aktywności.