Współczesne problemy
psychologii
dr Ivanna Shubina
Współczesne problemy
psychologii
dr Ivanna Shubina
Plan
1.
Podsumowanie
2.
Podstawowe problemy psychologii
społecznej.
3.
Czy można poznać człowieka -
Psychologia poznawcza. Podstawowe
problemy
4.
Psychologia rozwojowa. Podstawowe
Problemy
5.
Metodologiczne i statystyczne problemy
psychologii
6.
Wielkie pytania psychologii
Podsumowanie.
Psychologia społeczna -
problemy
Nauka a sztuka. Nauka: obserwacja-
przypuszczenie- hipoteza- eksperyment.
Sztuka: kreowanie narzędzi badawczych,
wzbogacenie nauki, badanie inteligentnych,
doświadczonych ludzi, badacze – również
osoby z własnymi wartościami, sytuacja
badań wymaga sztuki.
Od spekulacji do eksperymentowania.
Zalety eksperymentu laboratoryjnego:
kontrola, losowy podział na grupy
(neutralizacja różnic wynikających z
oddziaływania wszystkich zmiennych)
Psychologia społeczna –
problemy dotyczące
eksperymentowania
Kontrola a wpływ. Psychologia społeczna
bada ludzi, co ogranicza kontrolę. Kontrola
sytuacji – nie zachowania. Nie traktowanie
sytuacji na poważnie. Jak zmaksymalizować
oddziaływanie na badanych, nie rezygnując
z kontroli nad sytuacją?
Realizm: życiowy (podobny do życia) i
eksperymentalny (oddziałuje i „wciąga”).
Wprowadzanie w błąd. Ukrycie
prawdziwego celu badań by wyniki były
istotne, nadanie oprawy interesującej dla
badanych (konformizm - percepcja,
atrakcyjność grupy - dyskusja).
Psychologia społeczna –
problemy etyczne
Okłamywanie jest nieetyczne
Okłamywanie często prowadzi do naruszenia
sfery intymności (nie ma możliwości świadomej
zgody na badanie)
Procedury eksperymentalne często pociągają
za sobą nieprzyjemne doznania (lęk, nuda,
cierpienie, „odkrycie siebie, innych”)
Odpowiedzialność moralna naukowca za
odkrycie
Czy cele badań usprawiedliwiają stosowanie
wybranych środków?
Psychologia społeczna. Problemy
etyczne. Wskazówki dot.
planowania i przeprowadzenie
eksperymentu
:
1.
Unikać stosowania procedur, które
powodują dotkliwe cierpienie, przykrość.
2.
Szukać alternatywnych procedur, nie
wymagających wprowadzenia w błąd.
3.
Zapewnić badanym realną możliwość
wycofania się z eksperymentu, jeśli
odczuwana przykrość stanie się zbyt silna.
4.
Po eksperymencie wyjaśnić jego cel,
powody wprowadzenia w błąd.
5.
Przekonanie, że eksperyment jest ważny i
porządnie zaplanowany.
Posiedzenie posteksperymentalne.
Czy można poznać
człowieka? Możliwe
odpowiedzi
1.
Pesymizm poznawczy – nie można poznać
człowieka. Brak jest odpowiednich narzędzi
poznania. Człowiek jest zmienny, złożony, są
złożone konteksty, decydujące są relacje
człowiek-otoczenie.
2.
Optymizm poznawczy – tak, człowiek jest
poznawalny (od „bezwarunkowo można” – do
„pod pewnymi warunkami”). Trzeba
systematyzować wiedze o człowieku, uogólnić i
konstruować teorie.
3.
Inna wersja optymizmu poznawczego – nie ma
potrzeby i nie warto poznawać człowieka, można
poznać jego zachowanie.
Co znaczy poznać
człowieka?
Wygląd, zachowanie, stany fizyczne
Co człowiek pamięta
Ma zdolność uczenia się
Ma wiele myśli
Doświadcza emocji
Posiada całe systemy przekonań
Wyznaje pewne wartości
Poznanie = interakcja między aktorem
(źródło faktów) i obserwatorem (źródło
reguł interpretacji)
Spojrzenie tradycyjne
1.
Poziom fizycznych własności obiektu (jak
wygląda?)
2.
Poziom fizycznych właściwości działania
(co robi? Jakie jest to, co robi?)
3.
Poziom oceny, przeżyć, ustosunkowań,
emocji (Co przeżywa? Lubi to? Jest
ważne?)
4.
Poziom cech wewnętrznych (listy cech)
5.
Poziom znaczenia danych poprzednio
opisanych (jaka funkcję pełni? Do czego
służy?)
Spojrzenie tradycyjne –
Koncepcja E.Trzebińskiej
Nie można poznać człowieka, nie poznając
system pojęć społecznych. Za ich pomocą
ludzie porządkują świat.
4 kategorii:
1.
Typy ludzi (neurotyk) i role społeczne
2.
Cechy zachowań (sposób działania)
3.
Typy sytuacji społecznych (wesele, wycieczka)
4.
Rodzaje typowych akcji społecznych
stanowiących interakcje poprzednich (skrypty)
Niezbędne dodanie reguł dodatkowych (zasady)
Spojrzenie alternatywne
Proces poznawania – rozwojowy proces
zdobywania kontroli poznawczej nad otoczeniem
lub nad sobą.
Poziom dotyczy występowania zdarzeń, zawiera
się w doświadczeniu, że coś występuje.
Poziom dotyczy przyczynowości - właściwości
fizyczne oraz zachowania powodują skutki
Poziom rozróżnienia między zewn. i wewn.
umiejscowieniem źródła kontroli (burza, szklanka)
Poziom czwarty na poziomie samoświadomości.
Poziom przekonań o kontroli jako trwałej własności
osobowości (umiejętność).
Aktor nie wszystko chce
pokazać
Aktor w zachowaniu kieruje się tym, co robi większość.
Aktor może prezentować zachowania sprzeczne z
własnymi przekonaniami
Obserwacyjna kontrola własnego zachowania – osoba staje
się w sytuacji, tym, kim – jak sadzi – powinien być.
Duża zmienność zachowania.
Motyw – potrzeba aprobaty społecznej
Tendencja do przedstawiania siebie w lepszym świetle –
techniki autoprezentacji (chęć nagrody), wyczucie
społeczne, uważna obserwacja zachowan partnerów.
Po co ludzie stosuja te techniki. Korzyść psychologiczna.
Czynniki decydujace: rodzaj korzysci, kontekst, typy ludzi.
Aktor nie wszystko może
pokazać
Pełnienie określonej roli wyznacza repertuar
zachowań
Aktor gra odpowiedni scenariusz (skrypt pójścia do
lekarza)
Kontekst społeczny lub fizyczny (przypuszczalne
zachowania)
„Podwójne twarze” (anonimowość i jawność a
zachowanie naruszające normy, agresywne;
Halloween)
Naturalne fluktuacje sposobów zachowania, wygładu
emocji. (ta sama osoba w tych samych warunkach
różni się zachowaniem)
Obserwator nie wszystko
potrafi zobaczyć
Selektywność w obserwacji - Co sekundę człowiek
otrzymuje dużo informacji
Mechanizmy uwagi, podzielność uwagi
Tendencja do poszukiwania spójności i sensu w
zachowaniach
Formułowanie pewnych hipotez kierunkowych
Czynniki komplikujące poznanie - presja czasowa,
duża liczba bodźców
Ruth Kanfer – 3 lokalizacji zasobów: 1.w zadaniu,
2.w sytuacji pozazadaniowej/ kontekst, 3.w kontroli
przebiegu własnych procesów psychicznych.
Wyczerpanie poznawcze (kontrola emocji/ tłumienia
myśli powodowała mniejszą efektywność w
rozwiązywaniu zadań)
Pochopne nadawanie
sensu
Obserwator bez zastanowienia się przekłada obserwowane
fakty natury fizycznej na interpretacje dot. funkcji, sensu czy
znaczenia tych faktów, również w sytuacji cech czy emocji.
Słuchanie + myślenie, interpretowanie, spekulowanie,
kombinowanie, potakiwanie, zaprzeczanie…
Kolejność informacji decyduje o ustosunkowaniu
wartościującym do aktora
Efekt halo/ efekt diabelski
Przekonania, nastawienia, stosunek emocjonalny do
ocenianego obiektu zniekształca interpretacje
Źródło zniekształceń – preferencja strategii konfirmacyjnych
Projekcja (ocena bohatera filmu/ opis człowieka po zdjęciu)
Relacje między danymi na swój temat i innych osób
Poznanie ludzi odbywa się w interakcji społecznej: aktor wie,
że jest obserwowany
Czy to, co wiemy o innych,
jest prawdą?
Człowiek dysponuje 2 kryteriami
adekwatności wiedzy:
1.
Powtarzalność pewnych zachowań lub
wskaźników właściwości
2.
Trafność przewidywania zachowań
Przewidywanie:
zachowania powtarzającego (kryterium
znajomości regularności zachowań)
zachowania nowego (kryterium
znajomości mechanizmu)
Poznawanie siebie samego
Poznawanie siebie jest ograniczone
Samoobserwacja nie jest głęboka, ponieważ:
1.
jednostka jest skoncentrowana na cechach sytuacji,
własnych czynnościach, niż na własnych stanach
emocjonalnych.
2.
„Ja” jako przedmiot obserwacji jest stronnicze (unika
danych diagnostycznych, informacji obniżających
pozytywne mniemanie o sobie)
3.
Interes Ja nakazuje szukać strategii, która formuje
wizerunek osoby interesującej (autoprezentacja)
Rozpoznawanie siebie a obraz fizyczny
Aktor nie wszystko chce wiedzieć o sobie i nie wszystko
chce pamiętać (test inteligencji)
Poznanie siebie = potwierdzenie hipotezy
Konstrukcja pamięci umożliwia udawanie, że się nie
pamięta, co pozwala koloryzować, kłamać.
Świadomość czy
nieświadomość? 1.
Początkowo psychologia zajmowała się treścią
świadomości – była ona podmiotem, narzędziem i
przedmiotem poznania.
Psychoanaliza, behawioryzm – poznanie treści
świadomości nie pozwala trafnie przewidywać
zachowań ludzi (ani własnych)
3 opcje: 1. co ważne dla regulacji zachowania jest
świadome; 2. co ważne dla regulacji zachowania jest
nieświadome; 3. z regulacyjnego punktu widzenia nie
jest ważne czy jest czy nie jest świadome.
Pojęcia używane w tym temacie: podświadomość,
automatyzm, kontrola, refleksyjność, bezmyślność,
roztargnienie, przytomność, czujność… Nie są jasne.
Świadomość czy
nieświadomość?
2.
Ujęcie czarno-białe „nieprzekraczalność granicy
między świadomością i nieświadomością”.
1.
Nie dokonuje rozróżnienia świadomości latentnej i
aktualnej;
2.
Człowiek może być nieświadomy wszystkiego z
powodu ograniczonej możliwości pobierania i
przetwarzania informacji;
3.
Pomija się fakt, że ten sam człowiek w tym samym
momencie jest świadomy i nieświadomy.
Świadomość może dotyczyć motywów, wykonania
czynności, konsekwencji wykonania czynności
4.
Z brakiem świadomości wiąże się automatyzm i
brak kontroli, natomiast ze świadomością nie musi
wiązać się kontrola. Często współwystępują
automatyzm i świadomość
Skrajne wartości
pobudzenia i świadomość
Związek nieliniowy między aktywacją układu
siatkowego i świadomością (stan czujności).
Przy wysokich i niskich poziomach aktywacji
upośledzona jest kontrola poznawcza nad
otoczeniem i samym sobą.
R.E.Thayer wyróżnił najpierw 2 stany
pobudzenia: energetyczne (rześkość,
aktywność – senność, zmęczenie) oraz
afektywne (stres, dyskomfort – spokój, relaks).
Później 4: aktywacja ogólna (aktywność -
senność); aktywacja wysoka (stres,
dyskomfort); dezaktywacja (sen - czuwanie);
dezaktywacja ogólna (zrelaksowanie)
Jawa i sen a kontakt z
rzeczywistością
We śnie i na jawie człowiek odnotowuje
zróżnicowane poziomy dostępu informacji czy
kontroli.
W niektórych fazach dostęp do informacji z
mózgu jest większy, w niektórych ograniczony.
Podział snu na fazy od strony psychologicznej
jest skomplikowane: śpiący mózg jest
niezdolny do przyjmowania większości
bodźców, a zarazem jest gotowy przyjmować
pewne bodźce – funkcjonalne najważniejsze
(sygnalizujące zagrożenie)
Czy można unikać czegoś,
o czym się nie wie?
Tak. Świadczy o tym szereg odruchów oraz
obronność percepcyjna – wyparcie i
uwrażliwienie.
Bodźce nasycone emocjonalnie są gorzej
postrzegane, niż neutralne.
Zdolność do reagowania na bodźce, których
subiektywnie nie doświadcza (decydującym jest
znaczenie emocjonalne) (zbrodnia).
Podprogowe sterowanie aktywnością -
Ekspozycja podprogowa może wpływać na
reakcje unikania/ zbliżania poza kontrolą
świadomości (twarzy z ekspresją radości/
wstrętu). 4 milisec. – badani rozpoznają znak
emocji; 16 milisec. – modalność emocji.
Nieświadome
przetwarzanie informacji
Bardzo złożone procesy poznawcze mogą się
dokonywać poza świadomością (myślenie, pamięć,
procesy językowe).
Badania Uznadze nad nastawieniem. Trening
nastawieniowy wytworzył u badanych oczekiwanie
sprawiające – efekt kontrastu. Sam mechanizm
kształtowania efektu nastawienie jest nieświadomy.
Hipnoza wpływa na emocje i przekonania poza
świadomością
Automatyczne i
kontrolowane 1.
Gordon Logan: kategoria czynności
automatycznych zawiera kilka klas reakcji:
1.
odruchowe (odruch źrenicy, ślinowe);
2.
zrutynizowane i nawykowe (chodzenie,
pisanie, pływanie)
3.
Związane z nastawieniami (efekt kontrastu i
asymilacji)
4.
Sterowane przez podprogowe bodźce
zewnętrzne (postawy utajone)
5.
O charakterze intruzyjnym (myśli, czynności)
6.
Wynikające z chwilowo lub względnie
trwałego odłączenia uwagi (roztargnienie)
T. Maruszewski wyróżnił 5
kryteriów różnicujących procesy
automatyczne i kontrolowane
Procesy automatyczne
Procesy kontrolowane
Nie angażują świadomości
Małe zapotrzebowanie na zasoby
uwagi
Angażują świadomość
Duże zapotrzebowanie na zasoby
uwagi
Przebiegają w sposób równoległy,
wskutek czego można wykonywać
różne czynności równocześnie
Przebiegają w sposób sekwencyjny:
do wykonania następnej czynności
można przystąpić po wykonaniu
poprzedniej
Zadania dobrze znane i łatwe
Zadania nowe i o dużym stopniu
trudności
Duża szybkość wynikająca z
dobrego opanowania danej
czynności i możliwości pracy w
trybie równoległym
Mała szybkość, wynikająca albo z
dużej złożoności czynności,
niewielkiego stopnia jej
opanowania albo z konieczności
wykonywania w sposób
sekwencyjny
Wykorzystują proste procesy
poznawcze
Wykorzystują złożone procesy
poznawcze
Automatyzmy na poziomie
przetwarzania informacji
W.Schneider, S.T.DUmais, R.M.Shiffrin.
Są to procesy:
Nieangażujące zasobów uwagi
Bezwarunkowe (nie potrzebny dodatkowy czynnik)
Nieodwracalne
Nieangażujące innych zasobów poznawczych (poza uwagą)
Sztywne, mało podatne na modyfikację
Nie wymagające kontroli intencjonalnej, czasem kontla
przeszkadza
Nie wymagające kontroli poznawczej
Dokonują się szybciej, gdy przetwarzane informacje są
zgodne z przekonaniami
Również te czynności są przymusowe, nie mogą być odroczone
Czynności automatyczne mogą stać się kontrolowane, a
kontrolowane mogą stać się automatyczne.
Bezmyślność
Źródła bezmyślności:
Użycie stereotypowych zwrotów i pszeudouzasadnień
zwieąksza uległość wobec prośby/ życzenia („Proszę
dać nam pieniądzę, bo my zbieramy pieniądze”)
Huśtawka emocjonalna zwiększa gotowość ulegania.
Pseudo uzasadnienie jest efektywne.
Aktywizacja stereotypów wpływa na zachowanie.
Presja czasu – badani formułowały stereotypowe sądy.
Im mniej czasu jest na zadanie, tym większą rolę
odgrywa regulacja automatyczna.
Pisula i Osiński: u organizmów wyższych 2 formy
regulacji – autonatyczna i nieautomatyczna –
współwystępują.
Poziomy świadomości 1.
Lata 50-te
badania nad aktywacją i pobudzeniem i ich
związkiem ze świadomością. Kontinuum:
silne pobudzenie – głęboka śpiączka.
Podstawowe stany:
Intensywne pobudzenie
Czujność
Swobodne czuwanie
Senność
Lekki sen
Głęboki sen
Coma (spiączka)
Poziomy świadomości 2.
D. Armstrong
3 poziomy świadomości:
1.
Świadomość minimalna – stan
przytomności
2.
Świadomość percepcyjna – zdawanie
sobie sprawy co się dzieje w
otoczeniu/ własnym ciele
3.
Świadomość intospekcyjna –
percepcja skierowana na stany
wewnętrzne
Poziomy świadomości 2.
E. Nęcke
6 poziomów świadomości:
1.
Przytomność – trudno zdefiniować.
2.
Samowiedza (wnioskowanie o własnych
zachowaniach, analiza własnych myśli) – nie
jasny sposób dostępu do niej.
3.
Samokontrola – porównanie stanów aktualnych z
istniejącymi i różnica między nimi.
4.
Wgląd w elementy systemu poznawczego –
świadomość jako umysł.
5.
Metawgląd (dostęp do dostępu) – problem
samoświadomości.
6.
Stany subiektywne jakościowe (qualia) –
poczucie, intuicja.
Automatyczne i
kontrolowane, świadome i
nieświadome
Automatyczne = nieświadome.
Kontrolowane = świadome.
Nieświadome = automatyczne? Są
zachowania świadome i automatyczne
(chodzenie, nawyki)
Proces uczenia się jest procesem
redukowania świadomości
ukierunkowanej na wykonanie
czynności.
Co w służbie czego?
Podstawowe podejścia
Z.Freud: świadomość pracuje w służbie nieświadomości
(jako maska)
Bargh: Wszystkie procesy regulacyjne są zasadniczo
automatyczne. Świadomość jest stanem przejściowym,
ustępującym miejsce bardziej ekonomicznym
automatyzmom.
Sternberg: procesy nieświadome i czynności
zautomatyzowane są zapleczem dla efektywnego
wykonywania działań kontrolowanych.
T. Tomaszewski. Podejście integracyjne: poziom regulacji
automatycznej oraz kontrolowanej są zarówno procesy
nieświadome i świadome, w sposób skoordynowany i
stosownie do wymagań sytuacji realizują programy
zachowania. S-R. Z-W.
Łukaszewski: działanie (procesy świadome i kontrolowane);
czynność (takie i takie) ruch (procesy automatyczne).
Psychologia rozwojowa
Dziedzina psychologii zajmująca
się procesem zmiany w ciągu
całego życia.
Zmiana, psychologia rozwoju
mowy, rozwoju poznawczego,
rozwoju społeczno-moralnego,
rozwoju osobowości itp.
Przedmiot badań psychologii
rozwoju
Psychologia rozwoju zajmuje się badaniem zmian w
zachowaniu się, procesach i strukturach psychicznych
człowieka; bada zachowanie się i przeżycia człowieka z
punktu widzenia zmian, jakim podlegają one w czasie.
Przedmiotem badań psychologii rozwojowej są zmiany
dokonujące się w psychice i zachowaniu człowieka w
różnych fazach jego życia. Rozwój oznacza zmiany w
danym obszarze zjawisk (zależy on od wcześniejszych
założeń, bada cykl życia jednostki).
Tradycyjna psychologia rozwojowa przyjmowała, że
zmiany rozwojowe psychiki występują tylko w okresie
dzieciństwa i dorastania i kończą się wraz z
osiągnięciem dojrzałości. Była ona utożsamiana z
psychologią dziecka. Psychologia współczesna stoi na
stanowisku, że rozwój psychiczny człowieka trwa przez
całe życie.
Pojęcie rozwoju
Rozwój oznacza ciąg zmian (przemian,
przekształceń) o określonym
ukierunkowaniu niezależnie od tego, czy
kierunek oceniany jest pozytywnie, czy nie.
Postęp oznacza zmiany prowadzące od
stanów prostszych, niższych, mniej
doskonałych do stanów wyższych, bardziej
złożonych, doskonalszych.
Rozwój psychiczny odnosi się do zmian
tego specyficznego układu, jaki jest
psychika i zachowanie się człowieka, który
w tym przypadku stanowi układ
ewolucyjny.
Sposoby ujmowania
rozwoju psychicznego
Kierunek mechanistyczny - utożsamia rozwój ze
zmianami, które są funkcją poprzedzających je
zmiennych (czynników zewnętrznych). Rozwój
psychiczny oznacza zatem w tym ujęciu ciąg zmian
w zachowaniu.
Kierunek organismiczny - rozwój odnosi się do
zmian w formie lub organizacji wewnętrznej danego
systemu (układu) i zmierzający ku określonym
stanom końcowym lub celom. Pojęcie rozwoju nie
ogranicza się więc do zmian w zachowaniu.
Oznacza ono zmiany struktury i jej funkcji
polegające na przekształcaniu jej organizacji
wewnętrznej.
Podstawowe pytania problemowe
współczesnej psychologii rozwoju
człowieka
Podstawowe problemy teoretyczne zawierają się
więc w pytaniach odnoszących się do tego tematu:
Co się zmienia? Czego dotyczą zmiany, które bada
psychologia rozwoju człowieka? Jakie cechy lub
funkcje człowieka stanowią układ ewoluujący?
Czym jest zmiana? Jak można opisać i określić
zmianę? Jaki jest proces dokonywania się zmian?
Jakie czynniki poprzedzają pojawienie się zmian?
Jaka jest ich rola w powstawaniu i przebiegu zmian?
Pojawia się też pytanie bardziej szczegółowe. Czy
rozwój psychiczny jest zależny od dziedziczności, czy
od środowiska?
Problemy współczesnej psychologii
rozwojowej
Odpowiedzi na pytania różnicują w sposób
istotny poglądy teoretyczne - jest trzy zasadnicze
stanowiska:
biologiczne – uznające dominującą rolę
dziedziczności i czynników biologicznych w
rozwoju psychicznym
socjologistyczne – zakładające istotny,
kształtujący wpływ środowiska na przebieg i
rezultaty procesu rozwoju
interakcjonistyczne – zakładające
współdziałanie tych grup czynników w rozwoju
psych.
Problemy:
Problem dotyczący roli czynników środowiska i
dziedziczności.
Problemem o dużej ważności jest rola uczenia się i
nabywania doświadczeń w rozwoju psychicznym. Jaki
zachodzi związek między procesami socjalizacji a
zmianami rozwojowymi psychiki oraz zachowania się
jednostki?
Problem dotyczący charakteru rozwoju: czy cechuje
go ciągłość czy nieciągłość; konstruowanie nowych
jakości czy realizacja wewnętrznie zakodowanego
programu; czy są okresy szczególnie ważne dla
jednostki; rola szczególnych zdarzeń życiowych i
sposobów radzenia; czy rozwój polega tylko na
nowych osiągnięciach, czy ma charakter mieszany –
zysków i strat, progresji i regresji jednocześnie;
Problemy:
Jaki jest charakter zmian rozwojowych psychiki i zachowania
się człowieka po osiągnięciu dojrzałości: czy mają one takie
same cechy i zasady, jak zmiany rozwojowe w okresie
dzieciństwa i dorastania; czy rozwój w toku całego cyklu
życia indywidualnego dokonuje się wg tych samych zasad,
czy żądzą nim zasady specyficzne dla każdego okresu życia.
W perspektywie antropologicznej, należy postawić sobie
pytanie: czy człowiek sam może wpływać na swój własny
rozwój; jaki jest cel rozwoju psychicznego jednostki ludzkiej;
czy możliwa jest interwencja w procesy rozwoju i na jakich
zasadach?
Problemy te wyrastają z podstawowych pytań, jakie niesie
rozwój psychologii rozwojowej, jako nauki i stanowią oś,
wokół której koncentrują się główne badania i teorie
dotyczące rozwoju psychiki i zachowania się człowieka, a
przede wszystkim pojęcia rozwoju i zmiany rozwojowej.
Polecana literatura:
1.
Aronson E., Wilson T., Akert R. (2001). Psychologia
Społeczna. Serce i umysł. Warszawa: Państwowe
Wydawnictwo Naukowe
2.
Wojciszke B. (2002). Człowiek wśród ludzi. Warszawa:
Wydawnictwo Naukowe Scholar.
3.
Zimbardo Ph., Ruch F. (1994). Psychologia i życie.
Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe
4.
J.Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik Akademicki (Tom
1,2,3). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
5.
Łukaszewski (2003). Wielkie problemy psychologii.
GWP
6.
G.Mietzel (2000). Wprowadzenie do psychologii. GWP
7.
S.A. Rathus (2004). Psychologia współczesna. GWP
