Stereotypy i uprzedzenia

Funkcje stereotypów

• Źródło wiedzy społecznej
• Oszczędność poznawcza
• Podwyższenie lub utrzymanie 

pozytywnej samooceny

• Legitymizacja porządku społecznego

Wpływ stereotypów na ocenianie 

ludzi (wg Wojciszke)

• wpływają na interpretację znaczenia 

zaobserwowanych zachowań;

• wpływają na interpretację znaczenia cech;

• zindywidualizowana informacja o osobie 

spostrzeganej wpływa na rodzaj podschematu 

używanego w trakcie spostrzegania;

• wpływają na spostrzeżenia konkretnych osób, 

kiedy nie ma informacji zindywidualizowanej, a 

słabo lub wcale nie wpływają na spostrzeżenia w 

obecności takich jednoznacznych informacji;

• wpływają na spostrzeżenia konkretnych osób, 

jeżeli zindywidualizowana informacja na ich temat 

jest wieloznaczna.

Teorie wyjaśniające genezę 

stereotypów

• Teoria rzeczywistego konfliktu interesów

• Teoria przeniesienia agresji

• Teoria kategoryzacji społecznych

Teorie wyjaśniające genezę uprzedzeń

a. Teorie odwołujące się do różnic 

indywidualnych

• Osobowość autorytarna (Adorno)
• Współczesny rasizm 
• Model dysocjacji (Devine)
b. Teorie odwołujące się do dynamiki 

międzygrupowej

• Teoria tożsamości społecznej
• Teoria współzależności i stosunku władzy

Zjawiska związane z kategoryzacją 

społeczną

(1) Wzrost spostrzeganych różnic 

międzygrupowych

(2) Spadek spostrzeganych różnic 

wewnątrzkategorialnych

 Efekt jednorodności grupy obcej

Teoria tożsamości społecznej 

(Tajfel, Turner, 1986)

Założenia:
(1) Skłonność do dzielenia ludzi na kategorie;
(2) Kategoryzacja prowadzi do podziału na grupę 

swoją i obcą;

(3) Jedno ze źródeł pozytywnej samooceny to 

przynależność do cenionej grupy społecznej

Zjawiska:
 Faworyzacja grupy własnej i deprecjacja obcej
 Faworyzacja grupy własnej: mechanizm 

podtrzymania pozytywnej samooceny, prowadzi 

do wzrostu identyfikacji z grupą własną

Działania grup stereotypizowanych 

negatywnie – teoria tożsamości 

społecznej

• Zmiana stosunków z grupą o wyższym 

statusie

• Asymilacja (strategia przechodzenia)
• Taktyka społecznej kreatywności: (1) zmiana 

cech odróżniających; (2) pozytywne 
wartościowanie cech odróżniających; (3) 
wybór obiektu porównań o niższym statusie 
(porównania w dół)

• Rywalizacja międzygrupowa (ruchy 

społeczne i polityczne)

Teoria współzależności i stosunku 

władzy

Założenia:
• Stereotypizacja zachodzi automatycznie (przejaw 

kategorialnego przetwarzania informacji)

• Indywidualizacja osoby spostrzeganej ma 

charakter kontrolowany

Warunki indywidualizacji:
• Motywacja: zależność od spostrzeganej osoby ( 

trafność i poczucie kontroli), brak zagrożenia 

samooceny, konieczność dopasowania sądów do 

standardów

• możliwości

Modyfikacja i kontrola stereotypów: 

Hipoteza kontaktu

Warunki: 
(1)współpraca i współzależność 
(2)sukces pracy grupowej; 
(3)równy status grup; 
(4)głębokość kontaktu i wielokrotność; 
(5)wsparcie instytucjonalne

Modyfikacja i kontrola stereotypów: 

procesy poznawcze 

• Rekategoryzacja

• Świadoma kontrola
Efekt sprężyny
Automatyzacja procesu kontroli

Wpływ osoby stereotypizowanej: obrona 

przed uprzedzeniami

• Wywołanie rekategoryzacji
• Zachęta do utożsamienia się (uznanie za członka 

grupy własnej)

• Wykorzystanie współzależności
• Konieczność uzasadnienia decyzji
• Aktywizacja wartości cenionych społecznie
• Odwoływanie się do pozytywnego autowizerunku 

oceniającego

• Wskazanie na rozbieżność między zachowaniem 

realnym a idealnym (postawą a zachowaniem)

• Ukazanie interesu własnego osoby oceniającej

Warunki nasilające występowanie 

uprzedzeń

• Presja czasowa i nadmierne obciążenie 

poznawcze

• Zagrożenie samooceny oceniającego
• Zagrożenie dla grupy własnej oceniającego
• Różnice indywidualne (SDO, sztywność 

poznawcza)