1
BETTY NEUMAN
Systemowy model opieki
zdrowotnej
1
BETTY NEUMAN
Systemowy model opieki
zdrowotnej
2
3
Biografia:
192
4
Urodzona na farmie w Lowell w
Ohio, jako jedna z trojga
rodzeństwa.
193
5
Po wieloletniej chorobie zmarł ojciec
Betty. Przypuszcza się, że ten fakt
miał poważny wpływ na jej
późniejszą decyzję o wyborze
zawodu pielęgniarki.
4
Biografia c.d.:
Zakończyła edukację w szkole
średniej, ale ze względu na brak
funduszy na dalsze kształcenie,
rozpoczęła pracę.
W okresie II wojny światowej
pracowała jako technik w siłach
powietrznych, następnie jako kreślarz
oraz kucharka.
Dzięki utworzeniu Korpusu Kadetów
Pielęgniarek Nueman mogła rozpocząć
naukę w 3-letniej szkole
pielęgniarskiej.
5
Biografia c.d.:
194
7
Otrzymała dyplom z wyróżnieniem w
Peoples Hospital School of Nursing w
Akron w Ohio.
Przeprowadziła się do Kalifornii i
rozpoczęła zdobywanie doświadczenia
w pracy w szpitalu, jako członek
personelu pielęgniarskiego, następnie
jako pielęgniarka naczelna;
pielęgniarka szkolna i zakładowa;
następnie jako instruktor kliniczny w
zakresie pielęgniarstwa
chirurgicznego i opieki w stanach
krytycznych.
6
Biografia c.d.:
1954 Poślubiła lekarza położnika i
pracowała z nim w jego prywatnym
gabinecie.
1957 Uczęszczała do University of
California w Los Angeles (UCLA)
studiując na dwóch kierunkach:
psychologia I zdrowie publiczne.
Otrzymała tytuł bakałarza (BS) w
pielęgniarstwie na UCLA
7
Biografia c.d.:
196
6
Otrzymała stopień magistra (MS)
w zakresie Zdrowia Psychicznego
na UCLA.
Studia te miały przygotować ją do
pracy na nowo tworzonym
stanowisku konsultanta w zakresie
środowiskowego pielęgniarstwa
psychicznego.
8
Biografia c.d.:
Rozpoczęła pracę jako nauczyciel
akademicki. Opracowała nowy program
kształcenia, którego celem było
przygotowanie pielęgniarek do pracy w
nowopowstających ośrodkach
pielęgniarstwa psychiatrycznego w
środowisku.
Był to program pionierski, którego
założeniem było określenie miejsca
wysoko wykwalifikowanej kadry
pielęgniarskiej w zespole
interdyscyplinarnym.
Wówczas powstała pierwotna wersja
modelu Betty Neuman.
9
Biografia c.d.:
1972
Jej model został po raz pierwszy
opublikowany jako 'Model for teaching
total person approach to patient
problems' (model nauczania
całościowego podejścia do problemów
pacjenta) w Nursing Research.
Pracowała jako konsultant w dziedzinie
zdrowia psychicznego, dążąc do
ustawicznego rozwoju programów
edukacji pielęgniarek.
Była jednym z pierwszych członków
Amerykańskiego Towarzystwa ds.
Terapii Małżeństwa i Rodziny oraz
prowadziła prywatne poradnictwo
10
Biografia c.d.:
1985 Otrzymała doktorat w dziedzinie
psychologii klinicznej w Pacific
Western University.
1998 Otrzymała doktorat honorowy z
Grand Valley State University w
Allendale w Michigan.
11
Betty Neuman, tworząc model
systemowy, myślała jedynie o
zastosowaniu go w procesie
dydaktycznym. Okazało się jednak,
że ma on również szerokie
zastosownaie w praktyce i
badaniach naukowych w
pielęgniarstwie.
12
Najważniejsze prace Betty
Neuman poświęcone jej
modelowi:
Conceptual Models for Nursing Practice,
The Neuman’s Systems Model:
Application to Nursing Education and
Practice,
Family Health: A theoretical Approach to
Nursing Care.
13
Pojęcia definiowane:
1. Człowiek/osoba;
2. Środowisko;
3. Zdrowie;
4. Pielęgniarstwo.
14
1. Człowiek
15
1. Człowiek – definicja:
Jest to „układ współdziałających zmiennych
fizjologicznych, psychologicznych, rozwojowych,
społeczno-kulturowych i duchowych,
funkcjonujących harmonijnie i trwale w odniesieniu
do stresorów wewnętrznego i zewnętrznego
środowiska”*;
jest systemem otwartym, którego części wzajemnie
zależą od siebie i oddziałują na siebie;
system, poprzez swą otwartość, pozostaje w ciągłej
interakcji ze środowiskiem;
środowisko oddziałuje na system poprzez stresory;
*B. Neuman :”The Neuman Systems Model” Norwalk: Appleton and Lange
1989, s. 22
16
1. Człowiek
Jest wielowymiarową istotą, której wszystkie
warstwy składają się z 5 podsystemów
(obszarów):
fizycznego, który odnosi się do struktury u
funkcjonowania ciała;
psychologicznego, który wiąże się z relacjami
oraz procesami myślowymi;
socjo-kulturowego, łączącego funkcje
społeczne i szeroko pojmowaną kulturę;
rozwojowego, odnoszącego się do procesów
rozwoju;
duchowego, dotyczącego wierzeń.
17
1. Człowiek – obszar
duchowy
Obszar duchowy został włączony do modelu
przez Neuman najpóźniej, bo dopiero w 1995
roku. Autorka poświęciła mu szczególnie dużo
uwagi. Jest ona zdania, że wymiar duchowy
posiada każdy człowiek, jest on wrodzony.
Różnica między wymiarami duchowymi
różnych ludzi polega tylko na tym, że jedni są
świadomi tego obszaru i rozwijają go,
natomiast inni nie czynią tego. Wymiar
duchowy jest uznany przez autorkę za
integralną część struktury podstawowej
każdego człowieka, przenika on również inne
sfery.
18
1. Człowiek – obszar
duchowy
Neuman obrazuje rozwój duchowy jako
continuum, rozciągnięte od stanu całkowitej
nieświadomości lub zanegowania sfery
duchowej do głęboko rozwiniętej
duchowości, mającej wpływ na umysł i ciało
człowieka.
Całkowita nieświadomość Głęboko rozwinięta
lub zanegowanie sfery duchowej
duchowość
19
1. Człowiek – obszar
duchowy
Obszar duchowy przenika inne
sfery życia człowieka i jest sam
przez nie przenikany, dlatego
w holistycznym podejściu do
pacjenta nie wolno go pomijać!
20
1. Człowiek – obszar
duchowy
Przykład wzajemnego przenikania się
sfery duchowej z innymi sferami:
utrata bliskiej osoby powoduje stan
psychologiczny – żal, uczucie pustki,
straty. Ten stan wpływa na sferę
duchową, przy czym może to być wpływ
pozytywny, prowadzący do rozwoju i
pogłębienia duchowości, lub przeciwnie:
może spowodować utratę wiary.
21
1. Człowiek
„Warstwy”, zazwyczaj przedstawiane są
jako koncentryczny krąg, składający
się z:
A. centralnie umieszczonego jądra,
tzw. struktury podstawowej,
B. linii odporności,
C. linii normalnej obrony,
D. linii elastycznej obrony
(przystosowawcza linia obrony).
22
elastyczna linia obrony
linia obrony
wartości
linie odporności
Struktura
podstawo
wa
p
re
w
e
n
c
ja
I
s
to
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
p
re
w
e
n
c
ja
I
II
s
to
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
p
re
w
e
n
c
ja
I
I
st
o
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
23
1. Człowiek - struktura
podstawowa (A):
są to czynniki właściwe danemu gatunkowi,
których celem jest utrzymanie podstawowych
funkcji życiowych organizmu;
są to np.: mechanizmy termoregulacji,
sposoby funkcjonowania poszczególnych
układów i narządów, genetycznie
uwarunkowane sposoby reagowania na
bodźce, struktura ego, zdolności poznawcze;
posiada własne zasoby energetyczne, które
są niezbędne do prawidłowego
funkcjonowania systemu.
24
1. Człowiek - linie
odporności (B):
służą do bezpośredniej ochrony struktury
podstawowej;
są wykorzystywane do obrony systemu, jeśli
zawiedzie bardziej zewnętrzna, normalna linia
obrony;
linią obrony jest np. układ immunologiczny;
jeśli linie odporności działają efektywnie, wówczas
odpierają „atak” negatywnego bodźca;
jeśli linie odporności nie zadziałają efektywnie,
wówczas naruszona zostaje struktura podstawowa,
następuje wyczerpanie energii, co w konsekwencji
może prowadzić do śmierci
.
25
Linie odporności
+
Stresor – atak negatywnego bodźca
Zwycięstwo
systemu
Katastrofa
26
1. Człowiek - normalna
linia obrony (C):
ma ona charakter względnie stały i
stabilny;
oznacza stan, do którego człowiek
doszedł poprzez swój rozwój;
jest to stan zwykłego dobrostanu i
dobrego samopoczucia systemu,
którego rozwój warunkowany jest
wcześniejszymi zachowaniami
jednostki;
27
1. Człowiek - normalna
linia obrony (C):
na linię obrony mają wpływ między innymi:
wypracowane, stosowne normalnie
mechanizmy radzenia sobie z przeciwnościami
i trudnościami, styl życia, wpływy rozwojowe,
duchowe, uwarunkowania kulturowe;
niedostateczna ochrona tej linii przez linię
elastyczną może skutkować wtargnięciem
stresora i zaburzeniem wewnętrznej
równowagi systemu;
linia ta ma pewne właściwości dynamiczne,
może zmieniać się w czasie, stając się bardziej
lub mniej podatną na działanie stresora.
28
1. Człowiek - elastyczna
linia obrony (D):
jest najbardziej zewnętrzną warstwą chroniącą
system przed wtargnięciem stresorów;
jest zdolna do szybkiego przystosowania się do
zmieniających się warunków;
im dalej ta linia oddalona jest od „linii
normalnej obrony”, tym jest lepszą obroną dla
organizmu;
ta linia ma charakter bardzo dynamiczny, może
ulegać szybkim zmianom, np. pod wpływem
niedożywienia czy niedoboru snu;
29
1. Człowiek - elastyczna
linia obrony (D):
złamanie tej najbardziej
zewnętrznej linii prowadzi do
naruszenia normalnej linii obrony
przez stresor, co w konsekwencji
może spowodować naruszenie
równowagi systemu, chorobę lub
śmierć.
30
2. Środowisko
31
2. Środowisko – definicja:
„Środowisko – to wewnętrzne i zewnętrzne
czynniki wpływające na człowieka i
poddawane jego oddziaływaniom”*
Środowisko wpływa na człowieka poprzez
działanie stresorów. Stresorem nazywamy
zarówno wpływ negatywny, jak i
pozytywny!!!
*B. Neuman :”The Neuman Systems Model” Norwalk: Appleton and
Lange 1989, s. 23
32
2. Środowisko
Wewnętrzne:
są to wszystkie siły i
wpływy pochodzące z
wnętrza określonego
granicami systemu;
stresory płynące ze
środowiska
wewnętrznego określa
się jako tzw.
intrapersonalne;
przykładem stresora
intrapersonalnego są
reakcje
auotoimmunologiczne.
Zewnętrzne:
są to wszystkie siły I wpływy
pochodzące spoza określonego
granicami systemu;
stresory płynące ze środowiska
zewnętrznego określa się jako
tzw. interpersonalne lub
ekstrapersonalne;
przykładem stresora
interpersonalnego są
oczekiwania społeczne związane
z pełnionymi rolami, także sam
proces komunikacji z innymi;
Stresorem ekstrapersonalnym
są np. problemy finansowe.
33
2. Środowisko
Wpływ pozytywny
Człowiek
Środowisko
Wpływ negatywny
34
2. Środowisko
Nueman uważa, że „stresor
negatywny” może zmienić się na
„pozytywny”, jeśli dzięki
przystosowaniu ulegnie zmianie
sposób reagowania na ten stresor.
35
2. Środowisko
„wykreowane”:
jest szczególnym rodzajem środowiska,
przenika środowisko wewnętrzne i
zewnętrzne;
jest ono nieświadomym tworem rozwijanym
przez każdego człowieka;
służy do obrony własnej i zachowania
równowagi systemu;
stanowi swoistą „tarczę ochronną” systemu;
ma charakter dynamiczny;
36
2. Środowisko
„wykreowane”:
odzwierciedla nieświadomą mobilizację
wszystkich zasobów energetycznych struktury
podstawowej i sfer człowieka do utrzymania
stabilności i integralności systemu;
przykładem tego rodzaju środowiska są różne
mechanizmy obronne, takie jak: zaprzeczenie,
odruchowy skurcz mięśni, wypracowane w
trakcie rozwoju sposoby przetrwania,
zachowanie dystansu do innych ludzi,
podtrzymanie nadziei;
opiera się na nieuświadomionej wiedzy,
szacunku do siebie, przekonaniach,
predyspozycjach;
37
2. Środowisko
„wykreowane”:
pielęgniarka powinna być świadoma istnienia
środowiska wykreowanego, ponieważ często
zdarza się, że choroba somatyczna jest
spowodowana nieprawidłowym spostrzeganiem
przez człowieka określonej sytuacji lub problemu.
Często u podłoża problemów fizycznych leżą
określone przekonania lub ukryta lęki!
np.: mężczyzna cierpi na bóle kręgosłupa, u
podłoża których może leżeć np. obawa przed
utratą pracy zarobkowej, prowadząca do
obniżenia poczucia własnej wartości, przeżywania
konfliktu ról społecznych, wiążących się z
niemożnością utrzymania rodziny;
38
2. Środowisko
„wykreowane”:
pielęgniarka powinna wspierać
pozytywny rozwój środowiska
wykreowanego!
39
3. Zdrowie
40
3. Zdrowie – definicja:
to system optymalnej równowagi i stabilności
systemu;
oznacza stan jak najlepszego samopoczucia w
określonym czasie;
jest stanem dynamicznym, zmienia się w ciągu
życia w zależności od czynników tworzących
strukturę podstawową i od stopnia
przystosowania do działających stresorów;
jest utrzymaniem zasobów energetycznych,
znajdujących się w obrębie struktury
podstawowej (więcej energii jest wytwarzane
niż zużywane przez system).
41
3. Zdrowie
choroba
dobrostan
42
3. Zdrowie
Człowiek zdrowy, to taki, który znajduje się
na różnych, zmieniających się poziomach,
ale w obrębie stanu normalnego
(wyznaczonego przez normalne linie
obrony).
Zjawisko tzw. entropii – to rozproszenie i
degradacja energii, w konsekwencji
prowadzące do pojawienia się choroby, a
nawet śmierci.
43
4. Pielęgniarstwo
44
4. Pielęgniarstwo -
definicja:
„to unikalna profesja, która zajmuje
się wszystkimi zmiennymi systemu
zdrowotnego człowieka i jego
reakcjami, jako odpowiedziami na
pojawiające się stresory wewnętrzne
(organizmu człowieka),
międzyludzkie i ekstrapersonalne”*
*B. Neuman :”The Neuman Systems Model” Norwalk: Appleton
and Lange 1989, s. 23-24
45
4. Pielęgniarstwo
najważniejszym przedmiotem troski
pielęgniarki jest pomoc w utrzymaniu
optymalnego stanu równowagi systemu w
konkretnym czasie;
interwencje pielęgniarskie polegają na
przywracaniu lub pomocy w osiągnięciu
bądź utrzymaniu optymalnego zdrowia za
pomocą trzech rodzajów prewencji:
A. pierwotnej (początkowej),
B. wtórnej (drugiej)
C. trzeciorzędowej (trzeciej).
46
4. Pielęgniarstwo -
prewencja pierwotna:
jej początek powinien nastąpić, gdy
przewiduje się zadziałanie określonego
stresora lub stresor został zidentyfikowany,
ale nie wywołał jeszcze reakcji w obrębie
systemu;
jej istotą jest utrzymanie istniejącego
dobrostanu poprzez ochronę normalnej linii
obrony za pomocą działań wzmacniających
elastyczną linię obrony
jej celem jest zapobieganie działaniu
stresorów oraz usuwaniu czynników ryzyka.
47
4. Pielęgniarstwo –
prewencja wtórna:
powinna zostać zastosowana jak najszybciej,
gdy określony stresor zdążył już wywołać
reakcję w obrębie systemu w postaci objawów
(gdy pojawiły się symptomy stresu);
jej celem jest przywrócenie dobrostanu i
ochrona struktury podstawowej poprzez
wspieranie wewnętrznych i zewnętrznych sił
podopiecznego, co powinno prowadzić do
wzmacnianie linii odporności. Te działania
mają prowadzić do usunięcia objawów,
przywrócenia stanu równowagi oraz
zachowania energii;
48
4. Pielęgniarstwo –
prewencja wtórna:
poprzez zastosowanie interwencji wtórnej
można:
uzyskać odbudowę normalnej linii obrony
do poziomu sprzed choroby lub
uzyskać stabilizację systemu na niższym
pozimie lub
w przypadku niepowodzenia intewencji
wtórnej dochodzi do naruszenia struktury
podstawowej, a w konsekwencji do śmierci.
49
4. Pielęgniarstwo –
prewencja
trzeciorzędowa:
zogniskowany jest na readaptację i
stabilność systemu;
polega na wspomaganiu procesów odnowy i
przywracaniu równowagi systemu po
zakończonym leczeniu;
działania polegają na wzmacnianiu i
uruchamianiu istniejących zasobów
struktury podstawowej w celu zachowania
energii i ochrony przed dalszym działaniem
stresorów;
50
4. Pielęgniarstwo –
prewencja
trzeciorzędowa:
może prowadzić do osiągnięcia stanu
dynamicznego przystosowania się do
działających stresorów w przyszłości;
prewencją trzeciorzędową są
działania edukacyjne, których celem
jest zapobieganie możliwości
ponownego pojawienia się danego
stresora w przyszłości.
51
Proces pielęgnowania
Neuman wyróżnia trzy etapy procesu pielęgnowania:
diagnozę pielęgniarską, obejmującą gromadzenie
danych w celu określenia odstępstw od stanu
dobrego samopoczucia oraz wstępne określenie
zakresu koniecznych działań;
wyznaczenie celów pielęgniarskich, podczas
którego pielęgniarka wraz z pacjentem określają
pożądane zmiany, do których będą dążyć oraz
zakres interwencji koniecznych do utrzymania,
wzmocnienia lub przywrócenia stanu równowagi;
interwencję pielęgniarską realizowaną na trzech
jej poziomach oraz ocenę wyników pielęgnowania.
52
Zastosowanie teorii
Neuman w POZ
53
Zastosowanie teorii
Neuman w POZ
„Pacjentem” można określić zarówno
indywidualnego człowieka, jak i rodzinę oraz
społeczności lokalne.
Rodzina chroni siebie jako system poprzez
działanie linii obrony pod postacią: wspólnych
wartości społeczno-moralnych, zasad i nawyków
higieniczno-zdrowotnych, zdrowego stylu życia.
Zdrowie rodziny – jest systemem, w którym
zdrowie fizyczno-psychiczne członków rodziny,
wraz z łączącymi ich stosunkami społeczno-
emocjonalnymi, stanowią jego elementy,
decydujące o równowadze i harmonii tego systemu.
54
Zastosowanie teorii
Neuman w POZ c.d.:
Rodzina poddawana jest działaniu różnych
stresorów, które mogą osłabiać jej zdrowie
(stresory naruszające strukrurę anatomiczno-
fizjologiczną lub psychiczno-społeczną)
Źródłem stresorów mogą być oddziaływania
wewnątrzrodzinne, międzyrodzinne i
pozarodzinne.
Pielęgniarka pomaga w rozwiązywaniu
problemów rodziny poprzez działania z
zakresu interwencji pierotnej, wtórnej i III-
ego stopnia.
55
elastyczna linia obrony
linia obrony
wartości
linie odporności
Struktura
podstawo
wa
p
re
w
e
n
c
ja
I
s
to
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
p
re
w
e
n
c
ja
I
II
s
to
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
p
re
w
e
n
c
ja
I
I
st
o
p
n
ia
/ p
o
zi
o
m
in
te
rw
e
n
c
ji
56
Model systemowy Betty Neuman -
schemat
57
Piśmiennictwo:
S. Poznańska, L.Płaszewska-Żywko:,,Wybrane modele
pielęgniarstwa. Podstawa praktyki pielęgniarskiej.”
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego, Kraków
2001, wyd. 1;
B. Bik, A. Henzel-Korzeniowska, L.Przewoźniak, K.
Szczerbińska: „Wybrane zagadnienia promocji
zdrowia”, Szkoła Zdrowia Publicznego Collegium
Medicum UJ, Kraków 1996;
Kawczyńska-Butrym „Podstawy pielęgniarstwa
rodzinnego” Warszawa : Wydaw. Lekarskie PZWL,
1995;
I. Wrońska „Wybrane teorie pielęgnowania mające
zastosowanie do problemów praktyki pielęgniarskiej
w P.O.Z” w: „Pielęgniarstwo 2000”4 (33) ’97, wkładka
specjalna nr 3 (11);
B. Neuman :”The Neuman Systems Model” Norwalk:
Appleton and Lange 1989
58
DZIĘKUJĘ
ZA
UWAGĘ