1
Metodologia nauk
Metodologia nauki i nauk.
Przedmiot i zakres. Podstawowe
pojęcia.
Sabina Cisek
Instytut Informacji Naukowej i
Bibliotekoznawstwa UJ
2009/2010
1
Metodologia nauk
Metodologia nauki i nauk.
Przedmiot i zakres. Podstawowe
pojęcia.
Sabina Cisek
Instytut Informacji Naukowej i
Bibliotekoznawstwa UJ
2009/2010
2
Metodologia – wstęp
3
Co to jest metodologia?
• Metodologia = teoria metody
• Metodologię można sformułować dla
każdej dziedziny
• Są dwie grupy metodologii: te, które
dotyczą działania fizycznego i te,
które dotyczą działania duchowego
(w tym – myślenia)
– (Bocheński, 1992, s. 20, 21)
4
Co to jest metodologia nauk?
• Metodologia nauk, w aspekcie
pragmatycznym – nauka o metodach
działalności naukowej i stosowanych w
nauce procedurach badawczych; w
aspekcie teoretycznym – nauka o
elementach i strukturze systemów
naukowych (Encyklopedia PWN
http://encyklopedia.pwn.pl/lista.php?
co=metodologia
)
5
Co to jest metodologia nauk?
Cd.
• Ogólna metodologia
myślenia
naukowego, „omawia ona metody, które
znajdują zastosowanie w każdym
myśleniu teoretycznym albo
przynajmniej w znacznej części nauk. Ta
i tylko ta metodologia jest częścią
logiki”
• Metodologie specjalne
– w ramach
poszczególnych nauk
– (Bocheński, 1992, s. 21)
6
Metodologia nauki i metodologia
nauk
• Metodologia nauki – bada to, co
wspólne dla wielu nauk (dyscyplin
naukowych)
• Metodologia nauk – bada osobliwości
poszczególnych dyscyplin
– (Bronk, 1992, s. 354)
7
Nauki o nauce, nauki o wiedzy
• Epistemologia (inne nazwy –
gnoseologia, teoria poznania),
filozofia nauki, logika, metanauka,
metodologia nauk, socjologia wiedzy,
teoria nauki – pojęcia, wzajemne
relacje
• Metanauka = nauka, której
przedmiotem jest nauka (Bobrowski,
1999, s. 19)
8
Metodologia a logika
• Metodologia ogólna = „ta część
logiki, która dotyczy zastosowania
praw logicznych do praktyki
myślenia” (Bocheński, 1992, s. 11)
• „Metodologia jest (…) teorią
zastosowania praw logiki do różnych
dziedzin” (Bocheński, 1992, s. 20)
9
Czym zajmuje się
metodologia nauk?
10
Zobacz też
• Prezentacja „Co to jest metoda”
• Prezentacja „Co to jest nauka”
11
Metodologia nauk bada: (1) wybrane
aspekty nauki w sensie
czynnościowym
• Metodologia nauk nie prowadzi badań empirycznych „w terenie”,
nie obserwuje rzeczywistych, konkretnych naukowców przy pracy
(A)
• Metodologia nauk pyta o procedury, schematy postępowania
akceptowane w nauce w ogóle i w poszczególnych dyscyplinach
naukowych
(B)
– jako
źródła
poznania, wiedzy
– jako sposoby
uzasadniania
stwierdzeń, wiedzy
• Pytanie – skoro metodologia nie zajmuje się (A), to skąd właściwie wie jakie
są (B)?
– Nie wie, postępuje apriorycznie, jest działem logiki, zajmuje się metodami
poprawnego myślenia w ogóle, m.in. bada wnioskowanie od zdania do zdania,
mówi raczej o tym jakie powinny być właściwe metody prowadzące do wiedzy
uzasadnionej (Bocheński, 1992, s. 20-25)
– Odnosi się do nauki jako mega-faktu, rzeczywiście istniejącego (Bocheński, 1992,
s. 139-142)
12
Metodologia nauk bada: (1) wybrane
aspekty nauki w sensie
czynnościowym cd.
• Strategie, metody i techniki badawcze i naukowe
– Metoda naukowa w ogóle
, co ją charakteryzuje i odróżnia od
innych sposobów postępowania, poznania (metodologia ogólna)
– Metody naukowe stosowane we wszystkich dyscyplinach
bądź w
większości dyscyplin (metodologia ogólna)
– Metody w poszczególnych naukach
(metodologia specjalna)
• Pytanie – czy tylko metody wyidealizowane, tj. rozumiane jako
„przepisy”, schematy, wzorce postępowania czy również ich
konkretne realizacje
– Na przykład – czy tylko cechy, wartość poznawcza, właściwy sposób
przeprowadzenia metody analizy i krytyki piśmiennictwa jako takiej, by
była akceptowana jako źródło poznania w nauce o informacji, czy także
jej konkretne realizacje (powiedzmy – czy wystarczy oprzeć się na
piśmiennictwie polsko- i anglojęzycznym)
13
Metodologia nauk bada: (2) wybrane
aspekty nauki w sensie wytworowym, tj.
wiedzę naukową
• Starsze podejście, m.in. Koło Wiedeńskie, 1. połowa XX
wieku – Metodologia skupia się przede wszystkim na
zdaniach
– hipotezach, prawach, twierdzeniach, sądach;
zdaniach obserwacyjnych i teoretycznych
– Stąd – metodologia traktowana jak dział logiki
• Nowsze podejście, m.in. Kuhn, Lakatos, Quine –
metodologia skupia się na
strukturach
wiedzy –
modelach, teoriach, paradygmatach, programach
badawczych, całości wiedzy
– (Bocheński, 1992, s. 139-142) (Grobler, 2008, s. 61-91, 267-
312)
14
Metodologia nauk – przykłady
problemów
• Co to jest
hipoteza
, jak się potwierdza i obala hipotezy?
• Co to jest
prawo
nauki? Jakie ma funkcje?
• Co to jest
wyjaśnianie
?
• Czy istnieją „czyste”
fakty
? Jaki jest stosunek
obserwacji
do
teorii
?
• Czym jest
metoda
naukowa w ogóle, jakie są typy metod
ogólnonaukowych, jakie metody są specyficzne dla
poszczególnych dyscyplin etc.?
• Czym jest
teoria
? Dlaczego jedne teorie zastępują inne?
• Jaki jest
cel
nauki?
• Jakie są
typy nauk
? Czy nauki przyrodnicze i społeczne różnią się
z metodologicznego punktu widzenia? Jeżeli tak – na czym polega
ich odmienność?
• Na czym polega definiowanie pojęć, terminów? Rodzaje
definicji
?
Typy
pojęć
,
terminów
naukowych?
15
Metodologia nauk – podstawowe
pojęcia
• Zobacz na przykład (Marciszewski,
2007)
http://www.calculemus.org/lect/08meto
16
Bibliografia
17
Bibliografia
•
Ajdukiewicz, Kazimierz (1983). Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa: Czytelnik.
•
Blackburn, Simon (1997). Oksfordzki słownik filozoficzny. Warszawa: Wydawnictwo
„Książka i Wiedza”.
•
Bobrowski, Ireneusz (1998). Zaproszenie do językoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo
Instytutu Języka Polskiego PAN.
•
Bocheński, Józef M. (1992). Współczesne metody myślenia. Poznań: „W drodze”
Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów.
•
Bronk, Andrzej (1992). Wielość nauk i jedność nauki (Stanisława Kamińskiego opcje
metodologiczne). W: Kamiński, Stanisław. Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja
nauk. Wydanie IV poprawione. Lublin: KUL, s. 345-370.
•
Frankfort-Nachmias, Chava; Nachmias, David (2001). Metody badawcze w naukach
społecznych. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c.
•
Grobler, Adam (2008). Metodologia nauk. Kraków: Wydawnictwo Aureus, Wydawnictwo
Znak.
•
Hajduk, Zygmunt (2001). Ogólna metodologia nauk. Wydanie II zmienione. Lublin: KUL.
•
Kamiński, Stanisław (1992). Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Wydanie IV
poprawione. Lublin: KUL.
•
Kołakowski, Leszek (2000). Neutralność i wartości akademickie. W: Tenże, Moje słuszne
poglądy na wszystko. Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 137-155.
•
Krajewski, Władysław (1998). Prawa nauki. Przegląd zagadnień metodologicznych i
filozoficznych. Wydanie drugie poprawione. Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”.
18
Bibliografia cd.
• Marciszewski, Witold (2007). Zestawienie wybranych pojęć kluczowych
metodologii nauk.
http://www.calculemus.org/lect/08metod/6-zestawienie.html
• Nowak, Stefan (1985). Metodologia badań społecznych. Warszawa: Państwowe
Wydawnictwa Naukowe.
• Pilch, Tadeusz, Bauman, Teresa (2001). Zasady badań pedagogicznych.
Strategie ilościowe i jakościowe. Wydanie drugie poprawione i rozszerzone.
Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
• Szaniawski, Klemens (1994a). Kilka uwag o filozofii nauki. W: Tenże, O nauce,
rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 48-54.
• Szaniawski, Klemens (1994b). Metoda i twórczość w nauce. W: Tenże, O nauce,
rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 68-76.
• Szaniawski, Klemens (1994c). O obiektywności nauki. W: Tenże, O nauce,
rozumowaniu i wartościach. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 8-17.
• Tavris, Carol; Wade, Carole (1999). Psychologia. Podejścia oraz koncepcje.
Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 30-35.
• Dodatkowe publikacje związane z filozofią i metodologią można znaleźć poprzez
blog Cisek, Sabina (2008-2009). Methodology and Philosophy of Information
Science.
http://methodologyphilosophyinfoscience.blogspot.com/