Izrael - naród wybrany

Plan prezentacji

Wstęp

Co znaczy „naród wybrany”?

Boża strategia zbawienia

Przez historię

Biblia

Współczesność – państwo Izrael

Przyszłość – chrześcijańska eschatologia

Czas na pytania

Naród ... a co to jest?

Naród to grupa ludzi

posiadająca wspólne cechy.

Jakie?

Wspólny przodek,
wspólne
pochodzenie, to
samo plemię.
(kryterium rasowe)

Wspólną kulturę: religię,
język, historię, sposób życia,
zachowania, ubiór, ...
(kryterium kulturowe)

Wspólne terytorium: ziemia,
kraj, miejsce.
(kryterium terytorialne)

Ziemia Obiecana
(Erec Israel)

Żydzi jako naród



Pochodzą od Abrahama, Izaaka, Jakuba i

jego 12 synów tworzących 12 rodów (12

pokoleń Izraela).



Żydzi używają języka hebrajskiego, (choć

używają też innych języków, np. idisz),

mają spójną kulturę (sposób zachowywania

się, jedzenia, ubioru) i religie.



Związani są ze swoją ziemią, daną im przez

Boga, zwaną ziemią obiecaną albo ziemią

Izraela (Erec Israel).

Wybrany?!
Ale przez kogo?

Pan rzekł do Abrama: Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z

domu twego ojca do kraju, który ci ukażę. Uczynię

bowiem z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje

imię rozsławię: staniesz się błogosławieństwem. (...)
A gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał

mu się Pan i rzekł do niego: Jam jest Bóg Wszechmogący.

Służ Mi i bądź nieskazitelny, chcę bowiem zawrzeć moje

przymierze pomiędzy Mną a tobą i dać ci niezmiernie

liczne potomstwo. (...) Nie będziesz więc odtąd nazywał

się Abram, lecz imię twoje będzie Abraham.

Księga Rodzaju 12.1, 17.1nn

Bóg zwrócił się do Abrama, aby wyszedł z

ziemi Ur i udał się do ziemi Kanaan

obiecując, że uczyni z niego wielki naród.
Abram to uczynił
W ziemi Kanaan Bóg zawarł z Abramem

przymierze, potwierdzając obietnice i

zmieniając Abramowi imię na Abraham.

Wybrany?!
... i do czego?

Wy jesteście moimi świadkami (...) i moimi sługami, których

wybrałem, abyście mogli poznać i uwierzyć Mi, oraz

zrozumieć, że tylko Ja istnieję.

Boga utworzonego przede Mną nie było ani po Mnie nie będzie.

Ja, Pan, tylko Ja istnieję i poza Mną nie ma żadnego zbawcy.

To Ja (1) zapowiedziałem, (2) wyzwoliłem i (3) obwieściłem, a

nie ktoś obcy wśród was. Wy jesteście świadkami moimi (...) że

Ja jestem Bogiem, owszem, od wieczności Nim jestem.

I nikt się nie wymknie z mej ręki. Któż może zmienić to, co Ja

zdziałam?

Księga Izajasza. 43.10-13

Bóg potwierdza wybór: „Wy jesteście ci których

wybrałem”.
Bóg określa cel tego wyboru: „abyście mogli

poznać, uwierzyć, zrozumieć, że tylko Ja

istnieję”.
Bóg mówi jak go mają sprawdzać: To ja

zapowiedziałem, wyzwoliłem, obwieściłem

... a Wy jesteście świadkami tego.
Bóg określa się tu jako wszechmocny.

Pamiętaj #1



Żydzi to potomkowie Abrahama, tworzący przez

wieki naród, cechujący się własną rasą, kulturą

(religią i językiem) i związany z własną ziemią

(ziemią obiecaną, ziemią Izraela).



Żydzi zostali wybrani przez Boga, aby być na ziemi

Jego świadkami (świadkami Boga).



Relacja Boga z jego ludem stała się podstawą

Judaizmu (religii Żydów) a później, po przyjściu

żydowskiego Mesjasza – Jezusa, rozszerzona na

inne narody (pogan) i przerodziła się w

chrześcijaństwo.

(Meta)historia wszechświata

stworzenie

Ogród

Eden

upadek

Świat



zbawienie

Nowa ziemia

nowe niebo

Mesjas

isz

cze

nie

Jezus w rozmowie z Samarytanką

powiedział: „zbawienie bierze

początek od Żydów.”

Ewangelia Jana 4.22

Dzieło zbawienia

Bóg realizuje

poprzez naród

żydowski

Pamiętaj #2



Do przyjścia Jezusa relacje człowieka z Bogiem
realizowane były poprzez naród żydowski

(przykłady: Rut, Samarytanka, prozelici).



Jezus, jego rodzice, apostołowie oraz pierwsi
chrześcijanie byli Żydami.



Poprzez naród żydowski Bóg przygotowywał
świat do przyjęcia zbawienia, które jest teraz
dostępne dla wszystkich ludzi, ze wszystkich
narodów.

Historia Izraela

Powszechna historia świata

Odkrycie
Ameryki

Napoleon

Juliusz
Cezar Św.

Augustyn

Arystoteles i
Platon

Starożytny Egipt

Europa

Rzym

USA

Asyria

Babilo

nPersja

Polska

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Św. Tomasz z
Akwinu

Starożytność

Średniowiecze

Nowożytność

Historia Izraela

Historia Żydów
na tle historii świata

-2000

-1000

1000

2000

-3700

#2 Państwowość

#3 Rozproszenie

#4 Syjonizm

#1 Prehistoria Izraela

Starożytność

Nowożytność

Średniowiecze

#6 TK

#5 WU

Historia Kościoła

Historia Izraela

Historia Żydów
na tle historii świata

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Abraham

Mojżesz

Jezus

Dawid

#2 Państwowość

#3 Rozproszenie

#4 Syjonizm

#1 Prehistoria Izraela

#6 TK

#5 WU

Wyjście i wejście

Sędziowie

Królestwa

Niewola

Patriarchowie

Czasy Helleńskie















Majmonides

Herzl

Prehistoria Izraela



Granice okresu:



Od stworzenia (4000 p.n.e)



Do powołania Mojżesza (około 1500 p.n.e)



Ciekawe wydarzenia:



Stworzenie



Upadek człowieka



Wygnanie z Raju



Potop i ocalenie Noego



Zmiany na ziemi, rozwój ludzkości po potopowej



Wybór Abrama i jego przybycie do Kanaanu



Izrael w Egipcie (1850-1450 p.n.e)



Ukształtowanie się narodu żydowskiego

Dygresja: co to jest naród?



Kryteria:



kryterium rasowe i plemienne;



kryterium kulturowe (język, historia,

zwyczaje, religia, państwowość);



kryterium geograficzne (ziemia, terytorium,

państwo).



Definicja: Naród to grupa ludzi

posiadająca wspólne cechy

jednocześnie w tych 3 kryteriach.



Lemat: Wyjście z Egiptu ukształtowało

naród żydowski i od tej chwili możemy

mówić już o historii Izraela.

Państwowość



Granice okresu



od Mojżesza (1450 p.n.e.)



do Bar-Korby (135 n.e)



Z wyjątkiem krótkiego okresu przed i po
czasach opisywanych przez Nowy
Testament okres dość dobrze
udokumentowany w Biblii.

Państwowość i jej

dodatkowy podział



2.1 Czasy sędziów (1450-1040 p.n.e czyli 400 lat)



Opis w Księdze Jozuego i Księdze Sędziów



Ciekawe postacie: Jozue, Samson, Gedeon, prorok Samuel



2.2 Czasy królestwa (1040 – 587 p.n.e)



Opis w Księgach Samuela, Królewskich, Kronikach i
niektórych księgach prorockich



Ciekawe postacie:



Królowie: Saul, Dawid, Salomon, Achab



Prorocy: Eliasz, Elizeusz, Izajasz, Ozeasz



Inni: Królowa Saba, Izabel,

Państwowość i jej

dodatkowy podział



2.3 Niewola babilońska (587 – 516 p.n.e czyli
70 lat)



Opis w księdze Jeremiasza, Daniela, Psalmach



Ciekawe postacie: prorok Daniel, król Cyrus, król
Dariusz, Habuchodonozor,



2.4 Czasy helleńskie i rzymskie (500 p.n.e –
130 n.e)



Opisy w Biblii: Księgi Ezdrasza, Nechemiasza,
Ageusza, Malachiasz



Opisy poza biblią: Księgi Machabejskie, dzieła
Flawiusza



Ciekawe postacie: prorok Ezdrasz i Nehemiasz, Herod
Wielki, Jezus, Apostołowie, Józef Flawiusz, Bar-Korba)

Rozproszenie



Granice okresu



Początek okresu to upadek Jerozolimy w 70r. lub klęska
powstania Bar-Korby w 135r.



Koniec: początek Syjonizmu i gromadzenie się Żydów w Izraelu.



Obszary powstawiania i zamierania subkultur żydowskich



Diaspora w Cesarstwie



Żydzi w świecie Islamu – kultura Orientalna i Sefardyjska



Żydzi w Europie



Kultura Aszkenazyjska



Język Idisz (język Żydowski)



Ciekawe postacie



Majmonides, Einstein, Rodszild, Jasza Hajfretz, nobliści

Proroctwo
o zagładzie

Jeśli nie będziesz wypełniał wszystkich słów tego Prawa - zapisanych w tej

księdze - bojąc się chwalebnego i straszliwego tego Imienia: Pana, Boga swego,

Pan nadzwyczajnymi plagami dotknie ciebie i twoje potomstwo, plagami

ogromnymi i nieustępliwymi: ciężkimi i długotrwałymi chorobami. Sprawi, że

przylgną do ciebie wszystkie zarazy Egiptu: drżałeś przed nimi, a one spadną na

ciebie. Także wszystkie choroby i plagi, nie zapisane w księdze tego Prawa, ześle

Pan na ciebie, aż cię wytępi. Mała tylko ilość ludzi pozostanie z was, którzyście

liczni jak gwiazdy na niebie za to, że nie słuchaliście głosu Pana, Boga swego.

Jak podobało się Panu dobrze czynić wam, rozmnażając was, tak będzie się Panu

podobało zniszczyć i wytępić was, i usunąć z powierzchni ziemi, którą idziecie

posiąść. Pan cię rozproszy pomiędzy wszystkie narody, od krańca do krańca

ziemi, tam będziesz służył obcym bogom drewnianym i kamiennym, których nie

znałeś ani ty, ani twoi przodkowie.

Nie zaznasz pokoju u tych narodów ani stopa twej nogi tam nie odpocznie. Da ci

tam Pan serce drżące ze strachu, oczy wypłakane z tęsknoty i duszę utrapioną.

Życie twe będzie u ciebie jakby w zawieszeniu: będziesz drżał dniem i nocą ze

strachu, nie będziesz pewny życia. Rano powiesz: Któż sprawi, by nadszedł

wieczór, a wieczorem: Któż sprawi, by nadszedł poranek - a to ze strachu, który

twe serce będzie odczuwać na widok, jaki stanie przed twymi oczami.

Pan cię odprowadzi okrętami i drogą do Egiptu, o którym ci powiedziałem: Nie

będziesz go już oglądać. A kiedy zostaniesz sprzedany twoim wrogom jako

niewolnik i niewolnica, nikt cię nie wykupi.

(Piąta Księga Mojżeszowa 28.58-68)

Historia współczesna:

Syjonizm



Początek:



1896 - Artykuł Teodora Herzla pt. „Państwo

Żydowskie”.



1897 – Kongres Syjonistyczny w Bazylei.



Okresy:



pierwsza emigracja

1890 - 1935



walka o państwo

1936 - 1948



tworzenie państwa

1948 - 1956



mała stabilizacja

1956 - 1987



poszukiwanie pokoju

1987 - ...

O ty

m za

chw

ilę !

Przyszłość Izraela

wg premillenialisty



Pochwycenie Kościoła, a więc koniec epoki
Kościoła.



Odbudowa Świątyni Jerozolimskiej.



Antychryst na ziemi (a wesele Baranka w niebie).



Prześladowania Izraela - Wielki Ucisk.



Powtórne przyjście Mesjasza.



Tysiącletnie Królestwo.



Ostatni bunt ludzkości i ostatni sąd.



THE END.



Historia Kościoła

Historia Izraela

Historia Żydów
na tle historii świata

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Abraham

Mojżesz

Jezus

Dawid

Państwowość

Rozproszenie

Syjonizm

Prehistoria Izraela

Wyjście i wejście

Sędziowie

Królestwa

Niewola

Patriarchowie

Czasy Helleńskie















Majmonides

Herzl

stworzenie

Ogród

Eden

upadek

Świat

zbawienie

Nowa ziemia

nowe niebo

Kościół

Historia Żydów
i historia zbawienia

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Izrael

Abraha

Mojżes

Jezus

Dawi

Bóg Jahwe

Prorocy

Jezus

Mesjas

Pierwsze przyjście

Święci

Duch Święty

Mesjas

Drugie przyjście

w chwale







stworzenie

Ogród

Eden

upadek

Świat

zbawienie

Nowa ziemia

nowe niebo

Pamiętaj



Historia Żydów to historia 4000 lat! Prawie tyle (w

zasadzie pokrywa się) co znana i udokumentowana

historia powszechna.



W czasie historii Bóg ingeruje na ziemi poprzez ...



swoją bezpośrednią obecność (np. wyprowadzenie Żydów

z Egiptu)



Proroków przemawiających w jego imieniu



osobistą wizytę  na ziemi w osobie Jezusa z Nazaretu



poprzez Ducha Świętego



Historia działania Boga, historia Żydów (narodu

wybranego), opis wizyty Jezusa na ziemi oraz

powstania Kościoła zapisany jest w Biblii.

Biblia
na tle historii

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Historia Izraela

Biblia

Historia

biblijna

Kronika

Proroctw

Okresy opisywane przez

Biblię

Okresy, w których pisano Biblię

Abraha

Mojżes

Jezus

Dawi

Patrzenie na proroctwa przez pryzmat
historii - weryfikacja Boga

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Biblia

Kronika

Proroctw

Patrzenie na historię przez pryzmat
Biblii - weryfikacja ludzi

-2000

-1000

1000

2000

-3700

Biblia

Historia

biblijna

Kronika

Pamiętaj



Biblia to zbiór ksiąg opisujących relacje ludzi z

Bogiem.



W Biblii znajdziemy księgi historyczne, kroniki i

proroctwa. Zapisy najczęściej realizowane są prozą,

ale znajdziemy też poezję, przysłowia i księgi mądrości.



Biblia została spisana b. dawno temu  .... ale do dziś

zachowała się bardzo wielu bardzo starych, ale

dokładnych manuskryptach (odpisach).



O Żydach często mówi się, iż są Narodem Księgi,

gdyż ich historia, kultura, język i religia bardzo ściśle

związane są z Biblią.

Pamiętaj



Biblia jest jedyną z wielkich religijnych ksiąg
będącą jednocześnie księgą proroczą. Nie ma
elementów proroctwa ani w Koranie, w BG, w
Talmudzie, ani u Konfucjusza.



Izrael jest narodem, poprzez który Bóg wskazuje
światu na siebie i na swój plan zbawienia
względem ludzi.



Poprzez wypełnianie proroctw Bóg uwiarygodnia
swoje słowo – więcej, nawet zachęca nas do
wystawiania go na próbę.

Okresy w historii
współczesnej Izraela

1920

1940

1960

1980

2000

1900

1. Walka o niepodległość

2. Tworzenie państwa

3. Rozwój i stabilizacja

Postmodernizm

5. ???

48 56



I Wojna Św.

Turcy

Anglicy

II Wojna Św.

Holokaus

Palestyńczycy

Intyfada

Presyjonizm



Ciągła, Żydowska obecność z Palestynie



dwa żydowskie światy – Żydzi europejscy i
Żydzi orientalni



„Za rok w Jeruzalem”



Wyprawy Krzyżowe.

Syjonizm



Podstawy:



1896 - Artykuł Teodora Herzla pt. „Państwo Żydowskie”.



1897 - Kongres Syjonistyczny w Bazylei.



1949 - „Prawo powrotu” - pierwsza ustawa Knesetu.



Fale powrotów:



pierwsza alija: 1982-1903 – Miłośnicy Syjonu i problem

baron Rodszilda;



druga alija: 1904-1914 socyjalizm pionierów;



trzecia alija: 1914-1923 – powtórka z drugiej;



czwarta alija: 1924-1931 – klasa średnia ze wschodu i

środka Europy



piąta alija: 1932-1938 – uciekający przez

prześladowaniami w Niemczech i Polsce; kadra

techniczna, inteligencja



szósta alija: 1939-1948 - ocaleni z zagłady.

Syjonizm



Napięcia w społeczności żydowskiej



orientalni - napływowi



aszkenazyjscy - sefardyjscy



idisz - hebrajski - arabski



komunizm - socjalizm - klasa średnia - posiadacze



religijni - zeświedczenie



Napięcia w kraju



Żydzi - Brytyjczycy



Żydzi - Arabowie



Rola języka hebrajskiego - Eliezer ben Jehuda



Rola instytucji kibucu i moszawu

Proroctwa o powrocie

Owego dnia to się stanie: Pan podniesie po raz drugi rękę,

aby wykupić Resztę swego ludu, która ocaleje, z Asyrii i z

Egiptu, z Patros i z Kusz, z Elamu i Szinearu, z Chamat i z

wysp na morzu. Podniesie znak dla pogan i zgromadzi

wygnańców Izraela; pozbiera rozproszonych z Judy z czterech

stron świata.

(Księga proroka Izajasza 11:11-12)

Zabiorę was spośród ludów, zbiorę was ze wszystkich krajów

i przyprowadzę was z powrotem do waszego kraju.

(

Księga proroka Ezechiela 36:24)

Nie lękaj się, bo jestem z tobą. Przywiodę ze Wschodu twe

plemię i z Zachodu cię pozbieram. Północy powiem: Oddaj! i

Południowi: Nie zatrzymuj! Przywiedź moich synów z daleka i

córki moje z krańców ziemi.

(Księga proroka Izajasza 43.5-6)

Proroctwa o powrocie



To bowiem mówi Pan: Wykrzykujcie
radośnie na cześć Jakuba, weselcie się
pierwszym wśród narodów! Głoście,
wychwalajcie i mówcie: Pan wybawił
swój lud, Resztę Izraela! Oto sprowadzę
ich z ziemi północnej i zgromadzę ich z
krańców ziemi. Są wśród nich niewidomi
i dotknięci kalectwem, kobieta
brzemienna wraz z położnicą: powracają
wielką gromadą.



Oto wyszli z płaczem, lecz wśród pociech ich przyprowadzę. Przywiodę ich

do strumienia wody równą drogą - nie potkną się na niej. Jestem bowiem

ojcem dla Izraela, a Efraim jest moim synem pierworodnym. Słuchajcie,

narody, słowa Pańskiego, głoście na dalekich wyspach, mówiąc: Ten, co

rozproszył Izraela, zgromadzi go i będzie czuwał nad nim jak pasterz nad

swą trzodą. Pan bowiem uwolni Jakuba, wybawi go z ręki silniejszego od

niego. Przyjdą i będą wykrzykiwać radośnie na wyżynie Syjonu i rozradują

się błogosławieństwem Pana: zbożem, winem, oliwą, owcami i wołami.

Życie ich będzie podobne do zroszonego ogrodu i nigdy już sił im nie

zbraknie.

(Prorok Jeremiasz 31.7-12)

Inne proroctwa



Państwowość Izraela: Iz 66:7n; Za 12:3-60



Urodzaj w kraju Izraela: Iż 35:1-7; Jl 2:21nn; Ez
36:35



Jerozolima: Łk 21:24



Potęga wojskowa Izraela: Za 12:6

Wojny Bliskowschodnie



1948 – Wojna Obronna



1956 – Kampania Synajska



1967 – Wojna 6-dniowa



1975 – Wojna „Jom Kippur”



1982 – Wojna w Libanie

Państwo Izrael



Powierzchnia 27 tys. km

(12 razy mniej niż Polska)



6mln mieszkańców

(Polska około 40 mln)



Stolica: Jerozolima



Różne klimaty



Różne ciekawostki:



Wykopaliska



Ciepłe morza i ...



... słone morza



Narty



Graniczy z Libanem, Syrią,

Jordanią i Egiptem

60km

Jerozolima



Jezus powiedział: A Jerozolima będzie
deptana przez pogan, aż czasy pogan
przeminą. (Ewangelia Łukasza 21:24b)



7 czerwca 1967 – zajęcie wschodniej,

historycznej części Jerozolimy przez wojska

Izraelskie. Po prawie 2000 lat Żydzi mają

władzę nad Ścianą Płaczu.

Konflikt bliskowschodni

Manipulacja

Regarding your picture on page A5 of the Israeli soldier and the
Palestinian on the Temple Mount -- that Palestinian is actually
my son, Tuvia Grossman, a Jewish student from Chicago. He,
and two of his friends, were pulled from their taxicab while
traveling in Jerusalem, by a mob of Palestinian Arabs, and were
severely beaten and stabbed.

That picture could not have been taken on the Temple Mount
because there are no gas stations on the Temple Mount and
certainly none with Hebrew lettering, like the one clearly seen
behind the Israeli soldier attempting to protect my son from the
mob.

Pamiętaj



Państwo Izrael jest państwem utworzonym w XXw.

przez powracających z całego świata żydowskich

imigrantów.



W Biblii jest wiele proroctw mówiących o ponownym

zgromadzeniu Żydów w ziemi obiecanej. Obecnie

możemy był świadkami wykonania się tych proroctw.

(Jer 31.7-12, Iz 11.11n, Ez 36.26, Iz 43.5n, Łk 21.24)



Nauczanie Kościoła Katolickiego o Żydach

znajdziemy w deklaracji Soboru Watykańskiego II

„Nostra aetate” a szczególnie w rozdziale 4.

http://www.dialog.org/dialog_pl/nostra01.html

Przyszłość

Żydzi to jedyny naród, który zna swoją
przyszłość! Przyszłość ta jest ona opisana
w proroctwach biblijnych i jak dotychczas
jest dokładnie przez Boga realizowana.

Czeka nas powtórne przyjście Jezusa
Chrystusa w co wierzymy wypowiadając co
niedziela słowa Credo „...i oczekujemy
Twego przyjścia w chwale”.

Dobrą rzeczą jest studiowanie proroctw
Pisma Świętego.

Święty Paweł
o Izraelu w liście do Kościoła

Nie chcę jednak, bracia, pozostawiać was w

nieświadomości co do tej tajemnicy - byście o
sobie nie mieli zbyt wysokiego mniemania - że
zatwardziałość dotknęła tylko część Izraela aż do
czasu, gdy wejdzie [do Kościoła] pełnia pogan.

I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak to jest

napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel, odwróci
nieprawości od Jakuba.

(List do Rzymian 11:25-26)

Pamiętaj



Jezus powróci .....



Jezus powróci i Żydzi masowo uznają w nim
swojego Mesjasza zbawiciela. Biblia
mówi, że „ujrzą tego, którego przebodli”.
(Zach 12.10)



Opis przyszłych wydarzeń znajdziemy w
Biblii w księgach prorockich, głównie w
Apokalipsie świętego Jana.

Pewna osobista refleksja

Historia Izraela to historia relacji ludzi z Bogiem z

której warto się uczyć, warto wyciągać wnioski.

Moje wnioski: Bóg wie co robi bo ma plan dla tego

świata. Ma go dla każdego z nas a plan ten jest
pełen miłości i dobrych zamiarów. Myślę, że warto
go przyjąć.

Historia Izraela jest tego potwierdzeniem. Dla mnie

potwierdzeniem drugim.

Błogosławieństwo

Pan rzekł do Abrama: Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z

domu twego ojca do kraju, który ci ukażę. Uczynię bowiem

z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje imię

rozsławię: staniesz się błogosławieństwem.

Będę błogosławił tym, którzy ciebie błogosławić

będą, a tym, którzy tobie będą złorzeczyli, i ja będę

złorzeczył.

Przez ciebie będą otrzymywały błogosławieństwo ludy całej

ziemi.

Abram udał się w drogę, jak mu Pan rozkazał.
Księga Rodzaju 12.1nn

Wnioski:



Bóg jest wiarygodny i warto z nim

robić interesy. Skoro obiecał ....



... to można się załapać na

błogosławieństwo!



Lepiej być ostrożnym i z Bogiem nie

zadzierać .... skoro ostrzegł!

Document Outline