System dydaktyczny 

szkoły tradycyjnej 

i progresywistycznej

 

 

Wiek uczniów a proces kształcenia

1. Rozpoczęcie nauki szkolnej – 6-7 lat 

zmienia tryb życia dziecka:

• Uczenie się staje się rzeczą 

najważniejszą,

• Wzrasta rola wychowawcza nauczycieli,
• Rozwija się zainteresowanie nauką 

szkolną, (głównie naśladownictwo
 i uczenie się pamięciowe),

• Rozwój umysłowy, emocjonalny 

i wolicjonalny ucznia zależy od jakości 
pracy szkoły.

 

 

cd

2. 10 – 11 rok życia:
• Coraz więcej informacji i umiejętności 

zdobywanych poza szkołą (mass media, 

rówieśnicy),

• Myślenie hipotetyczno – dedukcyjne,
• Wzrasta zakres wiedzy samodzielnie 

poznawanej,

• Szkodliwy wpływ uczenia się 

pamięciowego na rozwój umysłowy 

uczniów i ich zdolność do 

samodzielnego myślenia.

 

 

cd

3. 15 – 16 lat – początek wieku 

młodzieńczego:

• Proces dojrzewania fizycznego 

i społecznego, zainteresowanie 

problematyką społeczno-moralną,

• Potrzeby samokształceniowe,
• Nasilenie krytycyzmu,
• Wzrasta krąg zainteresowań,
• Pogłębianie się różnic 

indywidualnych.

 

 

I. System tradycyjny 

kształcenia

•

Twórca J. F. Herbart – „naukowy system 

pedagogiki” oparty na :

1.

etyce – cel działalności wychowawczej,

2.

psychologii – drogi i środki wiodące do 

realizacji celu.

Nauczanie wychowujące – wychowania nie 

można oddzielać od nauczania – wola i 

charakter rozwijają się równocześnie z 

rozumem, ze zdolnością myślenia i poznawania.

Zainteresowania wielostronne: bezpośrednie i 

pośrednie.

 

 

Stopnie formalne Herbarta

Podział treści na jednostki metodyczne. 

Kolejność czynności nauczyciela:

1. Jasność – uświadomienie uczniom, czego  i 

po co mają się uczyć,

2. Kojarzenie – zaznajomienie uczniów 

z nowym materiałem i skojarzenie go  
z wiadomościami wcześniejszymi,

3. System – systematyzacja nowego materiału,
4. Metoda – zastosowanie materiału 

w praktyce.

 

 

Stopnie formalne W. Reina

Modyfikacja stopni Herbarta:
1. Przygotowanie,
2. Podanie,
3. Powiązanie,
4. Zebranie,
5. Zastosowanie.

 

 

Proces nauczania wg 

herbartystów

• Przebieg nauczania:
wyobrażenia → pojęcia → 

umiejętności.

• Nacisk na rozwijanie umiejętności 

teoretycznych,

• Formalizm i rygoryzm,
• Ograniczanie inwencji organizacyjnej 

i metodycznej nauczycieli – ciasny 
schemat toku zajęć lekcyjnych.

 

 

II.  Progresywny system 

kształcenia

• Krytyka systemu kształcenia 

Herbarta.

• Wiek XX – wiekiem dziecka – 

stulecie „nowego wychowania”,

• Postulaty zbudowania nowej 

szkoły w pierwszym 
ćwierćwieczu 
XX wieku,

 

 

1. Adolf Ferriere (1909r.) – „Projekt nowej szkoły”,
2. Owidiusz Declory- „do życia przez życie”,
3. Roger Cousinet – „szkoła aktywna”,
4. Henryk Rowid – „szkoła twórcza”
5. Hugo Gaudig, Uno Cygneus, Georg 

Kirschensteiner, John Dewey, Paweł Błoński  – 

„szkoła pracy”,

6. Paul Petersen, Gustav Wyneken – „szkoła 

wspólnoty życia”,

7. Maria Montessori – „szkoła swobodnego 

dojrzewania”

8. Edouard Claparede – „szkoła na miarę 

dziecka”,

9. Ernst Linde – „szkoła przeżywania i czynu”

 

 

System J.Dewey’a

Założenia systemu:
• Aktywność dzieci i młodzieży (zajęcia 

praktyczne – różnorodne doświadczenia),

• Wysiłek indywidualny, zespołowy – współpraca 

między uczniami,

• Racjonalne łączenie „nauki książkowej” z 

poczynaniami praktycznymi – łączenie teorii 

z praktyką,

• Poznanie i wiedza narzędziami w celu 

pokonania trudności i problemów.

• Trudności punktem wyjścia do rozwiązania 

problemów. 

 

 

Etapy rozwiązywania 

problemów

1.

Odczucie trudności,

2.

Określenie trudności (nazwanie, 
definicja),

3.

Sformułowanie hipotezy (lub 
hipotez) prowadzących do 
ewentualnego rozwiązania trudności 
(problemu),

4.

Weryfikacja hipotezy,

5.

Rozwiązanie problemu.

 

 

Krytyka

 systemu J.Dewey’a

• K. Sośnicki – system progresywistyczny 

przesadnie przenosi:

• zainteresowania ucznia nad jego planowy 

wysiłek,

• swobodę nad karność,
• potrzebę bezpośrednią nad dalekie cele 

wychowania, 

• doświadczenia indywidualne nad 

doświadczenia społeczne,

• psychologiczną organizację nauczania nad 

konsekwencję logiczną, 

• inicjatywę ucznia nad inicjatywę nauczyciela.

 

 

Cechy pozytywne:

 

• Trafna krytyka werbalizmu,
• Wdrażanie uczniów do 

samodzielności w myśleniu i 
działaniu,

• Zwrócenie uwagi na 

wychowawcze znaczenie 
czynności praktycznych.

 

 

Podsumowanie

Herbart:

• Przedmioty,

• Wiedza nauczyciela,

• Bierność ucznia,

• Dobór treści przez 

nauczyciela,

• Uczenie się pamięciowe,

• Wiadomości tylko ze 

szkoły,

• Stopnie zachętą do nauki,

• Częsta kontrola 

wiadomości,

• Współzawodnictwo,

• Niedocenianie 

samorzutnej twórczości 

uczniów.

Dewey:

• Interdyscyplinarne bloki,

• Samodzielność i 

aktywność uczniów, 

nauczyciel doradcą,

• Wpływ uczniów na dobór 

treści,

• Rozwiązywanie 

problemów,

• Wiadomości ze szkoły

 i z własnej działalności,

• Zainteresowania zachętą 

do nauki,

• Samokontrola

• Współpraca,

• Nacisk na samorzutną 

twórczość uczniów.