Dr hab. Aleksandra Tokarz

 

PSYCHOLOGIA EMOCJI I MOTYWACJI

2008/2009

Co to jest motywacja? 

Definicje, komponenty, modele

Szeroka definicja motywacji

• Energia wzbudzenia: AKTYWACJA 
• Ukierunkowanie wysiłków ku 

wybranemu celowi: NASTAWIENIE NA 
CEL

• Selektywna uwaga skierowana na 

odpowiednie bodźce: SELEKTYWNA 
UWAGA

Szeroka definicja motywacji

• Zmniejszona wrażliwość na bodźce 

nieodpowiednie: SELEKTYWNA UWAGA

• Organizacja reakcji w zintegrowany 

wzorzec lub sekwencję: ZACHOWANIE 

ZORGANIZOWANE

Wytrwała aktywność dopóki warunki 

wstępne nie ulegną zmianie: 

ZACHOWANIE REGULOWANE PRZEZ CEL

Ph. Zimbardo,1980

Motywacja a terminy pokrewne 
„Emocje”

„Proces emocjonalny jest jednym z 

podstawowych zasobów motywacji u zwierząt 
wyższych, jest rodzajem motywacji, która 
powstaje na podstawie złożonej aktywności 
neuronalnej raczej niż na podstawie pierwotnie 
określonego stanu chemicznego lub 
określonego stanu receptorów, jak to jest w 
przypadku popędów cielesnych i 
fizjologicznych takich jak głód, pragnienie, ból 
czy potrzeba soli”

• [Leeper, 1948]

Motywacja a terminy pokrewne 
„Emocje”

• Wzbudzane są sytuacyjnie

• Istnieje dla nich określona kategoria 

stymulatorów

• Określić dla nich można zbiór reakcji lub 

tendencji do działania

• Mają aspekt energetyczny, towarzyszy 

im silny przypływ energii

Motywacja a terminy pokrewne

„Emocje” a „Motywacja”

• Reakcja emocjonalna zależna jest od stanu 

organizmu czy jednostki, jego dyspozycji 
emocjonalnych i motywacyjnych

• Istnieją pożytki z łącznego analizowania 

procesu motywacyjnego i emocjonalnego 
[Lazarus]

• Emocje, motywacja i potrzeby są 

niezbędne w analizie  mechanizmów 
dynamiki zachowania

Motywacja  a terminy 

pokrewne

„potrzeba”

POTRZEBA JAKO STAN NIEDOBORU
• „Potrzeba (organiczna) jest stanem niedostatku 

lub nadmiaru w organizmie” (Woodworth, 1963)

• Jest to przykład rozumienia typowy dla 

zwolenników teorii redukcji popędu: potrzeba – 
popęd – reprezentacja psychologiczna – 
pobudzenia aktywacyjne – osiągnięcie celu – 
redukcja potrzeby

• Takie rozumienie potrzeby wprowadza 

semantyczną sprzeczność

Motywacja a terminy pokrewne 

„potrzeba

”

POTRZEBA JAKO PROCES MOTYWACYJNY
• „Potrzeba jest to napięcie wewnątrz 

organizmu, które prowadzi do 

zorganizowania pola działania odpowiednio 

do pewnych podniet lub celów: pobudza 

aktywność skierowaną na ich osiągnięcie” 

(McKinnon)

• W tej definicji jest analogia do 

wektorowych definicji motywacji, 

podkreślających jej aspekt kierunkowy i 

funkcjonalny

Motywacja  a terminy 

pokrewne

„potrzeba”

POTRZEBA W ZNACZENIU OBIEKTYWNYM

• Jest rozpatrywana z uwagi na 

obiektywne warunki przetrwania, 

rozwoju lub dobrostanu. Np.: definicja 

Tomaszewskiego:

Zależność człowieka od otoczenia po 

jakimkolwiek względem określa się jako 

potrzebę”

Motywacja  a terminy pokrewne

„potrzeba”

• Potrzeba jest pojęciem relacyjnym, 

opisującym układ człowiek – przedmiot 
– warunki.

• Jej wyjaśnienie odwołuje się do  

teleonomii

• „Potrzebą człowieka realizującego 

dowolny cel jest każdy warunek tego 
celu dający się określić obiektywnie.” 
[Kocowski, 1982, s.9]

Przegląd definicji motywacji wg 

przypisywanych jej funkcji

• Funkcje pobudzające motywacji:
„Motywacja to siła napędowa tkwiąca 

poza zachowaniem” [Madsen, 1974]

• Funkcja ukierunkowująca:
• Zachowanie zorientowane na cele
„Możemy definiować zachowanie 

motywowane w terminach końca, celu 
lub zamiaru zachowania” [Lester, 1973]

Przegląd definicji motywacji

• Funkcja ukierunkowująca
• „Motyw jest definiowany jako względnie 

stały bodziec, który rządzi zachowaniem 

organizmu, dopóki nie odpowie on w 

taki sposób, że nie jest już poddawany 

wpływowi tego bodźca” (Carr, 19250

• Podniety – bodźce powiązane treściowo i 

funkcjonalnie z zachowaniem 

motywowanym

• Adaptacyjne konsekwencje zachowania

Przegląd definicji motywacji

• Funkcja ukierunkowująca: definicje 

wektorowe 
[pobudzenie+ukierunkowanie]

„O zjawisku motywacji mówimy wtedy, 

gdy zachodzi: 1)podtrzymanie 
kierunku zachowania, 2) wzrost 
poziomu energii”

Duffy, 1947.

Przegląd definicji motywacji

• Funkcja „temporalna” motywacji
Przyszłościowa Perspektywa Czasowa 

[Zaleski,1991] PPC

Model Raynora:
Rozróżnia: bezpośrednie, , 

krótkoterminowe i przyszłościowe 
konsekwencje działań

Przegląd definicji motywacji

• Funkcja „temporalna” motywacji
• PPC wg Raynora:
• Związki pomiędzy seriami zadań 

opisuje ŚCIEŻKA KONTYNGENCYJNA 

[współzależna] LUB NIE 

KONTYNGENCYJNA [bez aspektu 

przyszłościowego i zależności]

• Odróżnia HIERARCHIĘ ZADAŃI 

HIERARCHIĘ CZASU

Przegląd definicje motywacji

• Świadomościowa:
• „Proces rządzący wyborem 

dokonywanym przez osoby lub niższe 
organizmy pomiędzy alternatywnymi 
formami aktywności dowolnej”

• [Vroom, 1964]

Przegląd definicji motywacji

• Świadomościowe określenie motywacji:
„Pierwotnym kryterium motywacji, 

jedynym, jakie jest używane przez 
wszystkie istoty ludzkie w wyjątkiem 
behaviorystów, jest kryterium 
subiektywne. Jestem motywowany, 
kiedy czuję, pragnę chcę lub tęsknię, 
życzę sobie czegoś lub czegoś mi brak”

Maslow, 1955

Modele motywacji wg Madsena

 

• Model homeostatyczny
• Model podnietowy
• Model poznawczy
• Model humanistyczny
Współcześnie także:
• Ewolucjonistyczny
• Atrybucyjny
• Związany z „ja”

Model homeostatyczny

• Najstarszy model motywacji, od 

„homeostazy” (W.B. Cannon,1915)

• „zakłada, iż wszystkie procesy biologiczne 

- w tym także zachowanie – są 
determinowane przez zakłócenie 
„homeostazy” tj, optymalnego stanu 
równowagi w organizmie. Procesy 
biologiczne przebiegają dopóty, dopóki 
homeostaza nie zostanie przywrócona” 
(Madsen. 1980, s.613).

Przydatne terminy:

• Zachowanie apetencyjne (apetytywne - 

appetitive):

„wstępna faza zachowania popędowego, 

wyrażająca się poszukiwaniem kontaktu z 

obiektem służącym do redukcji popędu (n. 

p. wypatrywanie ofiary)” [za: Strelau red. 

T.1, s. 584]

• Zachowanie konsumacyjne (consumatory):
„zachowanie spełniające; końcowa faza 

zachowania popędowego, służąca 

ostatecznej redukcji popędu” [za: Strelau 

red. T.1, s. 584]

Przydatne terminy

Zachowanie przeniesione (przerzutowe) 

(redirected actions, displacement activities)

„zachowanie wyzwalane przez wzbudzenie 

dwóch lub więcej wzajemnie wykluczających 

się popędów, polegające na realizacji 

pełnego łańcucha działań popędowych  na  

innym, niewzbudzającym konfliktu obiekcie” 

[za: Strelau red. T.1, s. 584]

n. p. jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i 

strachu. Zachowania „toaletowe” u szczura 

w konflikcie między ucieczka a eksploracją

Model homeostatyczny

• W terminach psychologicznych: zaburzenia 

równowagi wywołują potrzebę, które 
determinuje popęd. Popęd i procesy 
poznawcze determinują zachowanie, które 
„redukuje” lub „zaspokaja” potrzebę i 
przywraca homeostazę. (ibidem)

• Zachowanie to ma fazę apetencyjną i 

konsumacyjną

• Model popularny, biologistyczny, 

nadużywany (Hull, Freud)

Model podnietowy

• Niektóre bodźce zewnętrzne mają 

wpływ dynamizujący (np. wywołują 
aktywację)

• Ta aktywacja ( mobilizacja 

energetyczna organizmu) wraz z 
procesami poznawczymi determinuje 
zachowanie

Model podnietowy

• Zachowanie to odnosi się do zewnętrznych 

bodźców dynamicznych („podniet”)

• „Podniety” to n. p. „czynniki 

wzmacniające” i „obiekty spełniające”. 
Dzielą się na pierwotne  („wrodzone”) i 
wtórne.

• Model „podnietowy” motywacji odwołuje 

się do teorii hedonistycznych („prawo 
efektu”, „zasada przyjemności”)

Model podnietowy

• Terminy specyficzne: np. odwołujące 

się do teorii uczenia się Hulla – 
Spence’a: motywacja związana z 
podnietą („K”), popęd, siła nawyku, 
(determinują) potencjał reakcji, 
zachowanie.

• Inne terminy pokrewne „podniecie”: 

„wartość” Lewina, „kateksja” Freuda, 
„oczekiwanie – wartość” Atkinsona.

Model podnietowy

• „ Motywy są modyfikatorami podniet 

tj, jeżeli wartość podniety 
umożliwiającej zaspokojenie danej 
potrzeby, ma pewną absolutną siłę, 
to może być bardziej atrakcyjna 
(przyciągająca) dla osoby z wysokim 
motywem dotyczącym tej potrzeby, i 
mniej atrakcyjna dla osoby ze słabym 
motywem dotyczącym tej potrzeby”

Model poznawczy

PROCESY POZNAWCZE DYNAMIZUJĄ 

PROCESY MOTYWACYJNE  - I 

•

„dysonans, czyli istnienie relacji 

niezgodności między danymi 

poznawczymi, jest sam w sobie 

czynnikiem motywującym.(...) 

Dysonans poznawczy może być rozumiany 

jako warunek poprzedzający, prowadzący 

do działania zorientowanego na 

redukcję dysonansu, tak jak głód 

prowadzi do działania zorientowane na 

zredukowanie go.

 
(FESTINGER, za: Madsen, 1980, s.232)

Model poznawczy - I

• Np. Stwierdzenie empiryczne  z teorii 

Festingera

• „Dysonans powstały po podjęciu 

decyzji można zredukować przez 
zwiększenie atrakcyjności wybranej 
alternatywy, zmniejszenie 
atrakcyjności alternatywy odrzuconej 
lub też przez jedno i drugie”

(Za: Madsen, 1980, s.332)

Model poznawczy- II

PROCESY POZNAWCZE MAJĄ SWOJĄ 

„WEWNĘTRZNĄ – immanentną-  

MOTYWACJĘ” (intrinsic motivation)

• Np. koncepcja Woodwortha: „teoria prymatu 

zachowania”

• „najbardziej podstawowy rodzaj motywacji 

polega n aktywnym radzeniu sobie ze 

środowiskiem”

• „nawet bez „zewnętrznych” źródeł motywacji (jak 

potrzeby i podniety) ) organizm byłby aktywny.

Analogicznie: Jean Piaget, Deci, Ryan

Model humanistyczny

• Zakłada humanistyczną koncepcję 

psychologii - potrzebna koncepcja 
osoby dojrzałej i zdrowej,  wyjście 
poza paradygmat naturalistyczny – 
G.W. Allport

• Wysuwa hipotezę, że istnieje 

specjalna klasa motywacji ludzkiej

• PODEJŚCIE ORGANICYSTYCZNE

Podejście organicystyczne

1. Jedność, oryginalność, spójność 

normalnej osobowości

2. Organizm jest swoistą całością 
3. Jednostka jest motywowana 

samorealizacją

4. Organizm ma immanentne, 

potencjalne zdolności do rozwoju

Podejście organicystyczne

5. Ważne są nie tylko poszczególne 

funkcje ale wszystkie czynności 
organizmu

6. Więcej można się dowiedzieć z 

badania jednej osoby niż wielu

Model humanistyczny

• Pojęcie „autonomii funkcjonalnej” 

motywacji Allporta

• „ Według tej koncepcji u osób 

dorosłych, dojrzałych i zdrowych 
psychicznie, istnieje taka klasa 
motywacji, która jest funkcjonalnie 
niezależna od pierwotnej motywacji, 
obserwowanej u zwierząt” (za: 
Madsen, s.618)

Model humanistyczny

• Maslowa hipoteza „potrzeb rozwoju” w 

odróżnieniu od „potrzeb niedoboru”.

• Maslowa hipoteza samorealizacji
• „Kiedy wszystkie niższe w hierarchii 

potrzeby zastana zaspokojone, 
wówczas zachowanie jednostki 
determinują całkowicie najwyższe 
potrzeby rozwoju, czyli potrzeby 
samorealizacji” (za: Madsen, s.442)

Komentarz do modeli 

współczesnych: podmiot i 

sprawca

• Definicja podmiotu Tadeusza 

Tomaszewskiego (1977, s. 72, 73)

• spoistość wewnętrzna jest większa 

niż spoistość jego powiązań ze 
światem zewnętrznym,

• ma określoną tożsamość[...] 
• posiada „indywidualność”
• osobowości. Wrocław: Ossolineum, 59 – 

73.

Podstawowe odniesienie  

motywacji: podmiot i sprawca

• ma pozycję w świecie otaczającym

• związki, jakie go łączą ze światem

• wpływ, jaki jego własna działalność 

wywiera na otoczenie

• obiektywną swoją sytuację potrafi 

rozpoznać i zrozumieć 

• nowe bodźce interpretuje i selekcjonuje z 

uwagi na postawione zadanie

Podstawowe odniesienie  

motywacji: podmiot i sprawca

Jakie uzupełnienie wnosi „rozumiejąca” definicja 

podmiotu M. Majczyny (2000, s.38,39)

• konkretność
• samoistność
• Czasowość
• jedność (ujawnia się w konkretnych dokonaniach)
• cielesność 
• centrum (punkt odniesienia aktywności)
• jedyność (podział jest niemożliwy)
• źródło (sprawstwo)