Temat:
Niepełnosprawność -
problematyka terminologiczna i jej
implikacje.
Zagadnienia:
1. Niepełnosprawność w opinii osób z
dysfunkcjami narządów ruchu oraz osób
pełnosprawnych (wyniki badań).
2. Psychologia egzystencjalna wobec
cierpienia.
3. Współczesne definicje niepełnosprawności.
4. Osoby niepełnosprawne jako kategoria
społeczna.
5. Typologia niepełnosprawności.
Znaczenie nadawane niepełnosprawności
przez młodzież z dysfunkcją narządu ruchu i
jej pełnosprawnych rówieśników.
Kluczowe pojęcia
• uszkodzenie (impairment) oznacza "...wszelką
stratę lub wadę psychicznej, fizjologicznej lub
anatomicznej struktury albo czynności„
• niepełnosprawność (disability) to: "wszelkie
ograniczenie lub brak - wynikający z uszkodzenia -
możliwości wykonywania czynności na poziomie
uważanym za normalny dla człowieka,
• upośledzenie (handicap) oznaczające "...
niekorzystną, gorszą sytuację danej osoby, będącą
wynikiem uszkodzenia i niepełnosprawności,
polegającą na ograniczeniu lub uniemożliwieniu jej
wypełniania ról, które uważane są za normalne,
biorąc pod uwagę jej wiek, płeć, czynniki kulturowe
i społeczne". (por. T. Majewski 1995):
Sekwencja pojęć
wersja ICIDH z 1980 roku
(Zaburzenie, choroba)
Uszkodzenia
Niepełnosprawności
Upośledzenia
Interakcja pojęć dotyczących
niepełnosprawności
wersja ICIDH z 1998 roku
Stan zdrowia
(zaburzenia, choroba)
Uszkodzenia
Aktywność
Uczestniczenie
(funkcjonowanie, budowa) (ograniczenie aktywności) (utrudnienia,
ograniczenie uczestnictwa)
Czynniki kontekstowe
Czynniki środowiskowe
Czynniki indywidualne
Na podstawie: Pedagogika Specjalna red. Władysław Dykcik
Poznań 2001
Społeczna percepcja osób
niepełnosprawnych
• Dychotomizacja świata
społecznego na kategorie:
„tacy, jak ja” – „inni”
„my” – „oni”
Społeczeństwo –
większość uprzywilejowana
uważa
"Osoba niepełnosprawna jest kimś,
kogo dotknęło nieszczęście
zakłócające życie na zawsze. Nie
zostaje jej zatem nic innego, jak tylko
się temu poddać zaprzeczając
posiadaniu normalnych potrzeb i
praw." (za: B. Wright 1965)
"Niewiele jest modeli ról czy też
subkultur, z którymi osoby
niepełnosprawne mogłyby się
identyfikować i które pomogłyby im w
integracji, gdyż sztywne standardy
stawiane wobec osób pełnosprawnych
są przeceniane, przypisuje się im tak
wiele wartości, że osobie
niepełnosprawnej już z samej definicji
nie może się powieść..."
(S. Tucker, za: J. Kirenko 1995 s. 59)
Wyznaczniki atrakcyjności
interpersonalnej:
• Efekt częstości kontaktów,
• Atrakcyjność fizyczna,
• Zalety i wady,
• Podobieństwo fizyczne i
psychologiczne,
• Komplementy i wyświadczane
przysługi.
Pułapki społeczne w ocenie siebie i
innych.
• Rzutowanie cech zewnętrznych - dość często
zdarza się tak, że przy ocenie człowieka dochodzi
do pewnego rodzaju rzutowania jakiejś jego cechy
na inne zupełnie z nią nie związane np. otyły to i
leniwy.
• Stereotypy to uproszczone, tradycyjne, nie
zawsze zgodne z rzeczywistością obrazy rzeczy,
osób instytucji. Są one złożone z cech używanych
za charakterystyczne dla nich, wpojone przez
społeczność jej członkom. Pomagają one co
prawda w poznawaniu rzeczywistości ale ją nieco
upraszczają. Trzeba mieć świadomość ich istnienia
i starać się ich unikać zwłaszcza w ocenie innych.
Procesy społecznej stygmatyzacji
• Trzy rodzaje stygmatów (wg
Goffmana):
ułomności ciała,
negatywne cechy charakteru,
cechy określane jako „plemienne”.
• Dwie kategorie stygmatów:
własności zdyskredytowane,
cechy potencjalnie dyskredytujące.
Czynniki wpływające na siłę stygmatu
• Jakość estetyczna stygmatu
• Wpływ na procesy komunikowania się
• Domniemywane pochodzenie stygmatu
• Siła i rodzaj wzbudzanego piętnem
poczucia zagrożenia
• Możliwość przeniesienia stygmatu
• Odpowiedzialność za zaistniałą sytuację
Niepełnosprawność a grupy
mniejszościowe
(B. Wright)
• Stereotypowa percepcja,
• Deprecjacja,
• Dystans i uprzedzenia,
• Postawy ambiwalencji i nieufności,
• Jawne lub skryte praktyki dyskryminacyjne,
• Alienacja i marginalizacja społeczna,
• Brak udziału w sprawowaniu władzy,
• Brak możliwości oddziaływania na własną
sytuację.
Komponenty postawy
Postawa
Element
poznawczy
Element
emocjonalny
Element
behawioralny
Typologia niepełnosprawności
(podział niepełnosprawności przyjęty przez
A. Wyszyńską 1987)
• Kryterium kliniczne dotyczy czasu i przyczyn
niepełnosprawności, ich zakresu, lokalizacji i stopnia, w jakim
zakłóca funkcjonowanie osoby nią dotkniętej.
• Kryterium psychologiczne dotyczy indywidualnego
odczucia stopnia uszkodzenia i różnej u poszczególnych
jednostek świadomości inwalidztwa.
• Kryterium społeczne dotyczy przede wszystkim możliwości
i ograniczeń funkcjonowania jednostki niepełnosprawnej w
społeczeństwie.
• Kryterium pedagogiczne dotyczy cech osób
niepełnosprawnych, które ze względu na trudności
percepcyjne ograniczają ich kontakty społeczne, utrudniają
porozumiewanie się z innymi, a szczególnie wypełnianie roli
ucznia.
• Kryterium prawne uwzględnia podział niepełnosprawności
zapisany w obowiązujących aktach prawnych. W świetle
nowej ustawy z dn.26.06.1996
Kryterium kliniczne
1.
etiologia inwalidztwa:
•
osoby o niepełnosprawności wrodzonej,
•
osoby o niepełnosprawności nabytej,
2.
lokalizacja uszkodzenia:
•
osoby o uszkodzeniach systemu nerwowego centralnego lub
obwodowego,
•
osoby o uszkodzeniach narządów zmysłów,
•
osoby o uszkodzeniach układu kostno-stawowego,
•
osoby o uszkodzeniach systemu krwionośnego i dokrewnego,
3.
zakres niepełnosprawności:
•
osoby o niepełnosprawności jednorodnej,
•
osoby o niepełnosprawności sprzężonej,
4.
stopień inwalidztwa:
•
osoby niepełnosprawne w stopniu lekkim,
•
osoby niepełnosprawne w stopniu ciężkim.
W Międzynarodowej Klasyfikacji Uszkodzeń,
Niepełnosprawności i Upośledzeń, l Zdrowia
(por. T. Majewski 1995),
1. uszkodzenia w zależności od zakresu i głębokości, czasu
trwania mogą być:
•
okresowe lub trwałe (defekt),
•
wrodzone lub nabyte;
2. w zależności od dynamiki procesu mogą być:
•
ustabilizowane (bez pogłębiania)
•
progresywne (postępujące w kierunku pogłębiania się)
•
regresywne (ustępujące).
3. Uszkodzenia mogą być spowodowane różnymi
czynnikami:
•
uszkodzenia dziedziczne i wrodzone
•
spowodowane przez chorobę.
Kryterium
psychologiczne
• osoby w pełni świadome istnienia
swojej niepełnosprawności
• osoby nie mające świadomości
własnych ograniczeń
Kryterium społeczne
1.
stopnia odrębności niepełnosprawnego:
•
osoby ciężko poszkodowane,
•
osoby poszkodowane zawodowo,
•
osoby wtórnie ograniczone w zdolności do wykonywania
pracy,
2.
dostrzegalności, widoczności niepełnosprawności:
•
osoby o niepełnosprawności niewidocznej,
•
osoby o niepełnosprawności widocznej,
3.
możliwości komunikowania się z otoczeniem:
•
osoby mające zdolność werbalnej komunikacji,
•
osoby pozbawione zdolności werbalnej komunikacji,
4.
stopnia samodzielności wykazywanej w życiu:
•
osoby wymagające stałej opieki,
•
osoby nie wymagające pomocy w samoobsłudze.
Kryterium pedagogiczne
1.
drogi-kanały informacyjne, które zostały
uszkodzone:
•
osoby niewidome i niedowidzące,
•
osoby głuche i niedosłyszące,
2.
stopień wyuczalności właściwy osobie
poszkodowanej:
•
osoby upośledzone umysłowo w stopniu lekkim,
•
osoby upośledzone umysłowo w stopniu umiarkowanym,
•
Osoby upośledzone umysłowo w stopniu znacznym,
•
osoby upośledzone umysłowo w stopniu głębokim,
3.
możliwości kontaktów społecznych:
•
osoby o bardzo ograniczonych kontaktach społecznych,
•
osoby o nieograniczonych kontaktach społecznych.
Kryterium prawne
• osoby niezdolne do samodzielnej
egzystencji,
• osoby wymagają stworzenia
odpowiednich warunków do pracy,
• osoby zdolne do samodzielnego życia
i pracy .