Ryszard Ławniczak  

22.04.07 

   

                                         

Finanse 
publiczne 
i polityka 
fiskalna

 

 

I. Istota i struktura 
publicznego  
   systemu finansowego

Finanse publiczne przedstawia się 
jako gałąź prawa publicznego, której 
przedmiotem jest badanie norm 
dotyczących publicznych zasobów 
pieniężnych oraz operacji tymi 
zasobami.

System finansów publicznych

 

odnosi się do ogółu zasad i instytucji 
stanowiących podstawę 
dokonywania publicznych operacji 
finansowych. 

 

 

 

Rola finansów publicznych

  

Finanse publiczne zajmują się 

zjawiskami oraz procesami 
dotyczącymi powstawania i 
rozdysponowania pieniężnych 
środków publicznych, niezbędnych 
dla realizacji funkcji państwa.

 

 

Funkcje finansów publicznych

• alokacyjna - przesunięcie dostępnych 
czynników produkcji na różne cele, które 
umożliwiałyby podniesienie poziomu 
ogólnego dobrobytu społeczeństwa,

• 

redystrybucyjna - korygowanie 

podziału dochodu poprzez transfery,

• 

stabilizacyjna - wykorzystanie 

czynników produkcji dla osiągnięcia 
zrównoważonego wzrostu gospodarczego, 
przejawem czego jest m.in. ograniczanie 
bezrobocia i inflacji.

 

 

 

 

Zamówienia publiczne

Zamówienia publiczne reguluje ustawa – 

”Prawo zamówień publicznych” z 29 stycznia 
2004 r. 

Ustawę tę należy stosować do udzielania 

wszelkich zamówień o charakterze 
publicznym, których przedmiotem są usługi, 
dostawy lub roboty budowlane, a 
zamawiający zawiera z wykonawcą odpłatna 
umowę.

 

 

„Zamówienia publiczne” – to wszelkie czynności 
podejmowane przez zamawiającego w celu 
wybrania najkorzystniejszej oferty umowy. Za 
moment wszczęcia postępowania uważa się 
umieszczenie ogłoszenia w siedzibie zamawiającego 
w miejscu publicznie dostępnym, na stronie 
internetowej zamawiającego, wysłanie ogłoszenia 
do publikacji w Dzienniku Urzędowym Wspólnot 
Europejskich lub Biuletynie Zamówień Publicznych. 
Za zakończenie natomiast uważa się wybranie 
najkorzystniejszej oferty (uwieńczone podpisaniem 
umowy) albo unieważnienie postępowania.

 

 

Tryby udzielania zamówień: 

 

• przetarg nieograniczony,
• przetarg ograniczony,
• negocjacje z ogłoszeniem,
• negocjacje bez 

ogłoszenia,

• zapytanie o cenę,
• aukcja elektroniczna,
• z wolnej ręki.

 

 

II. Polityka fiskalna 
    - istota, cele i narzędzia

 

Polityka fiskalna to całokształt polityki 
podatkowej państwa, decyzje władzy 
ustawodawczej (parlamentu), rządu, 
ministra finansów odnośnie do ilości, 
rodzajów i wysokości wprowadzanych 
podatków. 

Można rozróżniać politykę fiskalną: 

aktywną, pasywną, ekspansywną i 
restrykcyjną.

 

 

W jej przypadku rząd stosuje wybrane 
środki w celu przeciwdziałania 
cyklicznym fluktuacjom, zapewnienia 
stabilizacji cen, ograniczania 
bezrobocia. 

Narzędziami realizacji tych celów są: 

- obniżenie stawek podatkowych,
- wydatki na roboty publiczne.

Aktywna polityka fiskalna

 

 

wykorzystuje automatyczne 
stabilizatory koniunktury. Nie wymagają 
one aktywności legislacyjnej państwa, lecz 
działają samoczynnie. Stabilizatory mają 
„wbudowaną giętkość", tzn. zmiany ich 
rozmiarów dokonują się przy niezmiennych 
zasadach opodatkowania i zmiennych 
zasadach dokonywania wydatków. Jeżeli 
wielkość wpływów podatkowych zależy od 
wielkości np. dochodów osobistych 
ludności, to zmiana poziomu dochodów 
powoduje zmianę poziomu wpływów.

Pasywna polityka fiskalna

 

 

Tzw. automatyczne stabilizatory 
koniunktury

• podatki od dochodów osobistych,
• podatki od dochodów osób 
prawnych,
• podatki pośrednie,
• zapomogi dla bezrobotnych i inne 
  świadczenia społeczne jak np. 
programy 
  stabilizacji dochodów w rolnictwie.

 

 

 

koncentrują się one na:
  • zaspokojeniu popytu państwa (władz 
publicznych) 
  na pieniądz (dochody) - jest to najważniejsze 
  zadanie, bowiem państwo nie jest w stanie 
  wytwarzać dochodów, a jeśli tak, to musi 
sięgać po 
  dochody innych podmiotów,
 • realizacji statutowych zadań władz 
publicznych za 
  pomocą zgromadzonych środków pieniężnych,
 • realizacji pozafiskalnych celów państwa, ale 
przy 
  wykorzystaniu instrumentów polityki fiskalnej.

Zadania polityki 
fiskalnej:

 

 

Przychody rządowe:



podatki bezpośrednie od zysków 

przedsiębiorstw



podatki bezpośrednie od zysków 

indywidualnych obywateli



podatki pośrednie płacone w cenie nabywanych 

towarów (VAT), oznaczone łącznie symbolem T



cła (importowe, eksportowe) – mają na celu 

obronę interesów producentów krajowych



opłaty skarbowe – pobierane za świadczenie 

usług przez urzędy państwowe (znaczki 

skarbowe)

 

 

Wydatki rządowe:



obrona narodowa, wojsko, sądownictwo



szkolnictwo, służba zdrowia



wyrównanie nierówności społecznych: 
wydatki transferowe (emerytury, renty), 
subsydia



odsetki płacone od długu wewnętrznego 
i zadłużenia zewnętrznego

 

 

Podatki i ich rodzaje:



podatek bezpośredni od dochodów 

przedsiębiorstw (CIT)– ma charakter liniowy, 

tzn. stopa podatku dochodowego płaconego 

od zysku brutto jest jednakowa dla 

wszystkich producentów niezależnie od 

wysokości osiąganego dochodu. 

Progresywne opodatkowanie zysku 

zniechęcałoby do zwiększania produkcji i 

obniżania kosztów wytwarzania, gdyż przy 

wyższym poziomie zysku obowiązywałaby 

odpowiednio wyższa stopa podatku 

dochodowego. W Polsce podatek od 

dochodów przedsiębiorstw wynosi 19%.

 

 

Podatki c.d.



podatek bezpośredni od dochodów 
indywidualnych  (PIT)– na ogół 
zbudowany jest na zasadzie 
progresji podatkowej. Progresywna 
stopa podatków zmniejsza 
rozpiętości występujące między 
dochodami i zgodna jest z zasadą 
sprawiedliwości społecznej. 

 

 

Podatki c.d.



podatek pośredni od wartości dodanej (VAT – 

Value Added Tax) – opodatkowaniu w wysokości 

22% podlegają wszystkie ogniwa produkcji i 

obrotu. 



specjalny podatek pośredni – akcyza – stopa 

podatku od takich towarów, jak: alkohol, paliwa, 

samochody, zapałki, sól (produkty o dużej 

sztywności popytu – tzn. zmiana cen nie wpłynie 

znacznie na zmianę popytu), jest znacznie 

wyższa i bardzo zróżnicowana, co zapewnia łatwe 

i duże dochody do budżetu państwa.

 

 

Typy podatków:



progresywny – istnieją różne stopy podatkowe 

rosnące w zależności od wzrostu dochodów



degresywny – stopy podatkowe maleją wraz ze 

wzrostem dochodów



ryczałtowy – wszyscy płacą taką samą sumę 

podatku



liniowy – wszyscy płacą według tej samej stopy 

podatkowej

 

 

Kontrowersyjny 
podatek liniowy



Podatek liniowy (również: podatek 
płaski) jest metodą obliczania 
wymiaru podatku, w myśl której 
wysokość należnego podatku jest 
wprost proporcjonalna do wielkości 
podstawy opodatkowania. Czyli, 
należność podatkowa rośnie w takim 
samym stopniu w jakim rośnie 
podstawa opodatkowania

 

 

Skala liniowa – przykład:

podstaw

a 

wymiaru 

[zł] 

stawka[%] 

kwota 

podatku [zł] 

500

10

50

700

10

70

1200

10

120

2000

10

200

2500

10

250

3000

10

300

 

 

Zródło koncepcji



Koncepcję podatku liniowego przedstawili w 
1985 r. dwaj ekonomiści z Hoover Institut — 
Robert Hall i Alvin Rabushka. Na podstawie 
ich opracowania kongresman Richard Armey 
(republikanin z Teksasu) oraz senator Richard 
Shelby (republikanin z Alabamy) złożyli w 
Kongresie projekt ustawy „ Freedom and 
Fairness Restoration Act „ (Ustawa o 
Przywróceniu Wolności i Sprawiedliwości), 
znany jako propozycja H. R. 1040.

 

 

Które kraje dały się namówić na 
podatek liniowy?



Jako pierwsza w 1994 r. liniowy PIT o stawce 26 proc. 

wprowadziła Estonia. To samo uczyniła Łotwa(1994), gdzie 

stawka PIT wynosi 25 proc, Litwa (1994),  Jeszcze dalej poszła 

Rosja, wprowadzając w 2001 r. podatek na poziomie 13 proc. 



Potem poszło już bardzo szybko. Kolejne kraje zmieniały swoje 

systemy podatkowe, konkurując z sąsiadami – kto bardziej 

obniży i uprości podatki. Dziś podatek liniowy obowiązuje we 

wszystkich trzech krajach bałtyckich, które oderwały się przed 

piętnastoma laty od Związku Radzieckiego, na Ukrainie, 

Słowacji, w Serbii (od 2003 podatek liniowy) 



W październiku 2003 r. w Rumunii prezydent Ion Iliescu 

zawetował wprowadzenie liniowego podatku od dochodów 

osobistych w wysokości 23 procent. Niemniej zwolennicy tego 

podatku w Rumunii wciąż mieli nadzieję, że będzie on 

wprowadzony za rok lub najdalej dwa. I tak też się stało, od 

2005 r. w Rumunii obowiązuje podatek liniowy. Podatek 

liniowy obowiązuje także  od 2004 w Gruzji .

 

 

Krytyka podatku liniowego



,,Koncepcja podatku liniowego jest, być może, 

atrakcyjna, gdyż czyni system podatkowy czytelnym, 

ułatwia pobór podatku itd., jednak współczesne 

systemy podatkowe nie opierają się na podatku 

liniowym, gdyż ma on 

wiele wad. 



   Jest to podatek tylko pozornie sprawiedliwy, gdyż 

jednakową stawkę płacą wszyscy podatnicy. W 

istocie ciężary podatkowe są relatywnie wyższe dla 

warstw biedniejszych. Zresztą argument, iż na 

obniżce stawek zyskają podatnicy o niskich i średnich 

dochodach jest nieprawdziwy, skoro około 90% 

podatników mieści się w pierwszym progu 

podatkowym. 

Zamiar złagodzenia ciężarów osób 

najbogatszych jest aż nazbyt czytelny.

.”      

Prof. S.Owsiak

 

 

Fiskalizm i jego mierniki

Jest to pojęcie wieloznaczne. Może być ono 
rozumiane jako przymusowe przejmowanie 
dochodów podmiotów prywatnych przez władze 
publiczne. 
  Mierniki fiskalizmu:
   • stosunek wydatków systemu finansów 
publicznych 
     do wielkości PKB,
   • stopień pokrycia wydatków publicznych z 
dochodów,
   • progresywne skale podatkowe,
   • różnice między nominalną a efektywną stopą  

     opodatkowania,
   • zakres występowania tzw. szarej strefy w 
     gospodarce.