SYSTEMY, STRUKTURY I 

PROCESY SPOŁECZNE

ZMIANA SPOŁECZNA

Zmiana społeczna - to zmiana 

zasadniczych struktur społeczeństwa lub 

grupy społecznej. Jest zawsze obecna w 

życiu społecznym, ale szczególnie szybko 

zachodzi w epoce nowoczesnej. Posunąć 

się można do stwierdzenia, że 

nowoczesna socjologia powstała z próby 

zrozumienia zmian jakie dały początek 

nowym formom porządku społecznego.

Zdaniem Sztompki zmiana społeczna to różnica „(…) między 

stanem systemu społecznego (grupy, organizacji) w jednym 

momencie czasu i stanem tego samego systemu w innym 

momencie czasu” Stan wcześniejszy i stan późniejszy mogą 

się różnić pod rozmaitymi względami. Może nastąpić:



zmiana składu systemu - przybywa lub ubywa członków 

systemu (migracja, rekrutacja itp.)



zmiana struktury systemu, a więc powiązań między 

elementami



zmiana funkcji pełnionych przez elementy społeczeństwa.

Z punktu widzenia koncepcji funkcjonalnej 

Parsonsa „zmiana społeczna to proces 

przełamywania stanów równowagi przez siły 

odśrodkowe i ustanawiania nowej równowagi 

systemu”.W związku z tym, że poszczególne 

części systemu są ze sobą powiązane, „zmiana 

w jednym punkcie wywołuje napięcie w 

sąsiadujących z nim częściach systemu. Jedną z 

podstawowych i natychmiastowych reakcji na 

napięcie jest aktywizacja uczuciowa w obronie 

zabezpieczonych prawem interesów”  

Ważnym kryterium jest zasięg zmiany, który pozwala wyróżnić 

zmiany o charakterze rewolucyjnym i ewolucyjnym, globalnym 

i marginalnym czy dokonującym się wewnątrz grupy i 

zmieniającymi całe społeczeństwa, kultury, cywilizacje. Inne 

kryteria dotyczą regularności, powtarzalności i incydentalności 

zmian.  

Badanie zmian możliwe jest przez analizę czynników 

integrujących lub powodujących dezintegrację; czynników 

wewnętrznych, endogennych i zewnętrznych, egzogennych; 

czynników ekonomicznych i pozaekonomicznych (np. religia, 

kultura, tradycja). Zmiany badane są także z punktu widzenia 

zachowań jednostkowych i zbiorowych, małych i dużych grup 

społecznych; można analizować wąski aspekt życia 

społecznego lub całokształt stosunków społecznych. 

Zróżnicowany jest też przedmiot badań: stosunki społeczne i 

ekonomiczne, polityczne, etniczne, instytucje, normy i inne.

Zmiany mogą być czynnikami służącymi 

kontynuacji lub negacji przeszłości 

(migracje, wojny, podboje, ideologie, 

tradycja, polityka, stosunki gospodarcze). 

Czasem przeobrażenia kumulują się 

wewnątrz jakiegoś systemu.  

Zmiany możemy wartościować w 

kategoriach postępu lub regresu. 

SYSTEMY, STRUKTURY I 

PROCESY SPOŁECZNE

TEORIE 

STRUKTUR 

SPOŁECZNYCH

Społeczeństwo bez struktury społecznej byłoby 

bezkształtnym zbiorem jednostek. Od 

najdawniejszych czasów zawsze kształtowały się 

jakieś struktury np. podział na płeć.

- struktura społeczna jest niezbywalnym atrybutem i 

pierwotnym ogniwem każdej komórki społecznej

- struktura społeczna występuje w różnych 

postaciach np. hierarchia, podział, zróżnicowania

Strukturę społeczną można zdefiniować jako układ 

stosunków między ludźmi, kategoriami 

społecznymi, organizacjami, instytucjami 

społecznymi i innymi elementami jakie występują 

w mikroskali na poziomie jednostek i poziomie 

globalnym.

Struktura społeczna socjologii) – układ wzajemnie 

powiązanych elementów składowych społeczeństwa, 

np. ról społecznych czy pozycji, między którymi 

zachodzą mniej lub bardziej dynamiczne procesy oraz 

występuje hierarchia społeczna. Jest to też układ 

stosunków społecznych pomiędzy poszczególnymi 

osobami, kategoriami społecznymi lub organizacjami.

Pojęcie struktury w socjologii zaczerpnięte zostało z 

biologii przez Herberta Spencera, który porównywał 

społeczeństwo do organizmu (zwierzęcego).

Czynniki kształtujące strukturę społeczną:



poziom rozwoju ekonomicznego



społeczny podział pracy



zasoby siły roboczej



stosunki własnościowe



proporcje między sektorami gospodarki

Wyróżnia się kilka koncepcji 

dotyczących struktury społecznej:

Teoria funkcjonalno – strukturalna

Jej zwolennicy (między innymi Auguste Comte i Herbert 

Spencer) uważali, że społeczeństwo jest całością składającą 

się z wzajemnie zależnych elementów, dzięki czemu 

możliwe jest funkcjonowanie i rozwój całej zbiorowości. 

Wszystkie wchodzące w jej skład części są równie ważne i 

tworzą niepodzielną całość.

W ujęciu Alfreda Radcliffe- Browne’a struktura społeczna jest 

siecią złożonych stosunków międzyludzkich. W jego ujęciu 

struktura społeczna jest układem pozycji, natomiast 

organizacja jest układem ról społecznych.

Koncepcja konfliktowa

Jej pomysłodawcą teoretycznym był Thomas Hobbes , do jej 

zwolenników należeli Karol Marks i jego następcy. Według 

nich społeczeństwo składa się z wzajemnie zwalczających 

się grup dążących do dominacji. Konflikt klasowy jest przy 

tym czynnikiem zmian społecznych. Państwo powstaje w 

drodze regulacji społecznych. Wtedy gdy społeczeństwo 

jest tak zróżnicowane, że prawa naturalne nie są w stanie 

rozwiązać tych różnic. Władza publiczna, która powstaje ma 

za zadanie chronić grupę posiadającą własność.

W ujęciu marksistowskim struktura społeczna ogranicza się do 

struktury klasowej, przy czym sama struktura społeczna 

wynika z relacji między pracą a kapitałem.

Koncepcja interakcyjna

Jej zwolennikiem był m.in. Herbert Blumer. Koncepcja ta odrzuca 

samo pojęcie struktury społecznej jako pewnego układu 

elementów tworzących całość. Istotą życia społecznego są 

przede wszystkim interakcje (inaczej ciągła wymiana 

informacji), jakie zachodzą między ludźmi podejmującymi 

wspólne działanie. Ludzie wchodząc w interakcje wytwarzają 

relacje, które nazywamy strukturą. Tak więc strukturę 

społeczną należałoby rozumieć jako pewien proces oraz układ 

porozumień i uzgodnień pomiędzy jednostkami. Następuje 

zróżnicowanie społeczne. Społeczeństwo opiera się na 

rodzinie i religii. Pojawia się sprawniejsza organizacja, która 

gwarantuje nowe możliwości.

Koncepcja strukturalistyczna

Claude Levi- Strauss  zakłada, że opisywane 

przez badaczy społeczeństw struktury to 

tylko modele (których tak naprawdę nie 

ma) przydatne w analizie mechanizmów 

zachodzących w społeczeństwach, 

natomiast mechanizmy te kształtowane są 

poprzez struktury głębokie istniejące w 

ludzkich mózgach.

Koncepcja strukturacji

Wprowadzona przez Anthony’ego Giddensa 

zakłada, że rzeczywistość społeczna ma 
dualną naturę. Z jednej strony struktura 
jest układem reguł działania, ale także 
umożliwia zaistnienie działań społecznych, 
jest elementem dynamizującym działanie 
społeczne.

Ujęcie holistyczne

Struktura jest mechanizmem, utrzymującym się w 

równowadze dzięki temu, iż jednostki przypisywane 

są do ról pełnionych w społeczeństwie, przy czym o 

jej kształcie czy zmianie decydują 

zinstytucjonalizowane normy społeczne. W 

opozycyjnym ujęciu mikrospołecznym, podłożem 

kształtowania się struktury społecznej są 

mechanizmy psychologiczne indywidualnych 

jednostek, które kształtują ją dzięki własnej 

aktywności.

BIBLIOGRAFIA:



Sztompka, P. Socjologia,



Białyszewski, H. Funkcjonalna 

koncepcja zmiany społecznej,



Ossowski, S. O strukturze społecznej,