Opinia publiczna, poznanie 

społeczne – czyli jak myślą 

ludzie?

Wykład II

Formy aktywności 

zbiorowej

• Działania masowe – ludzie działają 

podobnie, ale niezależnie od siebie 

(oglądanie programu telewizyjnego).

• Zachowania zbiorowe – ludzie są 

blisko siebie, ale działają obok siebie 

(zachowania tłumu, np. wykład).

• Działania zbiorowe – ludzie działają 

razem (wspólne przedsięwzięcie).

Działania masowe

• Wielka (masowa) ilość osób
• Standaryzacja zachowań, równoczesność 

zachowań;

• Kultura masowa;
• Działania masowe mogą być spontaniczne (np. 

wsparcie pomarańczowej rewolucji na Ukrainie) 

lub mogą być przedmiotem interwencji (np. 

masowe spotkania w systemach totalitarnych);

• Reklama, zachęcania do oszczędzania lub 

przeprowadzenia badań medycznych itp. – to 

też sterowanie masowych działań.

Zachowania zbiorowe

• Zachowanie, którego źródła są 

spontaniczne i względnie 
niezorganizowane, prawie 
nieprzewidywalne, bez planu dotyczącego 
ich kierunku, które zależą od wzajemnej 
stymulacji zachodzącej między 
uczestnikami w bliskiej przestrzeni.

• Przykłady: tłum, panika, masowa histeria, 

widzowie na stadionie, widownia 
koncertowa, publiczność itp..

Zachowania zbiorowe - 

cechy

• Wspólna przestrzeń
• Anonimowość
• Bezrefleksyjność
• Spontaniczność reakcji
• Przelotność zachowań
• Brak norm moralnych
• Uleganie sugestiom i naciskom demagogów
• Uniformizacja zachowań
• Różne zbiorowości w przestrzeni (tłum, 

widownia, publiczność) różnią się zachowaniami

Zachowania zbiorowe - 

proces

• Psychologia tłumu czyli prawo 

indukowania szybkiego 
rozpowszechniania się emocji i 
zachowań.

• „Zaraźliwość społeczna” działania 

w tłumie

Działania zbiorowe

• Podejmowanie wspólnej aktywności, gdy 

ludzie uświadomią sobie wspólnotę celów. 
Działająca wspólnie zbiorowość staje się 
wówczas instrumentem niezbędnym do 
realizacji celów poszczególnych członków.

• Np. manifestacje przeciwników przemocy, 

wspólne marsze ludzi podzielających te 
same poglądy – ludzi łączą wspólne cele 
ideologiczne, wartości

Teorie zachowań 

zbiorowych 

• Teoria Gustawa Le Bona – teoria psychologii 

tłumu.

• Tłum to zbiór ludzi reagujący na bodźce zewnętrzne, 

np. na lecący kamień, okrzyk jednej osoby.

• Tłum odpowiada irracjonalnie na psychologiczne 

uczucia.

• Tłum jest czasowy, nie ma zasad, nie ma tradycji, 

formalnej kontroli, przywódców, wzorów zachowań, 
bezosobowość, sugestywność, brak jednostkowej 
odpowiedzialności

• Tłumy uzależnione są od tradycji i kultury.

Teorie zachowań 

zbiorowych

• Teoria konwergencji – tłum powstaje, gdy 

gromadzą się ludzie posiadający te same 
potrzeby, cele, interesy, np. zgromadzenie 
w kościele, na stadionie, w teatrze.

• Zachowania zbiorowe występują poprzez 

podzielanie tych samych kulturowych i 
osobistych cech wśród członków danej 
zbiorowości, która zachęca do kolektywnej 
odpowiedzi na daną sytuację.

Teorie zachowań 

zbiorowych

• Teoria wyłaniających się norm – 

tłum spontanicznie tworzy normy, 

które kierują zachowaniami danej 

zbiorowości.

• Wyłonione w zbiorowości normy 

usprawiedliwiają i ograniczają 

zachowania zbiorowe ludzi w tłumie.

• Normy zbiorowości mogą być 

sprzeczne z normami jednostkowymi.

Teoria Neila J. Smelsera

• Teoria określa następujące 

determinanty zachowań kolektywnych:

– Struktura społeczna (tradycyjne 

społeczeństwa są mniej skłonne do 
zachowań kolektywnych)

– Strukturalne napięcia – deprywacja 

potrzeb, emocji, np. brak akceptacji 
mniejszości, istnienie grup nacisków

– Upowszechnianie się ogólnych przekonań

Teoria Neila J. Smelsera

– Czynniki poprzedzające takie 

zachowania np. dramatyczne 
wydarzenia, przemoc policji, wspólne 
świętowanie sukcesów sportowych

– Działania mobilizacyjne – np. działania 

jednej osoby (np. WOŚP – Jurek Owsiak)

– Kontrola społeczna – np. prawo (dzisiaj 

protesty przeciw lustracji), przywódcy 
(spotkania z wyborcami).

Społeczeństwo masowe

• To relatywnie duża grupa osób, 

rozprzestrzeniona, anonimowa, 
reagująca na te same bodźce, ale 
każdy członek działa indywidualnie.

• W społeczeństwie masowym grupy 

pierwotne i nieformalne zostają 
zamienione przez wtórne, użyteczne.

Zachowania masowe

• To niezorganizowane, 

nieskoordynowane zachowania, 
które jednostka może wybrać. 
Podczas zachowań masowych (np. 
moda) ludzie działają jako 
jednostki i są przekonani, że 
działają racjonalnie.

Świadomość zbiorowa

•

Świadomość  społeczna  to  wzajemnie  powiązana  i 

zintegrowana  całość  treści  życia  duchowego, 

poglądów,  wartości,  idei,  postaw  i  przekonań 

charakterystycznych  dla  danej  zbiorowości,  grupy 

społecznej  czy  też  społeczeństwa  w  całości.  Należą 

do 

niej 

także 

pewne 

utrwalone, 

zinstytucjonalizowane 

przejawy 

aktywności 

i 

wytwory społeczne, nauka, sztuka, prawo, etyka itp.

•

Świadomość  zbiorowa  to  zintegrowana  całość 

indywidualnych 

świadomości 

oraz 

wspólnych 

wierzeń i uczuć przeciętnych członków danej grupy 

społecznej,  której  przypisuje  się  często  cechy 

psychicznego bytu ponad-jednostkowego.

Opinia publiczna

• To opinia podzielana przez zdecydowanie dużą 

liczbę osób (tu pojawia się oczywiście 
nieprecyzyjność sformułowania, co to znaczy 
„duża ilość osób”); 

• To dominujący pogląd charakterystyczny w danej 

populacji.

• To zjawisko powszechne, z którym liczą się 

zarówno politycy, jak i menedżerowie;

• Opinia publiczna jest nieuchwytna, ulega 

częstym zmianom wpływającym na dużą 
trudność jej zbadania i dokładnego poznania.

Co wpływa na opinię 

publiczną?

• Liderzy opinii publicznej
• Wydarzenia

Poznanie społeczne 

• Poznanie  społeczne  to  sposób,  w  jaki  ludzie  myślą  o  sobie 

samych  i  o  świecie  społecznym,  to  znaczy  jest  to  sposób  w  jaki 

selekcjonują, interpretują, zapamiętują i wykorzystują informacje 

społeczne w wydawaniu sądów i podejmowaniu decyzji.

• Oszczędność  poznawcza  to  proces  efektywnego  uproszczenia 

myślowego,  które  pomaga  jednostce  zrozumieć  rzeczywistość 

społeczną,  ponieważ  człowiek  nie  jest  zdolny  przetwarzać 

wszystkich informacji do niego docierających.

• Efekt  pierwszeństwa  to  proces,  za  sprawą  którego  nasze 

pierwsze  wrażenie  dotyczące  innej  osoby  wpływa  na  to,  że  jej 

późniejsze  zachowanie  interpretujemy  w  sposób  zgodny  z  tym 

pierwszym wrażeniem.

• Efekt  uporczywości  to  proces,  który  sprawia,  że  przekonania 

ludzi  dotyczące  ich  samych  i  świata  społecznego  utrzymują  się 

nawet  wtedy,  gdy  dane  wspierające  te  przekonania  zostały 

podważone.

Poznanie społeczne - 

generalizowanie

• Efekt „aureoli” to proces 

przypisywania cech pozytywnych osobie, 
firmie, produktowi w oparciu o 
wcześniejsze jednostkowe pozytywne 
doświadczenie.

• Efekt „diabelski” proces przypisywania 

cech negatywnych osobie, firmie, 
produktowi w oparciu o wcześniejsze 
jednostkowe negatywne doświadczenie.

Heurystyki

• Heurystyki  to  nieformalne  reguły  umysłowe, 

przy pomocy których ludzie oceniają innych.

• Heurystyka dostępności to odwoływanie się do 

naszych  twierdzeń  powstałych  w  oparciu  o 

wcześniejsze doświadczenie.

• Heurystyka  reprezentatywności  to  metoda 

polegająca  na  klasyfikowaniu  ludzi  i  rzeczy 

według  stopnia  podobieństwa  do  typowego 

przypadku 

znanego 

z 

wcześniejszych 

doświadczeń.

• Heurystyka 

zakotwiczenia 

polega 

na 

odwołaniu się do pewnego punktu wyjścia.

Teoria atrybucji

• Atrybucja to proces wyjaśniania 

przyczyn swojego zachowania, jak i 
zachowania innych ludzi.

• Atrybucja wewnętrzna to 

wnioskowanie, że jakaś osoba 
zachowała się w określony sposób 
zarówno ze względu na swoje 
właściwości, jak i postawy, charakter 
czy osobowość.

Teoria atrybucji

• Atrybucja zewnętrzna to wnioskowanie, 

że jakaś osoba zachowała się w określony 
sposób ze względu na właściwości 
sytuacji, w której się znalazła.

• Podstawowy błąd atrybucji – tendencja do 

przeceniania czynników wewnętrznych w 
ocenie zachowań innych ludzi, a 
przecenianie czynników zewnętrznych w 
ocenie własnych zachowań.