lek. Adam  Wysokiński

Klinika Psychiatrii Dorosłych

Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Najczęstsze stany 
wymagające 
natychmiastowego działania

1.

stany bezpośredniego zagrożenia życia

1.

tendencje samobójcze

2.

zachowania niebezpieczne dla otoczenia

3.

zachowania zdezorganizowane

2.

ostre zaburzenia psychiczne

1.

ostry lęk

2.

ostra psychoza

3.

ostre pobudzenie

4.

ostre zaburzenia nerwicowe

5.

ostra depresja

6.

ostra mania

Schemat postępowania

1.

nawiązanie kontaktu

2.

zebranie wywiadu

3.

badanie lekarskie (ew. po zastosowaniu 

przymusu bezpośredniego)

4.

ocena podłoża somatycznego

1.

zmiany organiczne (urazy czaszki, guzy 

mózgu)

2.

zatrucia

3.

zaburzenia metaboliczne

5.

ocena zagrożenia życia pacjenta i innych 

osób

Ocena czynników 
dekompensacji

1.

wydarzenia poprzedzające kryzys

2.

występowanie podobnych objawów w 

przeszłości

3.

występowanie podobnych stresów w 

przeszłości

4.

typowe dla danej osoby radzenie sobie ze 

stresem

5.

ocena przyczyn wrażliwości na dany stres

6.

ocena źródeł oparcia pacjenta

7.

ocena funkcjonowania pacjenta przed 

kryzysem

Minimalne badanie 
somatyczne

1.

HR

2.

BP

3.

RR

4.

temperatura

5.

stan świadomości

6.

pytanie o inne dolegliwości

7.

pytanie o możliwe urazy, zatrucia, 
picie alkoholu

Dokładne badanie 
somatyczne



gdy którykolwiek z parametrów 
odbiega od normy



podejrzenie zaburzeń świadomości



obecność choroby somatycznej



pacjenci geriatryczni z nowymi 
ostrymi objawami zaburzeń 
psychicznych

Schemat oceny somatycznej

1.

parametry ogólne

1.

BP

2.

HR

3.

temperatura

4.

RR

2.

wygląd ogólny

1.

stan odżywienia i nawodnienia

2.

ślady urazów

3.

szyja, tarczyca

4.

serce, płuca

5.

brzuch

6.

stopy – obrzęki

Ocena neurologiczna

1.

ocena przytomności

1.

senność

2.

sen patologiczny

3.

śpiączka

2.

badanie gałek ocznych

3.

układ mięśniowy – siła mięśniowa, 
odruchy

4.

funkcje móżdżku – chód, koordynacja

5.

odruchy

6.

kończyny – drżenie, ruchy pląsawicze

Skala Śpiączki Glasgow (GCS)

1.

otwieranie oczu

1.

brak

2.

na ból

3.

na polecenie

4.

otwarte

Skala Śpiączki Glasgow (GCS)

2.

reakcja słowna

1.

brak

2.

niezrozumiałe dźwięki

3.

niewłaściwe słowa

4.

dezorientacja

5.

prawidłowa

Skala Śpiączki Glasgow (GCS)

3.

reakcja ruchowa

1.

brak

2.

wyprostna na ból

3.

zgięciowa na ból

4.

wycofanie w odpowiedzi na ból

5.

ukierunkowana w kierunku bodźca

6.

zgodna z poleceniem

Choroby bezpośrednio zagrażające życiu 
manifestujące się zaburzeniami 
psychicznymi

Badanie psychiatryczne

1.

wywiad

2.

ocena stanu psychicznego

Wywiad

1.

rodzaj objawów

2.

początek zaburzeń

1.

ostry/przewlekły

2.

okoliczności towarzyszące

3.

dynamika progresji

4.

nawrotowość objawów

3.

współistniejące choroby somatyczne i przyjmowane 

leki

4.

bezpośredni powód szukania pomocy lekarskiej

5.

historia życia

1.

obciążenia dziedziczne

2.

przebyte choroby, urazy

3.

linia życia

4.

używki i narkotyki

Ocena stanu psychicznego

1.

zachowanie i wygląd, napęd, funkcjonowanie woli

2.

orientacja auto- i allopsychiczna

3.

stan emocjonalny: nastrój, lęk, niepokój, afekt

4.

zaburzenia myślenia

5.

zaburzenia formy myślenia (przyspieszenie, 

spowolnienie, lepkość, rozkojarzenie, 

perseweracje)

6.

zaburzenia treści myślenia (urojenia)

7.

obsesje i kompulsje

8.

spostrzeganie (złudzenia – zniekształcenia 

istniejących bodźców, omamy – spostrzeganie 

nieistniejących bodźców)

9.

wyższe funkcje poznawcze (pamięć, ocena, 

myślenie abstrakcyjne, język)

Postępowanie diagnostyczne

1.

ogólna ocena rodzaju objawów: 
psychotyczne lub nerwicowe

2.

diagnoza mechanizmów 
psychologicznych i próba 
nawiązania kontaktu

3.

różnicowanie

4.

postępowanie lecznicze

Cechy psychozy

1.

zaburzenia są tak ciężkie, że powodują 

zaburzenie ogólnego funkcjonowania

2.

wycofanie z kontaktów międzyludzkich

3.

zniesiona zdolność rozróżniania rzeczywistości 

i wytworów własnej psychiki (fantazji)

4.

emocje przeżywane są w jakościowo i 

ilościowo odmienny sposób

5.

zaburzenia myślenia (np. urojenia) i 

spostrzegania  (omamy)

6.

regresja (myślenie bezkrytyczne, magiczne)

7.

brak poczucia choroby psychicznej

Psychozy

1.

egzogenne – na podłożu zaburzeń

1.

na podłożu zaburzeń somatycznych

1.

zespoły zaburzeń świadomości (z. majaczeniowy, z. splątaniowy, z. 

zamroczeniowy, stany oneiroidalne)

2.

zespół otępienny

3.

halucynoza

4.

zespół amnestyczny

5.

organiczny zespół afektywny

6.

organiczny zespół urojeniowy

2.

reaktywne – reakcja na trudną sytuację

1.

depresja reaktywna

2.

reaktywny zespół urojeniowy

3.

zamroczenie reaktywne

4.

reakcje prymitywne

5.

reaktywny zespół histeryczny o cechach z. psychotycznego

2.

endogenne – nieustalona etiologia

1.

schizofrenopodbne

1.

z. urojeniowy

2.

z. paranoiczny

3.

z. katatoniczny (hipokinetyczny, hiperkinetyczny)

4.

z. hebefreniczny

2.

afektywne (z. depresyjny, z. maniakalny)

Nerwice

1.

objawy nerwicowe

1.

fobie

2.

zaburzenia lękowe

3.

OCD

4.

reakcja na stres

5.

zaburzenia dysocjacyjne

6.

zaburzenia somatoformiczne

7.

neurastenia

8.

zespół depersonalizacji-derealizacji

2.

objawy rzekomonerwicowe – w przebiegu:

1.

chorób somatycznych

2.

chorób psychiatrycznych

3.

urazów, zatruć

Podstawy prawne

Art. 11



Świadectwo o stanie zdrowia można 
wystawić po osobistym zbadaniu tej 
osoby. Skierowanie do szpitala 
wystawiane jest w dniu badania i jest 
ważne 14 dni.

Podstawy prawne

Art. 18



Przymus bezpośredni może być zastosowany wobec 

osoby zagrażające zdrowiu lub życiu własnemu lub 

innych osób oraz gwałtownie niszczącej przedmioty. 

O zastosowaniu przymusu decyduje lekarz, ew. 

pielęgniarka, która informuje o tym lekarza. Każde 

zastosowanie przymusu zostaje odnotowane w 

dokumentacji.



Formy przymusu:

1.

przytrzymywanie

2.

przymusowe podanie leków

3.

unieruchomienie

4.

izolacja



Pogotowie ratunkowe, policja, straż pożarna ma 

obowiązek udzielić pomocy lekarzowi.



Zasadność zastosowania przymusu ocenia w ciągu 3 

dni lekarz psychiatra lub kierownik ZOZ.

Podstawy prawne

Art. 21



Badanie bez zgody może być 
przeprowadzone u osoby, która 
zagraża życiu własnemu lub innych 
osób.



Transport do szpitala takiej osoby 
musi być w obecności lekarza lub 
ratownika medycznego.

Podstawy prawne

Art. 23



Osoba chora psychicznie może być 
przyjęta do szpitala 
psychiatrycznego bez zgody wtedy, 
gdy jej dotychczasowe zachowanie 
wskazuje na to, że z powodu tej 
choroby zagraża bezpośrednio 
własnemu życiu albo życiu lub 
zdrowiu innych osób.

Podstawy prawne

Art. 24



Osoba, której dotychczasowe zachowanie 

wskazuje na to, że z powodu zaburzeń 

psychicznych zagraża bezpośrednio 

swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu 

innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy 

jest ona chora psychicznie, może być 

przyjęta bez zgody wymaganej w art. 22 do 

szpitala w celu wyjaśnienia tych 

wątpliwości.



Pobyt w szpitalu nie może trwać dłużej niż 

10 dni.

Podstawy prawne

Art. 29



Do szpitala psychiatrycznego może być również 

przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie:



której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że 

nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne 

pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego,

bądź



która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania 

podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest 

przewidywanie, że leczenie w szpitalu 

psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.



O potrzebie przyjęcia do szpitala 

psychiatrycznego osoby bez jej zgody orzeka sąd 

opiekuńczy miejsca zamieszkania tej osoby – na 

wniosek jej małżonka, krewnych w linii prostej, 

rodzeństwa, jej przedstawiciela ustawowego lub 

osoby sprawującej nad nią faktyczną opiekę.

Stosowanie przymusu 
bezpośredniego



odebrać przedmioty ostre i niebezpieczne 

(okulary, protezy, pas, szelki, sznurowadła, 

zapałki)



pierwsze unieruchomienie na 4 godziny, 

następnie po osobistym zbadaniu może być 

przedłożone na okresy 6- godzinne



odnotowanie w dokumentacji



unieruchomienie trwające >24 godzin tylko w 

warunkach szpitalnych



kontrola stanu fizycznego przez pielęgniarkę nie 

rzadziej niż co 15 minut, również w czasie snu



krótkotrwałe uwolnienia w celu zmiany pozycji 

lub załatwienia potrzeb fizjologicznych nie 

rzadziej niż co 4 godziny

Przymusowe podanie leków



haloperydol (Haloperydol tabl. 1, 5, 10 mg; amp. 

5 mg) 0,5 do 10 mg po lub im (w otępieniu 0,5 do 

2,0 mg)



chloropromazyna (Fenactil tabl. 25, 100 mg; 

amp. 25, 50mg) 25 do 50 mg im



lewomepromazyna (Tisercin tabl. 25 mg; amp. 25 

mg) 25 do 50 mg im



klorazepan dipotasowy (Tranxene tabl. 5, 10 mg; 

amp. 20, 50, 100 mg)



Zuklopentyksol (Clopixol Acuphase amp. 50 mg) 

50-150 mg, kolejne dawki co 24-48 godzin, 

maksymalnie 400 mg w ciągu 2 tygodni



chloropromazyna i lewomepromazyna są bardziej 

skuteczne w przypadku agresji niepsychotycznej

Pacjent psychotyczny
w umiarkowanym lub silnym 
niepokoju



Lekami z wyboru są neuroleptyki, np.:



Clopixol acuphase – 50-100 mg i.m.



Haloperidol – 5-10 mg i.m.



W  razie  wystąpienia  EPS  –  Pridinol, 

Akineton 



Dodatkowo 

można 

podawać 

benzodiazepiny, np.:



Lorafen – 1-5 mg p.o.



Tranxene – 50 mg i.m.



Relanium – 10-20 mg p.o. lub i.m.



Obserwacja



Środki przymusu bezpośredniego

Pacjent depresyjny przejawiający 
myśli i tendencje samobójcze



Dobrowolna lub przymusowa 
hospitalizacja



Ścisły dozór, ewentualnie środki 
przymusu bezpośredniego



Leki przeciwdepresyjne



Psychoterapia wspierająca

Pacjent agresywny



Lekarz badający pacjenta agresywnego 

musi czuć się bezpiecznie



Warunki badania:



przygotowanie do zastosowania przymusu 

bezpośredniego



zwrócenie uwagi, czy pacjent nie jest 

uzbrojony w niebezpieczne przedmioty



możliwość wezwania pomocy w każdej chwili



w gabinecie lekarz powinien siedzieć bliżej 

drzwi



obecność innych osób podczas badania 

(policjant, salowy)

Pacjent agresywny



Badający powinien:



powstrzymać się od osądzania zachowania chorego 

i traktować agresywne zachowanie jako przejaw 

zaburzeń, a nie jako wyraz rzeczywistego stosunku 

chorego do badającego



unikać nierealnych oczekiwań, że na przykład 

pacjent szybko się uspokoi i będzie chciał 

współpracować



nie okazywać przewagi w związku z możliwością 

zastosowania środków przymusu bezpośredniego



unikać przedłużającego się kontaktu wzrokowego



wyrażać chęć pomocy pacjentowi w odzyskaniu 

przez niego samokontroli



rozważyć podanie leków uspokajających

Zasady psychoterapii wspierającej w 
nagłych zaburzeniach psychicznych

Cele:



Przywrócenia wcześniejszej 
równowagi psychicznej lub poprawa 
przystosowania do niekorzystnej 
sytuacji zewnętrznej.



Zmniejszenie nasilenia przykrych 
emocji (lęk, strach, poczucie winy, 
wstyd, poczucie bezsilności, smutek, 
złość).

Zasady psychoterapii wspierającej w 
nagłych zaburzeniach psychicznych

Interweniujący lekarz powinien:



Zaakceptować ograniczone możliwości chorego radzenia sobie z 

problemami – łagodzić jego poczucie winy z powodu 

dekompensacji.



Zaakceptować silnie wyrażone oczekiwania pacjenta na 

udzielenie mu pomocy – dać mu poczucie bezpieczeństwa.



Udzielać wyjaśnień dotyczących chorobowego charakteru 

objawów i omówić możliwości leczenia – udzielić informacji 

lekarskich.



Pomagać pacjentowi w znalezieniu rozwiązań trudności 

związanych z dekompensacją – służyć mu jako doradca.



Wzmacniać autoportret pacjenta w zakresach, w których jest on 

nieadekwatnie obniżony – wskazać mocne strony pacjenta.



Umożliwić choremu odreagowanie przykrych emocji przez 

ułatwienie mu „wygadania się”, „wypłakania się”, „wykrzyczenia 

się” – ułatwić katharsis.



Podjąć działania w środowisku chorego zmierzające do 

złagodzenia trudności, które przyczyniły się do powstania 

dekompensacji.