Rola gatunków inwazyjnych w przyrodzie

Gatunek inwazyjny

Inwazyjne gatunki - to takie rośliny,

zwierzęta i mikroorganizmy, które

pojawiają się w nowym dla siebie

środowisku, po czym rozprzestrzeniają się

tam i wypierają rodzime gatunki lub -

krzyżując się z nimi - stwarzają mieszańca,

zdolnego zdominować ekosystem.

Gatunki inwazyjne

są szeroko

rozprzestrzenione na całym świecie i

możemy je znaleźć we wszystkich

kategoriach żywych organizmów i we

wszystkich rodzajach ekosystemów. Tym

niemniej rośliny, ssaki i owady to najbardziej

pospolite obce gatunki inwazyjne środowisk

lądowych. Obce gatunki inwazyjne stanowią

obecnie największe, poza utratą siedlisk,

zagrożenie dla różnorodności biologicznej.

Inwazje obcych gatunków roślin (a także zwierząt i

grzybów) są dziś jednym z ważniejszych

problemów przyrodniczych w skali globalnej,

uwzględnianych w zapisach międzynarodowych

konwencji.

Badania nad gatunkami obcego pochodzenia, w

tym głównie nad poszerzaniem się ich zasięgów,

ekologią i wpływem na rodzimą szatę roślinną

stały się zadaniem pilnym i niezbędnym.

Podkreślenia wymaga fakt, iż niektóre z

inwazyjnych gatunków roślin stanowią zagrożenie

zarówno dla człowieka (rośliny parzące i

alergogenne), lokalnej bioróżnorodności, jak i dla

szeregu gałęzi gospodarki, przede wszystkim

rolnictwa (uciążliwe chwasty).

Przyczyny rozprzestrzenienia się wielu gatunków

roślin i zwierząt poza ich naturalne zasięgi :



ocieplenie klimatu - migracja z południa na północ,



nieświadome zawleczenie przez człowieka.



świadoma introdukcja w celach łowieckich,

estetycznych i przyjemnościowych,



rozwój transportu lądowego i kanałów żeglugowych,



transport dużych ilości wód balastowych w

zbiornikach tankowców (tak rozprzestrzeniła się

racicznica zmienna, której dorosłe osobniki masowo

przyczepiają się do urządzeń hydrotechnicznych,

utrudniając ich funkcjonowanie).

Polska

Rak pręgowany

Został sprowadzony w 1890 r. z Pensylwanii w

Stanach Zjednoczonych i wsiedlony w ilości ok. 100

szt. w okolicach Myśliborza, skąd rozprzestrzenił się

bardzo szybko po wodach Polski i Europy. Jedynie

tereny południowo - zachodniej Polski są jeszcze

wolne od niego. Powodem jego introdukcji było

poprawiania ubytków w pogłowiu raków rodzimych,

które w większości wyginęły od choroby zwanej

dżumą raczą, na którą jest odporny .

Nowy gatunek okazał się jednak nieprzydatny

gospodarczo ze względu na małe rozmiary

i gorszy smak. Wypiera z rodzimych terenów

raki szlachetne i raki błotne.

Norka amerykańska



Norka amerykańska, hodowana u nas kiedyś jako

zwierzę futerkowe, jest obecnie gatunkiem inwazyjnym

i szkodnikiem groźnym dla polskich ekosystemów.



Nietypowy tryb życia norki amerykańskiej i jej

upodobania żywieniowe powodują teraz, że

systematycznie spada liczebność wielu gatunków

ptaków i gryzoni.

Nie boi się bliskości człowieka. Często

spotyka się ją w pobliżu osad ludzkich,

na śluzach kanałowych, a nawet

w granicach miast. Mieszka nad

brzegami rzek, jezior i stawów

i najrozmaitszych cieków wodnych.

Szrotówek kasztanowcowiaczek



Motyl po raz pierwszy zaobserwowany w Europie w 1985

w Macedoni w 1998r. rozprzestrzenił się na prawie całym

kontynencie (z wyjątkiem Półw. Iberyjskiego, Skandynawii

i Wlk. Brytanii), w ’98 dotarł do Polski i dalej postępuje na

północ. Żeruje w liściach kasztanowca białego oraz

znacznie rzadziej kasztanowca czerwonego i żółtego, jest

najgroźniejszym szkodnikiem kasztanowców w Europie



W naszych warunkach

klimatycznych szkodnik ten

rozwija zwykle 3 pokolenia

w ciągu roku.



Liście zaatakowanych drzew wypełniają się

minami, zmieniając barwę z zielonej poprzez

jasnobeżową do brązowej, skręcają się i

przedwcześnie opadają – nawet już w czerwcu.

Coroczne pojawianie się szkodników przez kilka

lat prowadzi do karłowacenia pędów drzew i źle

wpływa na ulistnienie. Osłabione drzewa poddają

się chorobom, suszy oraz uszkodzeniom i w

rezultacie giną.

Do tej pory nie zdołano znaleźć całkowicie

skutecznej metody zwalczania szkodnika.

Trudności te są wynikiem między innymi

żerowania larw owada we wnętrzu liści drzew

oraz ogromnym potencjałem reprodukcyjnym

tego szkodnika.

Ponieważ poczwarki można zniszczyć wysoką

temperaturą, za najlepszą metodę profilaktyczną

uznaje

się wygrabianie i kompostowanie liści

kasztanowców.

W wielu miastach próbuje się też

mikroiniekcji

metody polegającej na nawiercaniu pni na

głębokość 7 cm i wypełnianiu otworów żelem

zwalczającym szrotówka. Leczenie jednego

drzewa tą metodą kosztuje od 60 do 100 zł.

Rzepień brzegowy

Drugi sezon walki z rzepieniem brzegowym w Ujściu

Warty

Pracownicy Dyrekcji Parku Narodowego Ujście Warty

kontynuują w tym roku walkę z rzepieniem brzegowym

Xanthium albinum. Ta inwazyjna roślina pochodzi z Ameryki

Północnej i latem zarasta zalewowe łąki. Ponieważ jest

niejadalna dla bydła - obniża wartość pastwisk i terenów

lęgowych ptaków. Ekolodzy mają nadzieję, że coroczne,

wczesne koszenie (w tym roku na ok. 200 ha) ograniczy

występowanie jednorocznej rośliny.

Stany Zjednoczone

Salvinia molesta

Ekolodzy w USA są załamani skalą inwazji pływającej

paproci zawleczonej z tropikalnych wód Brazylii.

Salvinia molesta

występuje w wolno płynących

strumieniach i jeziorach w całych południowych Stanach

Zjednoczonych i na Hawajach. Pierwsza obserwacja

w USA pochodzi z 1995 roku z Południowej Karoliny.

Paproć podwaja swoje rozmiary w ciągu 8-10 dni

i tworzy grube na 30 cm kożuchy unoszące się na

wodzie. Pod taki kożuch nie dociera światło i w zbiorniku

ginie życie. Salwinia pojawia się w coraz to nowych

miejscach. W niewielkich zbiornikach zwalczana jest

herbicydami ale na większą skalę – brak skutecznego

sposobu jej zwalczania. W ubiegłym i bieżącym roku

naukowcy

wypuścili 200 tysięcy owadów

Cyrtobagous salviniae

żerujących na

paproci, ale ocena efektów walki biologicznej możliwa

będzie możliwa będzie dopiero za kilka lat.

Stokłosa dachowa

Trawa ta opanowała rozległe, pustynne

i półpustynne tereny amerykańskiego

Zachodu przyczyniając się do zwiększenia erozji i częstości

pożarów, zmniejszając wartość użytkową pastwisk.

Instytucje zarządzające przestrzenią oraz zajmujące się

zwalczaniem gatunków inwazyjnych otrzymały oprogramowanie

przedstawiające aktualne rozmieszczenie stokłosy na podstawie

zdjęć satelitarnych. W analizie wykorzystuje się przebarwianie

się stokłosy na kolor purpurowy późną wiosną, gdy inne rośliny

zachowują zielone barwy. W USA walka z roślinami inwazyjnymi

pochłania co roku miliardy dolarów, a mimo to rośliny te zajmują

ponad 40 milionów hektarów.

Szpak

Problemem dla USA i Kanady jest szpak. Pod

koniec XIX w. w Nowym Jorku wypuszczono na

wolność 100 tych ptaków sprowadzonych

z Europy. Dziś ich populacja w USA i Kanadzie

oceniana jest na ponad 200 mln osobników.

Szpak, niszcząc gniazda innych ptaków, wypiera

rodzime gatunki i w kanadyjskim stanie Quebec

może spowodować całkowity zanik błękitnego

drozda.

Niepokalanek

W latach 90-tych obsadzono nim zniszczone przez

huragan wydmy na wybrzeżu Południowej Karoliny

w celu ich ochrony przed erozją. W krótkim czasie

ta pochodząca z zachodniopacyficznych wybrzeży

roślina zarosła ogromne obszary wydm

nadmorskich pojawiając się także w sąsiednich

stanach.

Niepokalanek osiąga 0,5 m wysokości,

ma pachnące fioletowe kwiaty i jajowate,

srebrzyste liście. Nasiona roznoszone są

przez fale morskie. Wszędzie gdzie się

pojawi, tworzy zwarte zarośla

wypierając gatunki rodzime.

Australia

Pies dingo

Pies Dingo został przywieziony do Australii ok.

5000 lat temu przez przybyszów z Azji

(Aborygenów). Pies ten powtórnie zdziczał, wiele

gatunków nie potrafiło się przed nim obronić. Do

dziś nie wiadomo ile z nich wymarło z powodu

nagłego wtargnięcia łożyskowego drapieżnika

polującego

stadnie.

Dzikie króliki

W roku 1859 farmer Thomas Austin wypuścił w

swoich włościach 24 króliki europejskie, licząc

nato, że będzie mógł oddawać się przyjemnościom

polowania. Inni farmerzy podchwycili pomysł i

rzeczywiście - polować mogli wkrótce do woli. W

roku 1869 królików w Australii było już tyle, że

odstrzeliwano ich dwa miliony rocznie,

bez żadnych widocznych

ubytków w liczebności

populacji.

Ropucha aga

Przybyła w szczytnym celu: by przyczynić się do

rozwoju branży cukrowniczej. Miała zwalczyć

chrząszcze, które zajadały się trzciną cukrową. W

latach trzydziestych XX wieku na kontynent

przywieziono 101 ropuch talerzowych. Po pół

roku było ich 60 tysięcy. Wyparły niemal zupełnie

inne płazy z północno-wschodniej Australii.

Stanowią zagrożenie dla drapieżników, które

próbują na nie polować

(są toksyczne). Na populacje

chrząszczy - szkodników trzciny

cukrowej - nie wywarły wpływu.

Opuncje

Są kaktusami występującymi na terenie obu Ameryk.

Zostały sprowadzone do Australii w 1839r. jako rośliny

doniczkowe, zaczęto jednak używać ich przy sadzeniu

żywopłotów we wschodniej Australii. Stopniowo

wymykały się spod kontroli i już około roku 1880

zostały uznane za groźny chwast, który szybko się

rozprzestrzeniał tworząc zwartą pokrywę gruntu,

wyrastającą na wysokość 1-2 m i tak gęstą, że

niemożliwe było jego sforsowanie. Problem wyplenienia

tego chwastu stał się poważny ze względów

finansowych. Ceny pastwisk we wschodniej Australii

wynosiły kilka dolarów

za akr, koszt wytępienia opuncji wynosił

25-100 dolarów za akr. Inwazja kaktusów

spowodowała opuszczenie gospodarstw.

Od roku 1920 badania prowadzone na terenie Stanów
Zjednoczonych, Meksyku, i Argentyny pozwoliły
wyselekcjonować 50 gatunków, które wysłano do Australii, w
celu prób zastosowania ich do walki biologicznej z opuncją.
Spośród nich 12 zostało wypuszczonych na wolność, 3
okazały się pomocne w walce z opuncjami, jeden z nich-
motyl Cactoblastris cactorum
był w stanie je wyeliminować.

Obecnie opuncje występują w formie stabilnej
metapopulacji dzięki motylowi, którego jaja nie są
składane przypadkowo, lecz zgrupowane są na
niektórych roślinach, podczas gdy inne nie są zupełnie
opanowywane przez owada. Powoduje to, z jednej
strony, niezwykłą skuteczność wyeliminowaniu roślin
opanowanych przez owada, lecz również pozostawia
rośliny, które nie są zainfekowane, w dobrej kondycji,
dzięki czemu metapopulacja może istnieć pomimo
zaniku poszczególnych populacji lokalnych.