Zagadnienie istnienia 

Boga

 

Istnienie Boga i w ogóle

2

Spór o powszechniki

• Badania logiczne 

doprowadziły do 
nominalizmu (XI w.)

• Nominalizm podważa 

dogmat Trójcy Świętej

– albo jest trzech (różnych) 

Bogów

– albo jest tylko jedna osoba 

Boska 

www.teologia.
pl 

 

Istnienie Boga i w ogóle

3

Dialektycy/antydialektycy

• Dialektycy:

– należy prowadzić badania 

nawet gdy prowadzą do 
sprzeczności z prawdami 
wiary

• Antydialektycy: 

– filozofia służebnicą teologii 

 

Istnienie Boga i w ogóle

4

Dialektycy/antydialektycy

• Dialektycy:

– należy prowadzić badania 

nawet gdy prowadzą do 
sprzeczności z prawdami 
wiary

• Antydialektycy: 

– filozofia służebnicą teologii 

 

Istnienie Boga i w ogóle

5

Dialektycy/antydialektycy

• Dialektycy:

– należy prowadzić badania 

nawet gdy prowadzą do 
sprzeczności z prawdami wiary

• Antydialektycy: 

– filozofia służebnicą teologii 

• Filozofia scholastyczna:

– wiara poszukująca zrozumienia 
– autonomia rozumu 

w granicach wiary

 

Istnienie Boga i w ogóle

6

Dowód ontologiczny

• Św. Anzelm z Aosty

, 

biskup Canterbury (1033-1109)

• Nawet głupiec ma ideę Boga, 

jako czegoś najdoskonalszego. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

7

Dowód ontologiczny

• Św. Anzelm z Aosty

, 

biskup Canterbury (1033-1109)

• Nawet głupiec ma ideę Boga, 

jako czegoś najdoskonalszego. 

• Co istnieje rzeczywiście, 

jest doskonalsze od tego, co istnieje tylko w myśli 
(temu bowiem brakuje rzeczywistego istnienia).  

 

Istnienie Boga i w ogóle

8

Dowód ontologiczny

• Św. Anzelm z Aosty

, 

biskup Canterbury (1033-1109)

• Nawet głupiec ma ideę Boga, 

jako czegoś najdoskonalszego. 

• Co istnieje rzeczywiście, 

jest doskonalsze od tego, co istnieje tylko w myśli 
(temu bowiem brakuje rzeczywistego istnienia).  

• Istota najdoskonalsza, gdyby istniała tylko w myśli, 

nie byłaby najdoskonalsza. 

• Zatem Bóg istnieje rzeczywiście. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

9

Dowody św. Tomasza

• Św. Tomasz z Akwinu (1225-

1274)

• Istota – istnienie 

prawo.univ.gda.pl

 

Istnienie Boga i w ogóle

10

Dowody św. Tomasza

• Św. Tomasz z Akwinu (1225-

1274)

• Istota – istnienie 
• Dowód z pierwszej przyczyny:

– Obserwujemy, że każda rzecz ma 

swoją przyczyną w innej rzeczy

prawo.univ.gda.pl

 

Istnienie Boga i w ogóle

11

Dowody św. Tomasza

• Św. Tomasz z Akwinu (1225-

1274)

• Istota – istnienie 
• Dowód z pierwszej przyczyny:

– Obserwujemy, że każda rzecz ma 

swoją przyczyną w innej rzeczy

– Jednak nie można z łańcuchem 

przyczyn iść w nieskończoność

prawo.univ.gda.pl

 

Istnienie Boga i w ogóle

12

Dowody św. Tomasza

• Św. Tomasz z Akwinu (1225-

1274)

• Istota – istnienie 
• Dowód z pierwszej przyczyny:

– Obserwujemy, że każda rzecz ma 

swoją przyczyną w innej rzeczy

– Jednak nie można z łańcuchem 

przyczyn iść w nieskończoność

– Zatem istnieje Pierwsza Przyczyna, 

którą wszyscy nazywają Bogiem

prawo.univ.gda.pl

 

Istnienie Boga i w ogóle

13

Dowody św. Tomasza

• Św. Tomasz z Akwinu (1225-

1274)

• Dowód z celowości:

– Obserwujemy, że rzeczy w świecie 

działają w jakimś celu

– Zaś gdzie jest cel, musi być też 

zamysł, a zatem i jego Autor

 

Istnienie Boga i w ogóle

14

Wyjaśnienia naturalistyczne

• Wielki Wybuch 

(George Gamow, 
1948) jako pierwsza 
przyczyna 

 

Istnienie Boga i w ogóle

15

Wyjaśnienia naturalistyczne

Dobór naturalny (Charles Darwin, 
1859) 

jako mechanizm adaptacji

 

Istnienie Boga i w ogóle

16

Istnienie nie jest 

własnością

 

Istnienie Boga i w ogóle

18

„Istnieje” nie jest predykatem 

Reakcje na dowód ontologiczny:
• Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)

– istota a istnienie 

– z istoty rzeczy nie wynika, że ona istnieje

  

 

Istnienie Boga i w ogóle

19

„Istnieje” nie jest predykatem 

Reakcje na dowód ontologiczny:
• Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)

– istota a istnienie 

– z istoty rzeczy nie wynika, że ona istnieje

  

• Immanuel Kant (1724-1804)

– istnienie nie należy do pojęcia rzeczy
– inaczej pytanie o to, czy dana rzecz 

istnieje, byłoby bezsensowne

– ponieważ byłoby rozstrzygnięte w samym 

pojęciu tej rzeczy   

 

Istnienie Boga i w ogóle

20

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Gucio 

istnieje.

  

 

Istnienie Boga i w ogóle

21

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Wszyscy profesorowie 

są mądrzy. 

• Gucio 

istnieje.

  

• Wszyscy profesorowie 

istnieją. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

22

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Wszyscy profesorowie 

są mądrzy. 

• Żaden profesor nie 

jest mądry. 

• Gucio 

istnieje.

  

• Wszyscy profesorowie 

istnieją. 

• Żaden profesor nie 

istnieje.  

 

Istnienie Boga i w ogóle

23

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Wszyscy profesorowie 

są mądrzy. 

• Żaden profesor nie 

jest mądry. 

• Niektórzy profesorowie 

są mądrzy, 

• Gucio 

istnieje.

  

• Wszyscy profesorowie 

istnieją. 

• Żaden profesor nie 

istnieje.  

 

Istnienie Boga i w ogóle

24

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Wszyscy profesorowie 

są mądrzy. 

• Żaden profesor nie 

jest mądry. 

• Niektórzy profesorowie 

są mądrzy, 

• a niektórzy nie. 

• Gucio 

istnieje.

  

• Wszyscy profesorowie 

istnieją. 

• Żaden profesor nie 

istnieje.  

 

Istnienie Boga i w ogóle

25

Istnienie nie jest 

własnością

• Gucio jest 

mądry.

 

• Wszyscy profesorowie 

są mądrzy. 

• Żaden profesor nie 

jest mądry. 

• Niektórzy profesorowie 

są mądrzy, 

• a niektórzy nie. 

• Gucio 

istnieje.

  

• Wszyscy profesorowie 

istnieją. 

• Żaden profesor nie 

istnieje.  

• Niektórzy profesorowie 

istnieją, 

• a niektórzy nie. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

26

„Istnieje” jest kwantyfikatorem 

(a nie predykatem).

 

• Niektórzy profesorowie są mądrzy = 

Istnieje profesor, który jest mądry

x(P(x) 

 

Q(x))

 

Istnienie Boga i w ogóle

27

„Istnieje” jest kwantyfikatorem 

(a nie predykatem).

 

• Niektórzy profesorowie są mądrzy = 

Istnieje profesor, który jest mądry

x(P(x) 

 

Q(x))

• Gucio istnieje = 

Istnieje ktoś, kto jest identyczny z Guciem

x(x = Gucio)

 

Istnienie Boga i w ogóle

28

Przedmioty fikcyjne

Stefan 

Themerson

1910-1988

 

Istnienie Boga i w ogóle

29

Czy Pędrek Wyrzutek  istnieje? 

Żona Karabiniera: 

Proszę cię, zacznij już jeść te 
serdelki, O mój mężu bez trwogi 
i zmazy, i nie zwracaj uwagi na 
niego. 

On jest stworzenie 

fikcyjne. On nie istnieje. 

Stefan Themerson

1910-1988

 

Istnienie Boga i w ogóle

30

Czy Pędrek Wyrzutek  istnieje? 

Karabinier: 

Kobieto! Co do tego, to jesteś w 
grubym błędzie. Weź, na przykład, 
moje serdelki. Serdelki są gorące. 
To znaczy, że są. Czy mogłyby być 
gorące, gdyby ich nie było? 
Serdelki muszą być, żeby móc być 
gorące. Prawo mówi, że 

serdelki 

muszą istnieć, żeby móc mieć 
właściwość bycia gorącymi

. 

Stefan 

Themerson

1910-1988

 

Istnienie Boga i w ogóle

31

Czy Pędrek Wyrzutek  istnieje? 

Tak samo i z nim: 

musi istnieć, żeby móc mieć 
właściwość bycia fikcyjnym

, nie?

Stefan 

Themerson

1910-1988

 

Istnienie Boga i w ogóle

32

Teoria deskrypcji

Problem:
• Obecny król Francji jest łysy. 
• P(a)

    
    Alexius
   Meinong

  1853-1920

                                        

                  Bertrand   
                                
  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

33

Teoria deskrypcji

Problem:
• Obecny król Francji jest łysy. 
• P(a)
• Obecny król Francji nie jest 

łysy. 

 P(a)

    
    Alexius
   Meinong

  1853-1920

                                                   

     

 Bertrand       

                            

  Russell

 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

34

Teoria deskrypcji

Problem:
• Obecny król Francji jest łysy. 
• P(a)
• Obecny król Francji nie jest 

łysy. 

 P(a)
• P(a) 



 P(a)                           

jest zdaniem fałszywym.

 

    
    Alexius
   Meinong

  1853-1920

                                        

                  Bertrand   
                                
  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

35

Teoria deskrypcji

Rozwiązanie (1905): 
• „Obecny król Francji” nie jest 

nazwą, lecz deskrypcją. 

• Istnieje ktoś (i tylko jeden),    

  kto jest 

obecnym królem 

Francji

  i 

jest łysy

. 

     

    

Alexius

   Meinong

  1853-1920

                                           

             

 

Bertrand  

                                 

  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

36

Teoria deskrypcji

Rozwiązanie (1905): 
• Istnieje ktoś (i tylko jeden),    

  kto jest obecnym królem 
Francji  i jest łysy. 

 x (P(x) 

 

Q(x)

     

    

Alexius

   Meinong

  1853-1920

                                           

             

 

Bertrand  

                                 

  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

37

Teoria deskrypcji

Rozwiązanie (1905): 
• Istnieje ktoś (i tylko jeden),    

  kto jest obecnym królem 
Francji  i jest łysy. 

 x (P(x) 

 

Q(x)                        

             



 y (P(y) 



 Q(y)  x 

= y))

     

    

Alexius

   Meinong

  1853-1920

                                           

             

 

Bertrand  

                                 

  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

38

Teoria deskrypcji

Rozwiązanie (1905): 

 x (P(x) 

 

Q(x)                        

             



 y (P(y) 



 Q(y)  x 

= y))

 x (P(x) 

 

Q(x)) 



                  

 x y (P(x)  Q(x) 

 

P(y) 

 

Q(y) 



 x  y)

     

    

Alexius

   Meinong

  1853-1920

                                           

             

 

Bertrand  

                                 

  Russell
 

1872-1970

 

Istnienie Boga i w ogóle

39

Istnieć = być identycznym ze sobą

• Adam Grobler istnieje. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

40

Istnieć = być identycznym ze sobą

• Adam Grobler istnieje. 
• Istnieje ktoś (i tylko jeden),                                     

           kto jest (identyczny z)                                  
                   Adamem Groblerem. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

41

Istnieć = być identycznym ze sobą

• Adam Grobler istnieje. 
• Istnieje ktoś (i tylko jeden),                                     

           kto jest (identyczny z)                                  
                   Adamem Groblerem. 

 

Istnienie Boga i w ogóle

42

Istnieć = być identycznym ze sobą

• Adam Grobler istnieje. 
• Istnieje ktoś (i tylko jeden),                                     

           kto jest (identyczny z)                                  
                   Adamem Groblerem. 

 x ((x = a) 

 

y (y = a  x = y)),                            

            

gdzie a = Adam Grobler

 

Istnienie Boga i w ogóle

43

Czy przedmioty fikcyjne istnieją?

Czy Smok Wawelski z krakowskiej legendy jest 

identyczny

 

Istnienie Boga i w ogóle

44

Czy przedmioty fikcyjne istnieją?

Czy Smok Wawelski z krakowskiej legendy jest 

identyczny

ze Smokiem Wawelskim z powieści krakowskiego 

pisarza, 

Stanisława Pagaczewskiego (1916-1984)?

 

Istnienie Boga i w ogóle

45

Wyrażenia ontologicznie 

zobowiązujące

(ontological commitments)

                                                                           

                        

 

Babka Eleonora Pawlak 
w filmie Sylwestra 
Chęcińskiego „Sami
swoi”, 1967

.

 

 

                                                                             

                                                          

 

Istnienie Boga i w ogóle

46

Wyrażenia ontologicznie 

zobowiązujące

(ontological commitments)

           Sąd sądem, a                                    

sprawiedliwość musi być                                           
    po naszej stronie

.                                                       

                                                                                           
                     

                                                                   

                                  

Babka Eleonora Pawlak 
w filmie Sylwestra 
Chęcińskiego „Sami
swoi”, 1967.  

                                                                             

                                                          

 

Istnienie Boga i w ogóle

47

Ontologia według Quine’a

Willard Van Orman Quine 

(1908-2000)

On What There Is  1951

 

Istnienie Boga i w ogóle

48

Ontologia według Quine’a

Istnieć = być wartością
zmiennej pod 

kwantyfikatorem

Willard Van Orman Quine 

(1908-2000)

On What There Is  1951

 

Istnienie Boga i w ogóle

49

Ontologia według Quine’a

Istnieć = być wartością
zmiennej pod 

kwantyfikatorem



x (x musi być po naszej stronie)



x (x jest po naszej stronie)

Willard Van Orman Quine 

(1908-2000)

On What There Is  1951

 

Istnienie Boga i w ogóle

50

Ontologia według Quine’a

Istnieć = być wartością
zmiennej pod 

kwantyfikatorem



x (x musi być po naszej stronie)



x (x jest po naszej stronie)



x (x jest sprawiedliwe

 



  

            

       x jest po naszej stronie)

Willard Van Orman Quine 

(1908-2000)

On What There Is  1951

 

Istnienie Boga i w ogóle

51

Ontologia według Quine’a

Istnieć = być wartością
zmiennej pod 

kwantyfikatorem



x (x musi być po naszej stronie)



x (x jest po naszej stronie)



x (x jest sprawiedliwe 



 

                 

   x jest po naszej stronie)

Wybór języka jest
podporządkowany
potrzebom naukowym.  

Willard Van Orman Quine 

(1908-2000)

On What There Is  1951

 

Istnienie Boga i w ogóle

52

Przedmioty fikcyjne

• Pegaz ma skrzydła 

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

53

Przedmioty fikcyjne

• Pegaz ma skrzydła 
• Istnieje coś, co 

pegazuje i ma 
skrzydła

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

54

Teoria presupozycji

• Krytyka teorii deskrypcji

Peter 

Strawson

– odróżnia strukturę logiczną zdania

    

1919-2006

od jego struktury gramatycznej

On Denoting, 

1950

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

55

Teoria presupozycji

• Krytyka teorii deskrypcji

Peter 

Strawson

– odróżnia strukturę logiczną zdania

    

1919-2006

od jego struktury gramatycznej

On Denoting, 

1950

– którą trzeba traktować poważnie. 

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

56

Teoria presupozycji

• Krytyka teorii deskrypcji

Peter 

Strawson

– odróżnia strukturę logiczną zdania

    

1919-2006

od jego struktury gramatycznej

On Denoting, 

1950

– którą trzeba traktować poważnie. 

• Presupozycją zdania nazywa się

warunek możliwości użycia zdania
do oznajmienia (statement).

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

57

Teoria presupozycji

• Presupozycją zdania nazywa się

warunek możliwości użycia zdania
do oznajmienia (statement).

– Tylko oznajmienia są                                                       

prawdziwe lub fałszywe

 

 

Istnienie Boga i w ogóle

58

Teoria presupozycji

• Presupozycją zdania

„Obecny król Francji jest łysy” jest
„Istnieje ktoś, i tylko jeden, kto jest obecnym królem 

Francji”.