Metodologia nauk
społecznych
Metodologia nauk
społecznych
Socjologia krytyczna
Struktura wykładu
1. Korzenie podejścia
Ch.W. Mills
Szkoła Frankfurcka (Horkheimer, Adorno)
2. Postulaty postępowania badawczego
3. Współcześni przedstawiciele podejścia
krytycznego
4. Krytyczna analiza dyskursu (CDA) Teun van Dijk
Korzenie podejścia
krytycznego
wywodzi się z tradycji markistowskiej
rozwijała się w XX wieku w Europie i USA
przedstawiciele: Charles Wright Mills;
M.Horkheimer; J.Habermas; (szkoła frankfurcka)
zdaniem klasyków podejścia krytycznego (np.
Max Horkheimer) podstawową funkcji nauki jest
krytykowanie tego, co zastane, co dominujące
w społeczeństwie - tzn. krytykowanie z punktu
widzenia dotąd nie zrealizowanych możliwości.
Również kontynuatorzy tego podejścia
(np.Habermas) twierdzą, ze krytyka zjawisk
dominacji w społeczeństwie to podstawowe
zadanie socjologii krytycznej;
Zadania socjologa
-socjolog powinien więc stale utrzymywać
krytyczny stosunek go istniejącego
społeczeństwa, powinien odmawiać uznania
ustabilizowanych struktur społecznych,
instytucji i kultury itp.
- socjolog powinien poddawać
bezkompromisowej krytyce społeczne,
ekonomiczne i polityczne procesy zachodzące
w społeczeństwie, w którym żyje;
- socjologia krytyczna ma za zadanie dotarcie
do korzeni rzeczy (podpowierzchniowych
zjawisk) i odsłonięcie ich; musi raczej
kwestionować społeczeństwo samo w sobie niż
akceptować je jako coś raz na zawsze danego;
Zadania socjologa
konieczne jest więc, by socjolog
wypracował w sobie intelektualną
samodzielność. Skoro bowiem nie
akceptuje istniejących form
społecznych jako form jedynie
możliwych, skoro poddaje
społeczeństwo krytyce, to nie wolno
mu uznać tradycyjnych definicji
problemów społecznych jako jedynie
trafne
Zadania socjologa
socjologowi krytyczni szczególnie koncentrują swoją
uwagę na badaniu nierówności społecznych i
niesprawiedliwości, położenie mniejszości społecznych
czy też problem marginalizacji i nędzy;
-socjologowie powinni też patrzeć na społeczeństwo jako
na wyodrębnioną całość, składającą się ze wzajemnie
powiązanych części
-powinni też zwracać uwagę na aspekt historyczny
społeczeństw, czyli na miejsce danego społeczeństwa w
dziejach (analiza mechanizmów przemian; analiza
czynników dynamizujących społeczeństwo)
- badacz należy do społeczeństwa, w którym żyje, i nie
powinien o tym zapominać. Nie jest jednak wyłącznie
„zwyczajnym członkiem społeczeństwa”, ponieważ ma
większą niż inni wiedzę o społeczeństwie. Dlatego też ma
większą możliwość formułowania rad i zaleceń;
Pierwsze podejścia krytyczne –
Ch.W.Mills
Pochodził z Teksasu, z rodziny farmerskiej,
podejmował problemy społeczeństwa
amerykańskiego w II poł. XX wieku (po II
wojnie światowej); zajmował się wyraźnie
rysującymi się podziałami społecznymi na
elitę i masy. Jego zdaniem elita koncentruje
coraz więcej bogactwa, władzy politycznej i
militarnej, natomiast masy są coraz bardziej
zatomizowane, bezwolne i konformistyczne.
Nie mają one ani ochoty, ani możliwości
odrodzenia demokracji w Ameryce .
Pierwsze podejścia krytyczne –
Ch.W.Mills
Drugi problem, jakim się zajmował, to wyścig zbrojeń i
zmierzanie świata do nowej katastrofy wojennej. Prace
Millsa są ostrą krytyką całego społeczeństwa za bierność
wobec tych zagrożeń, do których doszedł potem jeszcze
amerykański imperializm;
Mills zajmował się też krytyką samej socjologii, był w
latach 50-i 60-tych XX wieku najczęściej dyskutowanym i
czytanym socjologiem amerykańskim. Miał sporo wrogów -
zarówno wśród przedstawicieli establishmentu
ekonomicznego i politycznego jak i wśród przedstawicieli
środowisk akademickich;
omawiany czas - lata 50-te i 60 te XX wieku, to również
ruchy wyzwoleńcze w USA (przekonanie, że społeczeństwo
jako takie zniewala ludzi - powstają ruchy wyzwolenia
kobiet, ruchy obrony mniejszości seksualnych);
Wywoływało to zakrojoną na szeroką skalę dyskusję
akademicką
Pierwsze podejścia – Szkoła
Frankfurcka
pierwsze pokolenie przedstawicieli teorii
krytycznej zwane jest szkołą frankfurcką
data powstania -1923 - utworzenie
frankfurckiego Instytutu Badań Społecznych
(program uwolnienia ludzi od przemocy, jaką
zrodził faszyzm, jak również od innych
problemów związanych z ekspansją państwa,
rozprzestrzenianiem się biurokracji).
przedstawiciele Horkheimer i Adorno
(wykorzystanie elementów Marksowskich i
Weberowskich)
Współcześni przedstawiciele
podejścia krytycznego – Jurgen
Habermas
współczesny przedstawiciel szkoły frankfurckiej
teoretyk niemiecki; wyznacza socjologii nowe
zadania rozwijając swoją koncepcję socjologii
krytycznej;
autor teorii działania komunikacyjnego,
przywiązuje szczególną rolę do badania zjawisk
komunikacyjnych; (osobiste doświadczenia
przyczyniają się do zainteresowań badawczych)
zasadniczym spoiwem społeczeństwa - działania
o charakterze komunikacyjnym, czyli takie, które
nakierowane są na uzyskanie porozumienia;
Współcześni przedstawiciele
podejścia krytycznego – Jurgen
Habermas
jego program, jaki wysunął jest oparty na pewnej koncepcji
społeczeństwa przyszłości. Jego wizja dobrego społeczeństwa
charakteryzuje się takimi cechami jak dyskurs i konsens
(idealna sytuacja komunikacyjna, wolna od wszelakich
zakłóceń)
dobre społeczeństwo to też takie, w którym wszyscy jego
członkowie zajmują się problemami politycznymi (sfera
publiczna, polityczna - ważniejsza nawet niż ekonomiczna)
celem nauk społecznych jest rozpoznawanie ukrytych, ale
realnie istniejących form zniewolenia społecznego i przymusu,
które badacz społeczny powinien ujawniać. Ich identyfikacja
ma na celu umożliwienie obywatelom (członkom
społeczeństwa) wyzwolenie się spod ich wpływu, czyli
emancypację. Nauka społeczna przekłada się więc na cele
praktyczne, zaś badacz świadomie staje po stronie
krzywdzonych.
Współcześni przedstawiciele
podejścia krytycznego –
M.Foucault
francuski poststrukturalista
- reprezentuje podejście krytyczne, ale też przyczynia się do
rozwoju postmodernizmu; Szacki: nie bez racji traktowany
jest jako jeden z ważniejszych poprzedników
postmodernizmu, a nawet jako jego przedstawiciel (choć sam
nigdy nie chciał być zaszufladkowany do żadnego z nurtów);
Foucault proponował demaskowanie ukrytych stosunków
władzy tkwiących w języku za pomocą tzw. archeologii słowa,
głównym polem zainteresowań Foucaulta, a zarazem
przedmiotem jego archeologii, rozumianej jako „dokopywanie
się ukrytych znaczeń”, są systemy ludzkich wypowiedzi, czyli
właśnie dyskursy.
Współcześni przedstawiciele
podejścia krytycznego –
M.Foucault
język jest nasycony przemocą; trzeba ją
więc demaskować;
angażował się społecznie i politycznie -
z tym, że w odróżnieniu od dwóch
poprzednich autorów, nie dał jakieś
gotowej recepty na problemy, które
dostrzegał w przestrzeni dyskursywnej
danego społeczeństwa, stąd jego teoria
krytyczna ma nieco inny wydźwięk.
Krytyczna analiza dyskursu –
CDA
Teun van Dijk
Źródła CDA i historia powstania
Główny przedstawiciele
Podstawowe założenia