Materiały pochodzą z Platformy 

Edukacyjnej Portalu 

www.szkolnictwo.pl

Wszelkie  treści  i  zasoby  edukacyjne  publikowane  na  łamach  Portalu  www.szkolnictwo.pl    mogą  być  wykorzystywane  przez  jego 
Użytkowników 

wyłącznie 

w  zakresie  własnego  użytku  osobistego  oraz  do  użytku  w  szkołach  podczas  zajęć  dydaktycznych.  Kopiowanie,  wprowadzanie  zmian, 
przesyłanie, 

publiczne 

odtwarzanie 

i  wszelkie  wykorzystywanie  tych  treści  do  celów  komercyjnych  jest  niedozwolone.  Plik  można  dowolnie  modernizować  na  potrzeby 
własne 

oraz 

do 

wykorzystania 

w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.

WIEDZA O 

SPOŁECZEŃSTWIE

TEMAT: Prawo i jego 

funkcje

Definicja prawa

„ Oddajemy się w 
niewolę prawa, aby 
zachować wolność”

Cyceron 

Prawo to zespół norm wydanych lub 
usankcjonowanych przez państwo  i 
zagwarantowanych przymusem państwa.

Personifikacją prawa jest  grecka bogini 
sprawiedliwości – TEMIDA. Zwykle przedstawiana z 
opaską na oczach – symbolem bezstronności (prawo 
nie patrzy na osoby, ale słucha argumentów).  

Waga – symbol obiektywnej oceny dowodów
Miecz – symbol władzy sędziowskiej i kary

Prawo  w  znaczeniu  przedmiotowym 

jest  to  zespół 

norm prawnych, wyróżniających się wśród ogółu norm społecznych, do 
których  należą  także  normy  obyczajowe  i  normy  moralne,  których 
naruszenie grozi sankcjami.

Cechami charakteryzującymi prawo w znaczeniu 
przedmiotowym są:

oznacza „dolegliwość” (karę), jak zostaje 
zastosowana wobec każdego, kto 
zachowaniem swoim naruszył obowiązującą 
normę prawną.

oznacza, że ustawodawca 
i organy stosujące przepisy 
prawne przyjmują, że z 
chwilą ich ogłoszenia mamy 
obowiązek je znać. 

Oznacza, że ustawodawca i organy 
stosujące przepisy prawne przyjmują, że 
z chwilą ich ogłoszenia mamy obowiązek 
je znać.

Prawo w znaczeniu podmiotowym 

to uprawnienia przyznawane jednostce przez 
obowiązujące akty prawne, czyli np. „mam prawo 
do…” (np. prawo do nauki).

Prawo w sensie podmiotowym daje 
możliwość dopiero z chwilą ich naruszenia 
przez osoby trzecie.

Np. (art. 198 k.c. mówi, że „ każdy ze 
współwłaścicieli może rozporządzać swoim 
udziałem bez  zgody pozostałych 
współwłaścicieli”) – z przepisu tego wynikają 
przysługujące uprawnienia każdemu 
współwłaścicielowi. 

Treścią prawa podmiotowego może być również 
możliwość domagania się określonego 
zachowania się pewnych osób. Przykładem takiego 
stanu prawnego jest norma art. 342 k.c., która 
brzmi : „ nie wolno naruszać samowolnie 
posiadania (np. rzeczy), chociażby posiadacz był w 
złej wierze (np. złodziej)”. 

Akt prawny

Akt prawny – to rezultat tworzenia prawa przez właściwy organ 
państwowy lub samorządowy. 

Akty prawne zawierają:

-nazwę, 

-określenie organu wydającego, 

-datę publikacji i datę wejścia w życie, 

-preambułę oraz pogrupowane w artykuły i paragrafy przepisy 
prawne. 

Budowa aktu prawnego

Część nieartykułowana

1.Określenie rodzajowe aktu.
2.  Data uchwalenia.
3.   Nazwa. Tytuł.
4.  W wypadku ustawy zasadniczej – preambuła.

Część artykułowana

5.Przepisy ogólne – określają zakres stosunków społecznych 
normowanych przez dany akt.
6.Przepisy szczegółowe – zawierają konkretne normy regulujące stosunki 
społeczne.
7.Przepisy przejściowe i dostosowujące – regulują wpływ nowego prawa 
na stosunki powstałe w wyniku działania starego prawa.
8.Przepisy końcowe – m.in. przepisy dotyczące wejścia aktu w życie i 
wygaśnięcia mocy prawnej.

Pochodzenie współczesnych 
systemów prawa

System prawa stanowionego 
Polega przede wszystkim na stanowieniu prawa przez organ 
ustawodawczy z uwzględnieniem ogólnych norm oraz 
zachowaniem formalnych procedur.
Taki system występuje w państwach Europy kontynentalnej, 
w tym w Polsce, oraz w niektórych państwach Ameryki 
Południowej.

System prawa precedensowego
Tworzony jest poprzez orzeczenia sędziów. Głównym 
zadaniem sędziego jest rozstrzygnięcie konkretnego 
przypadku, a nie sformułowanie normy prawnej. 
Uzasadniając orzeczenie, sędzia w rzeczywistości formułuje 
normę prawną, która od tego momentu obowiązuje i może 
być podstawą do wydawania kolejnych wyroków.  System 
ten, ukształtowany w Anglii i Walii, upowszechnił się w 
Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Indiach oraz Australii.

Pochodzenie współczesnych 
systemów prawa

System prawa oparty na panującej religii
Pozostaje w ścisłym związku z religią islamską oraz Koranem 
(Iran, Pakistan, Arabia Saudyjska, Sudan). Jest to prawo 
obowiązków wobec Allacha, władzy i rodziny, w znacznej 
mierze faworyzujące mężczyzn. Nieprzestrzeganie norm 
prawa jest grzechem lub herezją. Nie stosuje się go do osób 
żyjących w państwie islamskim, ale niebędących 
wyznawcami tej religii.

System hybrydalny (mieszany)
Został stworzony zarówno pod wpływem prawa 
stanowionego, jak i procesowego. Funkcjonuje między innymi 
w Egipcie, Szkocji, Japonii oraz RPA.

Zdarzenia prawne

Zmiana istniejącego stosunku prawnego – np. 

zmiana czynszu, zmiana umowy o pracę

Zaistnienie stosunku prawnego – np. urodzenie 

dziecka, zawarcie małżeństwa, zawarcie umowy

Wygaśnięcie istniejącego stosunku 
prawnego – np. śmierć małżonka, rozwód .

Funkcje prawa

Funkcja regulacji życia społecznego (stabilizacyjna) – prawo 
pozwala zapewnić obywatelom poczucie bezpieczeństwa w państwie. 
Eliminuje niepożądane zachowania. Utrwala istnienie ładu 
społecznego, gospodarczego, politycznego. 

Funkcja wychowawcza – prawo kształtuje pozytywne zachowania 
wobec przepisów prawnych, np. przestrzeganie przepisów ruchu 
drogowego. Mówimy wówczas o charakterze prewencyjnym. Prawo 
pełni także funkcję resocjalizacyjną, kiedy zastosowana kara działa 
tak, że osoba, której to dotyczy nie jest skłonna pogwałcić istniejące 
normy prawne.

Prawo  pełni  w  państwie  różnorodne  funkcje,  zarówno  wobec 
obywatela 

jak 

i wobec całej zbiorowości. Prawo reguluje życie polityczne, społeczne, 
gospodarcze i kulturalne w państwie, występuje również jako czynnik 
kontrolujący powyższe dziedziny. 

Funkcje prawa

Funkcja ochronna – prawo ma za zadanie chronić te wartości, które 
są ogólnie przyjęte i ważne ze społecznego punktu widzenia. 

Funkcja dynamizująca – prawo jest narzędziem zmiany różnych 
dziedzin życia, np. prawo oświatowe regulujące przepisy związane z 
Nową Maturą.  

Funkcja dystrybutywna – prawo rozdziela dobra i obciążenia, 
wynikające z funkcjonowania państwa, np. przez podatki.   

Funkcje prawa

Funkcja kontrolna – prawo określa postawy jednostek, grup 
społecznych, narodu i instytucji państwowych. Wyznacza jakie 
postępowanie jest zabronione , a jakie dozwolone. 

Funkcja represyjna – prawo ma za zadanie określić wymiar kary za 
dokonanie przestępstw, działać odstraszająco na sprawców, a także 
realizować zasadę nieuchronności  poniesienia kary za dokonane 
przestępstwo.

Funkcja organizacyjna – prawo tworzy ramy działania organów 
władzy publicznej oraz organizacji społecznych. 

Funkcje prawa

Funkcja kulturotwórcza – prawo integruje ludność zamieszkującą 
na danym terenie, np. działający zgodnie z prawem samorząd. 
Wpływa na kultywowanie określonych przez daną społeczność 
wartości. Znajomość przepisów prawnych określa poziom  kultury np. 
politycznej danej zbiorowości. Prawo decyduje o ciągłości historycznej 
danego narodu i państwa . Jego rozwiązania są zdobyczami 
cywilizacyjnymi, mają wartość kulturową.

Funkcja gwarancyjna – prawo wyznacza granice pomiędzy 
uprawnieniami państwa a wolnością jednostki. Wyznacza granice 
działania państwa wobec jednostki.

Założenie idealnego 
prawodawcy

Jest to idealistyczne założenie, które pozwala każdemu, kto 
dokonuje wykładni prawa, na odrzucenie wątpliwości, czy dany 
akt prawotwórczy został skonstruowany poprawnie. Dzięki temu 
można od razu przejść do interpretacji przepisów prawnych.

Idealny ustawodawca stanowi tylko te normy, które chce 
ustanowić i wyłącznie w takiej formie, w jakiej chce to uczynić. 
Poza tym idealny ustawodawca ma idealną wiedzę:

• językową i znajomość języka,

• na temat systemu prawa (wie, jakie normy obowiązują, jakie 
są relacje między nimi),

• na temat systemu aksjologicznego (wartości), zwłaszcza 
wartości społecznych (umie je w najlepszy sposób 
zhierarchizować).