Slajd 1

WPROWADZENIE

Grecja, położona na półwyspie Bałkańskim,

na południu Europy, otoczona jest morzami

basenu Morza Śródziemnego: Morzem

Trackim, Egejskim, Kreteńskim i Jońskim.

Śródziemnomorski klimat Grecji

charakteryzuje się suchymi, gorącymi

latami i wilgotnymi zimami. Starożytni

Grecy nie tu mieli łatwego życia. Żyjąc na

wybrzeżu Morza Śródziemnego wciąż byli

narażeni na różnego rodzaju kataklizmy,

takie jak trzęsienia ziemi, susze, powodzie

czy wybuchy wulkanów. Ich świat był jeszcze

bardzo prosty i prymitywny, wciąż musieli

w nim walczyć o przetrwanie. Uboga ziemia,

górzyste, trudne warunki i oddzielenie

morzem od innych krajów, ukształtowały

kraj i zamieszkujących go ludzi.

Grecja

Wybuch wulkanu

POWSTANIE MITOLOGII

W otaczających

człowieka,

niezrozumiałych,

niezrozumiałych, tajemniczych

i groźnych

zjawiskach Grecy widzieli potęgi silniejsze

od człowieka, wobec których staje się on

bezsilny. Mitologia powstała więc z

poczucia niemocy i z potrzeby pomocy.

Mity powstały, aby pomoc człowiekowi

w wyjaśnieniu, zrozumieniu i poznaniu

świata. Wyrosły na podłożu religijnym,

dlatego dawały odpowiedzi na pytania

stawiane na sposób religijny: jaka potęga,

jakie bóstwo zrobiło czy odpowiada za tę

czy inna rzecz na tym świecie?

Wyjaśnienie przez mitologię znaczyło tyle,

co powiedzieć, jaki bóg to zrobił. Dlatego

też każda rzecz, która wymagała

wytłumaczenia miała swój własny mit,

objaśniający, jaki bóg i jak dał jej

istnienie. Mity tworząc jedność wyjaśniały

jak powstał cały świat.

Bogowie olimpijscy,

Nicolas Andre Monsiau

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

„Na początku był Chaos. Któż zdoła powiedzieć

dokładnie, co to był Chaos? Niejedni widzieli w

nim jakąś istotę boską, ale bez określonego

kształtu. Inni –
a tych było więcej - mówili, że to wielka otchłań,

pełna sił twórczej i boskich nasieni, jakby jedna

masa nie uporządkowana, ciężka i ciemna,

mieszanina ziemi, wody, ognia i powietrza. Z tej

napełnionej otchłani, kryjącej w sobie wszystkie

zarodki przyszłego świata, wyłoniły się dwa

potężne bóstwa, pierwsza królewska para bogów.

Uranos - Niebo i Gaja - Ziemia. Oni dali początek

wielu pokoleniom bogów.
Z ich małżeńskiego związku wyszedł wielki ród

tytanów, wśród których najstarszy był Okeanos,

bóg potężnej rzeki, co szerokim, błękitnym

kręgiem opływa całą Ziemię dookoła. Młodszym

rodzeństwem tytanów byli kiklopowie (cyklopi) i

hekatonchejrowie - sturęcy. Cyklopi, potwornego

wzrostu, o dzikim wyglądzie, mieli jedno oko w

środku czoła, a hekatonchejrowie o stu rękach

przerażali swą siłą niezłomną. Uranos nie był

zadowolony z tego potomstwa, które było

szkaradne lub okrutne. Wszyscy oni napełniali go

strachem i odrazą. Nie spodziewając się po nich

ani wdzięczności, ani poszanowania swej władzy

ojcowskiej, strącił ich
w bezdenne czeluści Tartaru. Stamtąd nie było już

powrotu. Tartar rozciągał się tak głęboko pod

ziemią, jak wysoko ponad nią roztacza się niebo.

[. . .]

Mozaika z Aion przedstawiające

Matkę Ziemię

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

Gaja usłyszała jęk potępionych tytanów dobywający się z przepastnych wnętrzności ziemi.

Znienawidziła wyrodnego ojca i zaczęła knuć spisek przeciw jego władzy bezwzględnej. Namowom

matki uległ najmłodszy z tytanów - Kronos, dotychczas nie pozbawiony wolności. Uzbrojony w stalowy

sierp, zaczaił się na Uranosa, okaleczył go haniebnie i strącił ze świetlistego tronu niebios. [. . .]
Razem z bogami rodził się świat. Nad ziemią, która jako ląd stały wydobywała się z chaosu, świeciło

młode słońce, a z chmur spadały deszcze obfite. Podniosły się pierwsze lasy i ziemię przykryła wielka,

szumiąca puszcza. Po nieznanych wzgórzach błądziły rzadkie zwierzęta. Z wolna rzeczy zaczęły

przybierać znajome kształty. Źródła znalazły swoje groty, a jeziora wygodne kotliny; góry śnieżnym

grzbietem zarysowały się na jasnym niebie. Gwiazdy lśniły w ciemnych przestworzach nocy, a kiedy

one pobladły, ptaki wydzwaniały jutrzence są pierwszą pieśń powitalną

Uranos pokonany przez Kronosa

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

Nad światem rządził Kronos wraz
z małżonką Reją. Był to władca ponury i

podejrzliwy. Większą cześć uwięzionych braci

pozostawił
w otchłani Tartaru. Zachował w pamięci

klątwę ojca, który mu przepowiedział, że i

jemu syn odbierze berło. Każde więc dziecko,

które powiła Reja, natychmiast połykał. W

ten sposób pięcioro dzieci dostało się do

potwornych wnętrzności tytana. Gdy urodziło

się szóste dziecko, Reja podała Kronosowi

kamień zawinięty w pieluszki. Kronos

połknął kamień sadząc, że połyka syna.
Tymczasem Reja zeszła na ziemię. Chciała

umyć niemowlę, ale nigdzie nie mogła

znaleźć źródełka. Pomodliła się do Gai i

uderzyła berłem
o skałę. Z twardego głazu wypłynął jasny

strumień.
Wykąpawszy małego, nadała mu imię Dzeus.

Powędrowała na Kretę i w złotej kołysce

złożyła go
w grocie idajskiej, której wejście osłaniał

gęsty las,
a po ścianach pełzały lśniące zwoje bluszczu.

Dzeus chował się pod opieką nimf górskich,

karmiony mlekiem kozy Amaltei. [. . .]

Kronos pożerający swoje dziecko

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

Dzeus dorósł i wyszedł z ukrycia, miał teraz

stanąć do walki z ojcem. Poradził matce, aby

przede wszystkim dała Kronosowi środek na

wymioty. Wtedy Kronos, wśród straszliwych

męczarni wyrzucił z powrotem połknięte

potomstwo. Był to wcale piękny zastęp młodych

bogów: synowie - Hades i Posejdon i trzy siostry

- Hera, Demeter i Hestia. Właśnie umarła dobra

koza Amalteja.

koza Amalteja. Nawet

po śmierci oddała swemu

wychowankowi jeszcze jedną przysługę,

albowiem z jej skóry uczynił sobie Dzeus

puklerz, którego nie mógł przebić żaden pocisk.

Tak powstała egida, cudowna tarcza, którą

Dzeus brał zawsze do bitwy. Pierwsza, którą

stoczył, była przeciw ojcu. polem walki były

równiny Tesalii.

Kronos z tytanami zajął górę Otys, Dzeus ze

swoimi sprzymierzeńcami opanował śnieżne

szczyty Olimpu. Dziesięć lat trwała wojna bez

widocznego skutku, gdy Dzeus postanowił

wprowadzić nowe siły do tych śmiertelnych

zapasów. Uwolnił mianowicie

z Tartaru cyklopów i sturękich, trzech

olbrzymów,

z których każdy miał sto rąk i głów pięćdziesiąt.

W owym dniu wywiązała się zaciekła bitwa.

Z gwałtownym hukiem morza mieszał się jęk

ziemi

i nieba. Pod nogami nieśmiertelnych drżał

Olimp,

a drżenie to dawało się odczuć w najdalszej

głębi Tartaru. Z obu stron podnosił się zgiełk

nieopisany. Gwiazdy spadały z firmamentu.

Popiersie Zeusa /Dzeusa/

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

Ze szczytów Olimpu Dzeus bez przerwy ciskał

pioruny, które dniem i nocą wykuwali cyklopi.

Gromy rozbiegały się po górach, a na równiny

lał się ogień święty. Ziemia pękała w

płomieniach, lasy całe paliły się jak smolne

pochodnie. Morza i rzeki wrzały. Płomienne

opary otoczyły tytanów, którym oczy ślepły od

niesamowitego blasku. Gwałtowne wiatry

wzbijały tumany pyłu, zdawały się unosić w

czarnych skrętach pioruny i błyskawice. gdy

na chwilę rozpraszały się chmury, widać było

w pierwszym rzędzie walczących trzech

olbrzymów sturękich, którzy za każdym razem

ciskali w tytanów trzysta skał, okrywając ich

jakby chmurą kamienną. Lecz nie byli on i tak

groźni jak pioruny Dzeusa, wobec których

stawali się tytanowie ogłuszeni i bezradni,

albowiem nikt z nich dotąd nie widział tej

straszliwej ognistej broni. Raz wraz któryś z

nich padał omdlały i bezwładny, w potoku

czerwonego światła i wśród przeraźliwego

huku gromów. Wówczas olbrzymi sturęcy

(hekatonchejrowie) chwytali te ogromne

ciała, z których, zda się, życie uciekało, i

wrzucali je w przepaści Tartaru, między

wygasłe i dymiące kratery, cuchnące bagna i

lodowe góry, gdzie brał ich już w swe

wieczyste posiadanie nieprzenikniony mrok i

noc nieskończona.
Jak wprzódy dostojny Uranos, tak obecnie

Kronos zwalił się w nicość zapomnienia, z

której dochodziły już o nim tylko słabe echa.

[. . .]

Upadek tytanów, Cornelius

van Haarlem

MIT O POWSTANIU

ŚWIATA

Kiedy Dzeus osiadł tron niebieski, ludzie

już byli na ziemi i przed ich

zatrwożonymi oczyma rozgrywały się

walki bogów o panowanie nad światem.

O powstaniu rodu ludzkiego różne były

podania: że wyszedł wprost z ziemi,

wspólnej macierzy wszystkiego, co żyje:

że lasy i góry wydały ludzi na

podobieństwo drzew i skał: że ludzie

pochodzą od bogów - tego mniemania

byli zwłaszcza królowie
i szlachta. [. . .]
Inne podania głosiły, że człowiek jest

tworem jednego z tytanów -

Prometeusza, który ulepił go
z gliny pomieszanej ze łzami. Duszę zaś

dał mu
z ognia niebieskiego, którego parę

iskier ukradł
z rydwanu słońca.”

(

Parandowski J.,

Mitologia. Wierzenia i podania Greków i

Rzymian

, Wyd. Puls, 1992)

Bogowie olimpijscy – Hermes, Zeus i

Atena

CELE OPOWIEŚCI

MITYCZNYCH

Mity zaspakajały nie tylko religijne potrzeby Greków,

ale też potrzeby moralne i poznawcze. Wyjaśniały

tajemnice początków kosmosu

i człowieka, tłumaczyły zjawiska przyrody, ale też

ludzkie namiętności i uczucia. Odwoływały się do

symboli, które oczywiście nie tłumaczyły niczego

wprost, ale miały działać na wyobraźnię i skłaniać do

refleksji.

„

Skąd powstał świat? Powstał dzięki bóstwom. A skąd

bóstwa? Niższe bóstwa powstały dzięki wyższym. A

wyższe dzięki jeszcze wyższym. Każdemu bóstwu

odpowiada podległa mu rzecz,

a porządek, w jakim powstawały rzeczy, odpowiada

porządkowi, w jakim powstawały bóstwa. Zasada tej

genealogii była prosta: mniejsze pochodzi z

większego, mniejsza rzecz z większej, mniejsze

bóstwo z większego.

Najtrudniejszy do wymyślenia był początek

genealogii: niechby wszystkie rzeczy i istoty powstały

z nieba i morza, niebo zaś i morze z ziemi, a ziemia

skąd? Czy może ziemia, a raczej bóstwa ziemi były

pierwszym początkiem? Na pytanie to

kosmologiczno-teologiczni poeci odpowiadali w

dwojaki sposób: jedni rozpoczynali świat od chaosu,

nocy, od

nocy, od niezrozumiałego

i bezrozumnego prabytu,

z którego potem dopiero wyłoniło się wszystko, co

jasne, rozumne i doskonałe; inni, mniemali, że

pierwszy początek był rozumny i doskonały,

przyjmowali, że początkiem świata jest Zeus, który

rozkazuje rozumnie i ład zaprowadza we

wszechświecie.” (

Tatarkiewicz

Historia filozofii

1, PWN, 2009)

Prometeusz dający ogień

ludzkości, Heinrich

Friedrich Füger

MITOLOGIA A FILOZOFIA

Grecy opowiadając o początkach świata

dawali wyraz uczuciu grozy wobec

otaczającej ich rzeczywistości. Jednak ich

geniusz polegał na tym, że nie

geniusz polegał na tym, że nie
poprzestawali

na jej opisie, ale zadawali

ważne do dzisiaj pytania: o miejsce

człowieka w świecie, o jego związki z

przyrodą i innymi ludźmi, miłość i śmierć.

Pytania te przejęła potem filozofia.

Mitologia i filozofia mają więc to samo

źródło, jakim jest zadziwienie światem i

pytanie "dlaczego”?

„

„Dzięki bowiem dziwieniu się ludzie
obecni, jak i pierwsi myśliciele zaczęli
filozofować. Kto jest bezradny i dziwi się,
poznaje swoją niewiedzę. Jeśli więc
filozofowali w tym celu, ażeby uniknąć
niewiedzy, to jasne, że poszukiwali wiedzy
dla poznania, a nie dla jakiejś korzyści.”
(

Arystoteles

, Metafizyka,

PWN, 1983)

Dyskobol – rzeźba Myrona

NAUKA A UMIEJĘTNOŚCI

„

Po pierwsze, odosobniona trafna obserwacja

i pojedyncze prawdziwe twierdzenia nie stanowią

jeszcze nauki; aby stanowiły naukę, muszą być

związane z innymi

i uporządkowane.

Dalej: nie stanowi nauki

Dalej: nie stanowi nauki ogólnikowa

świadomość, że

rzeczy mają się tak a tak; świadomość ta musi być

zanalizowana i wyrażona w postaci twierdzeń przy

pomocy pojęć.

Wreszcie: nie dość jest coś wiedzieć, lecz trzeba

dowieść lub wykazać, że tak jest.

Jeszcze przed pierwszym matematykiem widział

każdy, kto budował sobie szałas na dwóch równych

kijach, że są one tak samo nachylone, ale tego, co

widział, nie umiał sformułować pojęciowo w formie

twierdzenia o równoramiennych trójkątach, a tym

bardziej nie umiał udowodnić tego twierdzenia.

A zatem: aby posiadane wiadomości mogły być

uznane za naukowe, muszą być uporządkowane,

zanalizowane, udowodnione. Bez tego są co najwyżej

umiejętnościami, nie nauką.

Również i cel nauki jest odmienny niż cel

umiejętności. Celem nauki są także prawdy

interesujące same przez się, podczas gdy w

umiejętnościach chodzi tylko o prawdy praktycznie

cenne. Umiejętności wytworzyły się dla celów

praktycznych i dla tych celów wystarczały. Gdy

zaczęto się także interesować prawdami dla nich

samych, wtedy powstał nowy cel i sposób ich

dochodzenia, cel i sposób naukowy.”

(

Tatarkiewicz

Historia filozofii

T 1, PWN, 2009)

Schemat obserwacji Talesa

NAUKA A MIT

Grecy opisując świat mówili o

bóstwach, nie o realnym przedmiocie,

uprawiali więc nie naukę, lecz mitologię.

Żeby powstała nauka, trzeba było

zmiany

w sposobie myślenia, konieczne było

zerwanie z myśleniem praktycznym i

mitologicznym.

Zadaniem, jakie stawia sobie

nauka, jest wyjaśnienie zjawisk - pod

tym względem nie różni się od

mitologii, ale sposób wyjaśniania jest

inny.

Uczta bogów, Giovanni

Bellini,

OD MITÓW I

UMIEJĘTNOŚCI DO NAUKI

W starożytnej Grecji w okresie

przedfilozoficznym najbliżsi nauki byli

przedstawiciele umiejętności

praktycznych

praktycznych i

poeci. Jedni rozważali

wszelkie zagadnienia technicznie,

drudzy wyłącznie z punktu widzenia

mitologii, więc ani jedni ani drudzy nie

uprawiali jeszcze nauki. Aż wreszcie

około VI wieku nastąpiło przejście od

umiejętności i mitów do nauki.

Homer

TALES

Tales umiał zmierzyć wysokość piramid i

odległość między statkami na morzu, potrafił

przepowiedzieć zaćmienie Słońca. Zajmował się

więc matematyką i astronomią, ale tylko na

sposób praktyczny i w celach praktycznych.

Obliczał, lecz nie umiał uzasadnić obliczeń,

przepowiadał zjawiska, lecz nie znał ich

przyczyn. Nie był więc matematykiem ani

astronomem, posiadał w tym zakresie

umiejętności praktyczne, a nie wiedzę

naukową.

Poza matematyką i astronomią Tales próbował

szukać prawdy, co do której nie mogło być

mowy o celach praktycznych, chciał dotrzeć do

prawdziwej rzeczywistości, do arche, stałej i

niezmiennej zasady rządzącej przemianami w

świecie zjawisk, a to było już dziedziną

filozofii. Tales jako pierwszy dokonał więc

zwrotu, jakim było zerwanie z praktycznym

sposobem myślenia Nie był matematykiem ani

astronomem, ale filozofem. I nic w tym

dziwnego, jako, że „

pierwszą nauką, jaka

powstała, była filozofia, ze względu bowiem na

ogólność swego przedmiotu miała najmniejsze

znaczenie praktyczne, ale była najbardziej

pociągająca teoretycznie”.

(

Tatarkiewicz

Historia filozofii

T 1, PWN, 2009)

Schemat twierdzenia Talesa

PIERWSZY FILOZOF -

TALES

Problemem, który rozważał

Tales było pochodzenie świata.

Jednak nie dociekał, jak jego

poprzednicy, kto ten świat zrobił,

ale jakim był od początku,

chodziło więc o to, co było

początkiem świata, a nie o to co

było przed. Grecy widzieli

jaki świat

jest,

od uczonego oczekiwali

wyjaśnienia jaki świat był.

Tales uważał, że

początkiem i

zasadą świata jest woda

, że ta

pierwsza postać jest także istotną,

dlatego świat po wszystkich

przemianach powróci do tej

przemianach powróci do tej
pierwszej

, z której wyszedł.

Filozofia Talesa była jeszcze

bardzo prosta i archaiczna, ale

jednak różna od mitologii.

Tales z Miletu

GRECJA KOLEBKĄ

ZACHODNIEJ CYWILIZACJI

„

Ziemia uboga, a przy tym morzem od

innych krajów oddzielona, nie

przyciągała cudzoziemców i długo

chroniła od klęsk wojny; natomiast

wywoływała kolonizację i czyniła, że

Grecy obcowali z kulturą innych

krajów; ustrój państwowy Grecji - duża

ilość małych państw - sprzyjał

wytwarzaniu się różnorodnych postaci

kultury, a przy tym przez

współzawodnictwo wzmagał ambicje.

Szczep grecki, bogato przez naturę

obdarzony, wydawał w

obdarzony, wydawał w d

ziedzinie nauki

talenty nie mniejsze niż w poezji,

plastyce czy w sztuce wojskowej.

Właściwe greckim umysłom

zainteresowanie otaczającym światem,

większe niż zainteresowanie własną

osobą, postawa śmiała a życzliwa

wobec rzeczywistości, kultura

plastyczna, żądza jasności, umiłowanie

rzeczy konkretnych, a jednocześnie

zdolność do abstrakcyjnego

rozumowania przyczyniły się do

stworzenia filozofii greckiej.”

(

Tatarkiewicz

Historia filozofii

T 1, PWN,

2009)

Delfy (Delfí) prastare

miasto

i świątynia grecka u stóp

Parnasu

BIBLIOGRAFIA



Aduszkiewicz A., Marciszuk P., Piłat R.,

Edukacja filozoficznA,

STENTOR,

2001



Arystoteles

, Metafizyka,

PWN, 1983



Gaarder J.

Świat Zofii

, Jacek Santorski & CO, 1995



Parandowski J.,

Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

, Wyd. Puls,

1992



Tatarkiewicz

Historia filozofii

T 1, PWN, 2009

Document Outline