WYKŁADNIKI STRUKTURY 
TEMATYCZNO-
REMATYCZNEJ W JM

Joanna Filipczak, 
KLF UW

1.

TEORIA STR



Terminologia



Istniejące koncepcje opisu



Przyjęta metodologia

2.

STR w ujęciu A. Bogusławskiego



Założenia



Definicja tematu i rematu



Przykłady analizy (forma uproszczona)



Wykładniki STR

3.

STR w językach migowych



Wstępne założenia

4.

 Wykładniki  STR w językach migowych



Szyk



Intonacja i pauzy



Zdania z uwydatnionym tematem



Emfaza – zdania z uwydatnionym rematem (?)



Tzw. pytania retoryczne

4.

Podsumowanie

TROCHĘ TEORII 



Stosowane terminy:

TEMAT – REMAT                 TOPIC – COMMENT 
                       
                        TOPIC – FOCUS             NEW – GIVEN 

FOCUS – BACKGROUND                     TOPIC – TAIL 



aktualne rozczłonkowanie zdania



dynamizm komunikacyjny



funkcjonalna perspektywa zdania  

PERSPEKTYWY BADAWCZE:



ENKVIST (1984):

I.

nawiązujące do logiki tradycyjnej 
logiczno-semantyczne (logic-based definition)

II.

psychologizujące (psychological defnition)

III.

angażujące pojęcie struktury informacyjnej 
(based on information structure)

IV.

lansujące kryteria formalno-syntaktyczne, 
np. szyk 
(based on syntactic form)

TEORIE PSYCHOLOGIZUJĄCE



 niemiecka szkoła psychologizująca



TEMAT 

TO O CZYM SIĘ MYŚLI, ŻE SIĘ MÓWI
psychologiczny subiekt = temat



REMAT

TO CO SIĘ MÓWI O TYM, O CZYM SIĘ MYŚLI, ŻE SIĘ 

MÓWI

Psychologiczny predykat = remat

TEORIE OPARTE NA STRUKTURZE 
INFORMACYJNEJ



TEMAT

Informacja dana/znana/given/stara/ datum 

[Odbiorcy]



REMAT

Informacja nowa/new/novum [dla Odbiorcy]

A) Analiza STR wychodzi poza granice wypowiedzi i 

rozpatruje ją jako efekt dostosowania informacji 
do wymogów spójności tekstu: linking (kohezja); 
koherencja; comment (wprowadzenie nowej 
informacji)

van Dijk, Yule

TEORIE OPARTE NA STRUKTURZE 
INFORMACYJNEJ

B) Dynamizm komunikacyjny

Wypowiedź językowa jest zjawiskiem 
dynamicznym, w którym każdy element jest 
stopniowalny pod względem „informacyjności”

temat – remat – „przejście”

SZKOŁA PRASKA

Mathesius (1942), Daneš (1964), Firbas (1974)
 Sgall (1981)
 

TEORIE FORMALIZUJĄCE



CHOMSKY



JACKENDOFF



HALLIDAY

 „lewicujące”
                 struktura syntaktyczna, 

powierzchniowa

                                                      linearność, 

szyk

TEORIA LOGICZNO-SEMANTYCZNA

A. Bogusławski 
 „Problems of the Thematic-Rhematic Structure 

of Sentences” [1977]



semantyka strukturalna



struktura predykatowo-argumentowa (SPA)



referencja (+ rzeczywistość pozajęzykowa)

TEORIA LOGICZNO-SEMANTYCZNA

STRUKTURA TEMATYCZNO-REMATYCZNA to 

KOMBINACJA ELEMENTÓW (właściwości) ZDANIA:

(I)

Zdanie dotyczy konkretnego obiektu*

(II)

Zdanie może zawierać INDEKSY - elementy 
naprowadzające na dany obiekt (I), ale to nie jest 
to, co można powiedzieć o obiekcie

(III)

Zdanie zawsze orzeka coś o obiekcie (I) – akt 

predykacji podlegający negacji

(IV)

Zdanie MOŻE zawierać elementy podlegające 

negacji, ale które nie są tożsame z (III). Są to 
elementy, które mogą być negowane, ale akurat 
w danym zdaniu NIE SĄ. 

On          jest blondynem.

IND(II)              (III)

odsyła nas do jakiegoś obiektu (I) w 

rzeczywistości  

(I)

- temat

(III)

- remat: aktualnie pod negacją // jest 

blondynem, nie: szatynem, rudym itp.           

       On jest przystojnym blondynem.

           II(I)           III                IV

Struktura TR stawia pod negacją (III), to ten 

element, który orzeka nam coś o (I).



OBOWIĄZKOWO W STR:
I+II+III ---- obiekt +indeksy+predykacja

  

STR W UJĘCIU A. BOGUSŁAWSKIEGO:



głęboka struktura semantyczna



formalizacja struktury semantycznej ≠ 
struktura syntaktyczna



abstrakcyjna



dychotomiczna



hierarchiczna / wielopoziomowa



nastawiona na cel informacyjny



uniwersalna

WYODRĘBNIANIE STR W ZDANIU



PYTANIA DIAGNOSTYCZNE



KONTRAST ELIMINUJĄCY (alternatywa 
kontrastywna)

Tę książkę _ Natalia oddała. 

PD: Co się stało z tą książką?
KE: Natalia (ją) oddała, nie: Kasia pożyczyła

Tę książkę <T

I

) [R

I

>(T

II

>Natalia oddała]



Piotr pracuje i je kanapkę, a Jan kupił samochód i 
wyjechał na wakacje.

Piotr <T

1

)[R> (rp

1

>

1

pracuje (rp

2

>

1

 i je kanapkę] a 

Jan<T

2

) [R

2

> (rp

1

>

2 

kupił samochód (rp

2

>

2

 i wyjechał na 

wakacje.]



Jeśli Natalia przyjedzie Piotr będzie szczęśliwy.

 I poziom         <T

1

]

I

                                          [R

1

>

I

 
II poziom     <T

1

)

II

          (R

1

>

II

                <T

2

)

II

         R

2

>

II

  

STRUKTURA  HORYZONTALNA

STRUKTURA WERTYKALNA

I

[Jeśli Natalia przyjedzie<T

1

 ]

I            I

[R

1

>

I

Piotr będzie 

szczęśliwy.]

I

I

[Jeśli Natalia<T

1

)

II

 (R

1

>

II

 przyjedzie<T

1

 ]

I     

                                                  I 

[R

1

>

I

Piotr <T 

2

)

II

 (R

2

>

II

 będzie 

szczęśliwy]

I

WYKŁADNIKI STR W JĘZYKACH 
FONICZNYCH



szyk (np. inwersje)



elementy tzw. inherentnie tematyczne lub 
rematyczne (topikalziacja)



intonacja (akcent zdaniowy)



wykładniki leksykalne



morfologia (jap. wa) 



strona bierna

STR W JEZYKACH MIGOWYCH



ISTNIEJE! (uniwersalna)



OPIS: głównie anglocentryczny (Halliday i inni)



Pierwsze analizy STR w ASL:

Fischer (1974, 1975), Liddell (1980), McIntire
(1980), Baker and Cokely (1980), Padden
(1988), Isenhath (1990), Janzen 

(1995,1997,1999),

 Aarons (1996), Valli and Lucas (2000),

WYKŁADNIKI  STR W JĘZYKACH 

MIGOWYCH



Szyk



Intonacja i pauzy



Zdania z uwydatnionym tematem



Emfaza – zdania z uwydatnionym rematem (?)



Tzw. pytania retoryczne

SZYK, INTONACJA, EMFAZA

SZYK



Neutralny* szyk zdań wskazywałby na 
tendencję ustawiania tematu na początku 
zdania/rematu na końcu

TEMAT -----REMAT



szyk

HKSL:

 NG

a

 BOOK 

i-a

GIVE

j-b

 JENNY

b

 

         ‘Ng dał książkę Jenny.’

PJM

: AGNIESZKA

a

 

i-ix(a)

LUBIĆ

j-b 

LÓD

b

 

      ‘Agnieszka lubi lody.’ 

PD: Co lubi Agnieszka?
KE: lody, nie: cukierki, ciastka… 

WYKŁADNIKI PROZODYCZNE

PJM

:          IX

1

   

i-ix(1)

LUBIĆ    JABŁKO        ‘Ja  lubię 

JABŁKA.’

          

IX

1

  

i-ix(1)

LUBIĆ  JABŁKO   ‘Ja LUBIĘ jabłka.’

           IX

1

  

i-ix(1)

LUBIĆ  JABŁKO   ‘JA lubię jabłka.’ 

WYKŁADNIKI EMFAZY

   

pyt

                                               

pyt

KTO MARIA

a

 

i-ix(a)

KOCHAĆ, KTO

 ‘Kogo kocha Maria?’

JUTRO MAREK

a

 PRZYSZŁOŚĆ 

i-ix(a)

UCZĘSZCZAĆ 

LEKTORAT JUTRO

‘Jutro Marek pójdzie na lektorat.’

IX

2 i-2

MIEĆ KSIĄŻKA, 

i-2

MIEĆ

    ‘Masz książkę.’

KSIĄŻKA IX

2 

 

i-2

MIEĆ KSIĄŻKA

‘Masz książkę.’

IX

2 

 

i-2

MIEĆ KSIĄŻKA IX

2

‘Ty masz książkę.’

JANEK

a

 

i-a

IŚĆ

b

 SKLEP

b

 , 

i-a

IŚĆ

b

‘Janek poszedł do sklepu.’

     
     

top

MAREK 

a 

, 

i-ix(a)

KUPIĆ CIEKAWY KSIĄŻKA CIEKAWY

‘Jeśli chodzi o Marka, to on kupił ciekawą 

książkę.’

       

top                                                                             

retpyt

      

JUTRO, JAN

a

 

i-a

LATAĆ^KL:pojazd ‘samolot’

b

 

GDZIE WARSZAWA

b 

LATAĆ^KL:pojazd 

‘samolot’

b

 

‘Jeśli chodzi o jutro, to Jan leci (samolotem) do 

Warszawy.’

PROBLEMY



Funkcja/e emfazy?



Emfaza w JM zawsze pełni rolę kontrastywną?



Element  stematyzowany?



Rola pauzy?

ZDANIA Z UWYDATNIONYM 
TEMATEM

TOPIKALIZACJA

- uwydatnienie tematu 

w strukturze zdania 
za pomocą 
specjalnej struktury 
składniowej, 
przesuwającej temat 
na pozycję inicjalną 
zdania (ew. dodając 
odpowiedni morfem 
TOP)

Tegami wa hisyo ga kakusi-

ta.

list TOP sekretarka NOM 

schować-PST

‘Jeśli chodzi o list, to 

sekretarka (go) 
schowała.’

TOPIKALIZACJA W JM

Zdania z 

uwydatnionym 
tematem są 
traktowane w 
gramatykach JM 
(ASL, BSL, AUSLAN, 
DGS, ISL) jako rodzaj 
 odrębnej struktury 
składniowej 

Topikalizacja w JM 
wymaga nałożenia 
na temat 
elementów 
niemanualnych, np. 
wychylenia ciała do 
przodu (lub do tyłu) 
oraz podniesienia 
brwi*

BADANIA



Pierwsze analizy STR dotyczyły topikalizacji w 
ASL:

Fischer (1974, 1975), Liddell (1980), McIntire
(1980), Baker and Cokely (1980), Padden
(1988), Isenhath (1990), 
Janzen (1995,1997,1999),
 Aarons (1996), Valli and Lucas (2000),

PRZYKŁADY… JAK W PODRĘCZNIKU*

ALA LUBIĆ ALKOHOL
‘Ala lubi alkohol.’

ALA, LUBIĆ ALKOHOL
‘Jeśli chodzi o Alę, to ona lubi alkohol.’

ALKOHOL, ALA LUBIĆ
‘Jeśli chodzi o alkohol, to Ala go lubi.’

         t

                    t

PRZYKŁADY…

ALA LUBIĆ ALKOHOL
‘Ala lubi alkohol.’
PD: Co lubi Ala?/ EK: alkohol, nie: herbatę, 

wodę

ALA, LUBIĆ ALKOHOL
‘Jeśli chodzi o Alę, to ona lubi alkohol.’

PD: Kto lubi alkohol? EK: Ala, nie: Majka, Józek

         t

PRZYKŁADY…

                  top               neg 

LIU

:  MATHS //  LIKE^NEG  INDEX1  NEG 

         ‘Jeśli chodzi o matematykę, to ja jej nie 

lubię’

                                   top                       neg      

    

TSL

: THAT VEGETABLE, IX 

1

  

i-1

NOT-LIKE

                     ‘Jeśli chodzi o to warzywo, to ja  

go nie lubię.’ 

PRZYKŁADY…

MAMA, SKLEP

a

 IŚĆ

a

 

‘Jeśli chodzi o mamę, to poszła do sklepu.’
ew. ‘MAMA, poszła do sklepu.’

MARIA

a

, IX

a-3   

KOCHAĆ JAN

‘Jeśli chodzi o Marię, to ona kocha Jana.’
ew.‘ MARIA kocha Jana.’

             t   

             t

PRZYKŁADY…

JAN, LUBIĆ BANAN
‘Jeśli chodzi o Jana, to on lubi banany.’

OWOCE, JAN LUBIĆ BANAN
‘Jeśli chodzi o owoce, to Jan lubi banany.’

         t

                 t

PRZYKŁADY…

KSIĄŻKA JAN LUBIĆ, JĘZYKOZNAWSTWO
‘Jeśli chodzi o to, jakie Jan lubi książki, to są to 

(książki) językoznawcze.’

KSIĄŻKI, JAN, LUBIĆ JĘZYKOZNAWSTWO
‘Jeśli chodzi o książki i jeśli chodzi o Jana, to on 

lubi (książki) językoznawcze.’

                                      
    t

                 t      t

PROBLEMY?



Terminologiczny bałagan: topic/theme/focus



Czy to już focus czy jeszcze topic? (badania 
Aarons)



Różne rodzaje niemanualnych elementów 
topikalizacyjnych 



Różne rodzaje topikalizacji



Czy WYKŁADNIKI topikalizacji są uniwersalne?

T

O

P

IC

 A

 F

O

C

U

S

 (

A

A

R

O

N

S

)

Niemanualne 
wykładniki 
topikalizacji 

(Non-manual 
marking )

Co jest czym? 

Jak znaczące 
muszą być 
różnice w 
elementach 
artykulacyjnych?

Function
m1 



Brwi podniesione, głowa lekko odchylona 

w tył lub na bok, oczy rozszerzone, 

głowa porusza się przed siebie w dół



Może być akcentem kontrastywnym , 

nowa informacja

m2 



Znaczący ruch głową w tył lub/i w bok, 

oczy bardzo szeroko otwarte, głowa 

porusza się przed siebie w dół



Zmienia temat dyskursu,  zapowiada 

nową informację

m3 



Głowa w przód, lekko ruszająca się w 

górę i dół, ustaotwarte, górna warga 

podniesiona, brwi podniesione, oczy 

szeroko otwarte, nieznaczne potakiwanie



Stosowany tylko do znanych 

referentów, wprowadza zupełnie nowy 

temat dyskursu

JAN KOCHAĆ MARYSIA - ZAŁOŻENIA



m

1

MARYSIA, KOCHAĆ JAN
‘Marysię (nie Olę) kocha Jan.’

w ujęciu A. Bogusławskiego taka struktura to  

konstrukcja kontrastywna

Maria jest chora. 
Maria<T) (R>jest chora. [mówię o Marii(I), że…]

MARIA_ jest chora.
(R>Maria_ jest chora. <T) [Maria, a nie ktoś inny]

                m

1

JAN KOCHAĆ MARYSIA - ZAŁOŻENIA



m

2



m

3

JAN, IX3 KOCHAĆ MARYSIA
‘Jeśli chodzi o Jana, to on kocha 

Marysię,’

(topikalizacja)

MARYSIA, IX3 KOCHAĆ JAN
‘(ta) Marysia, ona kocha Jana.’

(konstrukcja  identyfikująca  (I),  R  w 

tym zdaniu będzie JAN)

     m

2

               m

3

! TROCHĘ INNY PODZIAŁ



Topikalizacja ogólna 
(o czym mowa w 
zdaniu)

IX

1

 CO_ROBIĆ, 

KUPIĆ KSIĄŻKA



Topikalizacja 
kontrastywna

JAN, KOCHAĆ MARIA

o Topikalizacja sytuacyjna

DOM

a

, IX

a

 WSZYSCY SPAĆ

                                
 t

         t

          t

TZW. PYTANIE RETORYCZNE

POTOCZNE ROZUMIENIE PR



pytanie retoryczne nie wymaga odpowiedzi 
(bo jest ona oczywista) lub też, na które nie 
można odpowiedzieć, bo stawia odbiorcę w 
kłopotliwej sytuacji

DEFINICJA TEORETYCZNOLITERACKA



Pytanie retoryczne jako ekspresywny środek 
stylistyczny. „Istotę jego stanowi fakt, że 
odpowiedź na postawione pytanie jest 
znana, a wiec posiada ona najwyraźniej 
charakter emocjonalny, a nie intelektualny. 
Stawiający pytanie nie tylko nie oczekuje 
odpowiedzi, ale niejako wpisuje ją w tekst 
wypowiedzi.

/”Zarys poetyki” Z. Mitosek/

DEFINICJA STRUKTURALNO-
SEMANTYCZNA



Pytanie retoryczne to rodzaj pytania 
pozornego tzw. replikującego

Pytania replikujące nie mają mocy 

rozpoczynania dyskursu

- odpowiedzi na pytania
- apele
- wypowiedzi asertywne
- pytania retoryczne

DEFINICJA STRUKTURALNO-SEMANTYCZNA

Wszystkie pytania retoryczne mają jawną lub ukrytą 

strukturę pytania rozstrzygnięcia, 

mogą być na POZÓR PYTANIAMI UZUPEŁNIENIA



Pytanie retoryczne: 

Czy S jest P?

a)

uważam za oczywiste, że prawda, iż S jest P

b)

uważam, że prawda, iż S jest P jest/powinno być 
oczywiste dla Ciebie

N posługuje się formą pytania by dać wyraz swoim 

emocjom

N oczekuje akceptacji sądu przez O, który pozostawia 

wypowiedź bez repliki/werbalizując aprobatę

DEFINICJE PR W PODRĘCZNIKACH 
AMERYKAŃSKICH



While some RQs are formatted as wh-
questions, they are not designed to make 
answers relevant, i.e. speakers do not 
ordinarily stop to allow for answers to be 
given. [Koshik 2003]



In general, a rhetorical question has the 
illocutionary force of an assertion of the 
opposite polarity from what is apparently 
asked. [Han 2002]



A rhetorical question is a question used as a 
challenging statement to convey the 
addressers commitment to its implicit 
answer, in order to induce the addressees 
mental recognition of its obviousness and the 
acceptance, verbalized or non-verbalized, of 
its validity. [Ilie 1999]

TZW. PYTANIA RETORYCZNE 
PRZYKŁADY



PJM

IX

3

 KUPIĆ KSIĄŻKA TEMAT JAKI JĘZYKOZNAWSTO

‘On kupił książkę językoznawczą.’

MARIA MIESZKAĆ GDZIE WARSZAWA
‘Maria mieszka w Warszawie.’

JAN KOCHAĆ KTO ANIA
‘Jan kocha Anię.’

               ret/pyt

      ret/pyt

    ret/pyt

TZW. PYTANIA RETORYCZNE 
PRZYKŁADY



ASL

JOHN BUY WHAT BOOK
‘John bought a book.’

IX

2

 CAN FIND COFFE WHERE STARBUCKS

‘You can find coffe at Starbucks’

TELL BILL YESTERDAY WHO MARY
‘Mary told Bill (that) yesterday.’

                       rhet/wh

                                               rhet/wh

                                              rhet/wh

DEFINICJE RQ Z PODRĘCZNIKÓW ASL



There are three types of questions in ASL – 
‘yes-no’ questions, ‘wh-word’ questions and 
rhetorical questions.  Rhetorical questions 
are not true questions since the Addressee is 
not expected to respond.



(…) Signer asks a question and then 
responds to it him/herself. RQs involve the 
use of ‘wh-word’: WHY, ‘WHAT’, WHO, WHEN, 
HOW. 

DEFINICJE RQ Z PODRĘCZNIKÓW ASL



RQs in English (żeby zrozumieć zasady 
stosowania tej struktury dla ASL)

Mary can’t play basketball tomorrow. Why? She 

just broke her leg.

“Why ” here is a rhetorical question. [??] 



However rhetorical questions are not true 
questions, and a response is not expected. It 
is the signer’s intention, immediately 
following this type of question to supply 
answer and information. 

RODZAJE PYTAŃ W PJM

MAREK WIDZIEĆ AGNIESZKA
‘Marek widział Agnieszkę?’  (Tak/Nie)

A: MAREK WIDZIEĆ KTO   
‘Kogo widział Marek?’
B: AGNIESZKA
‘Agnieszkę.’

MAREK WIDZIEĆ KTO AGNIESZKA
‘Marek widział Agnieszkę’

                                                              
t/n

    wh

   ret/pyt

ANALIZA STRUKTURY 
TZW. PYTANIA RETORYCZNEGO

Q-constituent  ____ A-constituent

MAREK WIDZIEĆ KTO____ AGNIESZKA

                 Q                                       A

            ret/pyt

ANALIZA SEMANTYCZNA 
TZW. PYTANIA RETORYCZNEGO

Struktura tematyczno-rematyczna:

Q-constituent  ____ A-constituent

MAREK WIDZIEĆ KTO____ 

AGNIESZKA

         znana inf.                 nowa inf.

               T                              R

                                                                                 
ret/pyt

ANALIZA SEMANTYCZNA 
TZW. PYTANIA RETORYCZNEGO

MAREK KOCHAĆ KTO AGNIESZKA

‘Marek kocha AGNIESZKĘ.’

PD: Kogo kocha 
EK: Agnieszkę, nie: Marysię, Zosię…

?? NARZUCA STRUKTURĘ TR, lokując REMAT na 

końcu zdania (pytanie diagnozujące +ZO)

      ret/pyt

PODSUMOWANIE



Termin ‘pytanie retoryczne’ dla 
analizowanych przykładów jest mylący



Proponowane terminy:



CQA – Clasual Question-Answer pair



rhq-answer sequences



*pseudocleft sentence (question-answer type)   



W językach migowych istnieją takie 
konstrukcje, które spełniają definicję 
właściwych pytań retorycznych (pozornych) 

Wykładniki STR w językach migowych nie różnią się w 

zasadniczy sposób od tych, które można znaleźć w 
językach fonicznych.

Problemy:



analiza tego, co „na powierzchni”



jak te wykładniki różnicują się w poszczególnych 
JM?



czy są jeszcze inne wykładniki?

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ!

Koniec