Anna Zalewska – PRI – W3
II. Przegląd wybranych koncepcji
temperamentu – 3B i 3C
3. Wybrane koncepcje wyjaśniające
A) Typologia Pawłowa (aspekty formalne) –
W2
B) Teoria Eysencka (aspekty formalne i
treściowe)
C) Zmiany zaproponowane przez Graya
(aspekty emocjonalne). Modyfikacje
teorii Graya
B) TEORIA H.J. EYSENCKA –
koncepcja odwołująca się do
pojęcia aktywacji -1
Pojęcie AKTYWACJI- podstawa różnych
teorii
1. Pojęcie AKTYWACJI – stan, poziom
pobudzenia w korze (coma - afekt)
2. KONCEPCJA PAWŁOWA – a pojęcie
AKTYWACJI (nie używał słowa aktywacja)
• Jako pierwszy: różnice w zachowaniu związane
ze stanem pobudzenia kory mózgowej
• SPP wyznacza: stan pobudzenia, hamowanie
ochronne, intensywność reakcji, wydolność,
szybkość OW+ (silne B - silny typ szybciej)
• Tiepłow, Niebylicyn - wydolność i wrażliwość,
szybkość OW+ (słabe B - słaby typ szybciej)
B) TEORIA H.J. EYSENCKA –
koncepcja odwołująca się do
pojęcia aktywacji - 2
3. RÓŻNE BADANIA nad poziomem aktywacji (PA)
KONSEKWENCJE PA:
• Yerkes i Dodson (1908): PA wpływa na poz.
wykonania
• Duffy (1962): PA wpływa na intensywność reakcji
UWARUNKOWANIA PA:
• Hebb (1949): PA zależy od siły i liczby bodźców
Każdy bodziec - funkcja kierunkowa i aktywizująca
• Moruzzi i Magoun (1949): PA zależy od ARAS
(Wstępujący Układ Siatkowaty)
• Gray (1964):
AKTYWOWALNOŚĆ
– cecha, która
determinuje różnice w PA w odpowiedzi na
stymulację (S), wynika z funkcjonowania
pętli
Kora-ARAS
Wysoka: S PA/S + x Niska: S PA/S - x
B) TEORIA H.J. EYSENCKA –
koncepcja odwołująca się do
pojęcia aktywacji - 3
4. CO UTRUDNIA SYNTEZĘ RÓŻNYCH TEORII
nawiązujących do pojęcia aktywacji?
- RÓŻNE TEORIE - RÓŻNE MECHANIZMY PA
Pawłow (kora), Eysenck (E-I: kora-ARAS, N: układ limbiczny -UL)
Zuckerman (Biochemia UL) Strelau (Reaktywność: indywidualność
neurohormonalna /CUN, AUN,OUN,UH)
-
RÓŻNE TEORIE - INNE WSKAŹNIKI PA
EEG (np. UPW), biochemiczne (np. kortyzol), psychofizyczne (Progi,
RSG) behawioralne (np. aktywność, OW, kwestionariusze)
-
NIESPÓJNE DANE LABORATORYJNE
modalność i siła B, warunki, wskaźniki, indywidualne wzorce
reagowania
-
PROBLEMY TERMINOLOGICZNE (Termin – treść –
pomiar)
-
np. SPP a stan pobudzenia; E-I: Guilford (R,I),
Eysenck (MPI - A,T,D,R,I; EPQ-R - nie ma I)–treść różna
B) TEORIA EYSENCKA – teoria
osobowości czy temperamentu?
OSOBOWOŚĆ
– względnie stała organizacja charakteru,
tempe-ramentu, intelektu i właściwości fizycznych, która
determinuje specyficzne sposoby przystosowania się do
otoczenia (T<O)
TEMPERAMENT
– poza-poznawcze aspekty osobowości
(T=O-I albo O=T+I), obejmuje aspekty formalne i treściowe
zachowania
Eysenck używa terminów T i O zamiennie (T=O)
Inni:
To teoria OSOBOWOŚCI
,
ponieważ jej wymiary:
• wymagają uczenia się w środowisku społecznym
• ujawniają się w zachowaniach społecznych
• obejmują cechy treściowe (stałe ustosunkowanie do ludzi,
zadań)
To teoria TEMPERAMENTU
, ponieważ:
• wymiary uwarunkowane genetycznie (h
2
=ok. 75)
• u podstaw wymiarów hipotetyczne mechanizmy fizjologiczne,
które decydują o ich rozwoju
B) TEORIA EYSENCKA – poziomy
organizacji osobowości /
temperamentu
L4: POSTAWY I NAWYKI MYŚLENIA
L3: CECHY (nawyki zachowania) OGÓLNE:
I-EKSTRAWERSJA NEUROTYZM
PSYCHOTYZM
Pierwotne: aktywność
lęk wrogość
(GxŚ, uczenie się)
L2: PRZEJAWY W EKSPERYMENTACH
LABORATO-RYJNYCH, NIE WYMAGAJĄCE
UCZENIA SIĘ
L1: GENOTYP=Konstrukt teoretyczny/mech.
Fizjologiczne
B) TEORIA EYSENCKA – wymiary
3 PODSTAWOWE WYMIARY: Ekstra-
Introwersja, Neurotyzm i Psychotyzm –
DLACZEGO?
WYJAŚNIENIE EWOLUCYJNE
(Zuckerman) –
rezultat adaptacji: E-I – współdziałanie (AiT)
N – zagrożenia
P – rywalizacja i obrona
PSYCHIATRYCZNE:
• nerwice i psychozy – różne jakościowo
zaburzenia (1-biegunowe wymiary),
• E-I (2 -biegunowy wymiar) – podstawowy,
decyduje o postaci zaburzeń
B) TEORIA EYSENCKA –
PSYCHOTYZM
Wymiar najbardziej kontrowersyjny
L1- Niejasne: układ hormonalny? MAO? Zakłócenie
koordynacji (kora, AUN, motoryka)
L2- Brak wrażliwości E i S, tylko E czy brak empatii
???
L3- Przejawy: Poszukiwanie wrażeń,
aemocjonalność, ekstrawagancja, ryzykanctwo,
skłonności paranoidalne, wrogość
Co oznacza?
Psychotyczność?
Psychopatia? - PENk,
Niekonwencjonalność (zd. Twórcze, wartości,
sukcesy)
3 ścieżki: do - twórczość, od - psychoza, anty -
psychopatia
B) TEORIA EYSENCKA –
NEUROTYZM – chwiejność
versus stabilność emocjonalna
L1- AUN: przewaga sympatycznego nad
parasympatycznym
po 1967: UKŁAD LIMBICZNY I MÓZG WISCERALNY
L2- wrażliwość i chwiejność Emocjonalna (E- i E+?)
L3 – nastrojowość, nerwowość, drażliwość, mała
odporność na stres, dolegliwości somatyczne,
bezsenność, sugestywność, zmienność-sztywność
zachowania
• U Introwertyków (I)– lęk, depresja, dystymia,
psychastenia, hipochondria, natrętne myśli i zach.
• U Ekstrawertyków (E) – drażliwość, złość, agresja,
zachowania aspołeczne
B) TEORIA EYSENCKA –
EKSTRA-INTROWERSJA - 1
Jung – 2 mechanizmy E i I; tylko opis
Eysenck – 2 bieguny 1 wymiaru, próba wyjaśnienia
L1- RÓWNOWAGA MIĘDZY POBUDZENIEM I
HAMOWANIEM (P-H) (u I: P>H; u E: P<H)
L2- czuwanie (postulat lekowy),
warunkowanie,
reminiscencja
Po 1967
L1- PĘTLA: KORA-ARAS (poziom aktywacji – PA: I>E)
L2- czujność,
warunkowanie
,wrażliwość sensor. (ból)
L3- u I (wysoki PA) – unikanie stymulacji, hamowanie
aktywności (niskie Akt, Tow, Dom), szybka
socjalizacja, nadmierne sumienie (niskie Imp, Bez,
Aser), Pesymizm
Zakładana „automatyczna” regulacja stymulacji
EKSTRA-INTROWERSJA - 2
OPA=optymalny poziom aktywacji: efektywność,
samopoczucie, intensywność reakcji zgodnie
z prawami Yerkesa-Dodsona oraz Pawłowa
IA
E
E
I
1. Reakcje zależą od interakcji siły B i E-I
, na B
silne inne reakcje niż na B słabe
2. Te same zachowania mogą pełnić różne
funkcje
(pobudzanie, rozładowywanie) -
palenie u E i I
EKSTRA-INTROWERSJA - 3
3. REMINISCENCJA
– wyższe efekty uczenia się po
odpoczynku (ponad 50 eksperymentów)
– Warda-Howlanda (5-10min: u E>u I) (zgodnie z P-H)
- Ballarda (1-3 dni: u E<u I) (zgodnie z teorią PA)
Efekty uczenia (przed odpoczynkiem) równe: E=I
4. RYTMY DOBOWE
– różne u I i u E (
Temperatura,
żwawość, oceny dobrostanu(SWB), efekty uczenia się i
działań)
I – optimum w godz.
6-12 (8)
> 15-21 (18)
E – optimum w godz. 8-14 (11) <
18-02 (22)
E łatwiej niż I dostosowują się do zmian niezgodnych z ich
rytmem (praca nocna i zmianowa, zmiany czasu, pory
roku)
•
E słabiej warunkują – mniej trwałe odczucia czasu
•
E bardziej zmienni niż I
EKSTRA-INTROWERSJA - 4
5. Wpływ grupy, presji czasu, kofeiny, pory dnia
na efekty
I
E
grupa
presja
kofeina rano
wieczór
Wzrost PA u I – hamowanie ochronne, gorsze
efekty
Wzrost PA u E – uzyskiwanie OPA, lepsze efekty
B) Teoria Eysencka - E-I i N a
skłonność do zaburzeń
psychicznych i somatycznych
Dystymia
N
Histeria
Psychopatia
Typ1
Typ2
PEN-k
Typ C (nowotwory)
M CH
Typ A
(wieńcowa,
Czy odporność? wrzody, cukrzyca)
I
P
Typ3
E
Typ1 i
F
S
Zdrowie fizyczne i
Typ C (jeśli K)
Typ4
psychiczne
Typ B
czy Typ C(K)
Kn – tłumienie lub wypieranie emocji
negatywnych
B) Teoria Eysencka - PEN a
zachowania społeczne
ZAINTERESOWANIA SZKOLNE I ZAWODOWE
I – sukcesy w starszych klasach, lepiej samotnie i bez presji;
Preferują teoretyczne: fizyka, mat, informatyka, zoologia,
architektura, księgowość, dziennikarstwo
E – sukcesy w młodszych, lepiej w grupie i z presją,
przeceniają swój wkład, jeśli sukces; Preferują praktyczne,
artystyczne i społeczne (agent, ekspedient, socjologia,
historia)
EFEKTY UCZENIA
N: dedukcja, koncentracja na nauczycielu, wspierające
n: indukcja, koncentracja na uczniu, eksploatujące
PRZEKONYWANIE
–En częściej, skuteczniej i b. lubią niż I i N
WYPADKI
– najwięcej EN, najmniej In
OCENIANIE INNYCH LUDZI
E – b. szczegółowo, częściej skrajnie (nawet bez podstaw)
I – b. ogólnie, pośrednio, tolerancyjnie (siebie surowo i
skrajnie)
C) ZMIANY GRAYA – KRYTYKA
1/ Krytyka mechanizmów - teoria PA wyjaśnia więcej
faktów niż teoria P-H, ale wyjaśnienia są niepełne
• Są fakty zgodne z teorią P-H i PA - W sytuacjach monotonnych
(kropkowanie Spielmana) u E gorsze efekty niż u I
• Są fakty zgodne z teorią aktywacji (PA) - Wpływ grupy, presji
czasowej (u I hamowanie ochronne, gdyż zbyt wysoki PA)
• Są fakty, których żadna z osobna nie wyjaśnia – reminiscencja
2/ Krytyka założenia: u I – szybsze warunkowanie niż
u E
Szybkość warunkowania i sumienie zależy nie tylko od
E-I, ale od siły B, warunków (pora, grupa) i rodzaju
wzmocnień
• Badania Spence’a – osoby o wysokim lęku szybsze OW—
• Impulsywność odpowiada za różnice w rytmach dobowych i
OW+
C) ZMIANY GRAYA –
MODYFIKACJA /1
T – różnice w predyspozycjach do określonych
emocji
PSYCHOTYZM - zbędny (1981) od 1982-
OBRONNOŚĆ
obronna walka (agresja) i ucieczka,
podatność na BB-- tendencja do reagowania BÓLEM, AN,
STRACHEM lub ZŁOŚCIĄ
(FFFS)
E-I i N – WYMIARY WTÓRNE; PODSTAWOWE – to:
LĘK -wrażliwość na wrodzone bodźce lękowe oraz na
BW-- sygnały kary, braku nagrody i nowość
tendencja do przeżywania LĘKU (BIS)
wysoki poziom aktywacji, wysokie natężenie uwagi, hamowanie
zachowania „zatrzymaj się, popatrz, posłuchaj, przygotuj
się”
IMPULSYWNOŚĆ - wrażliwość na sygnały nagrody,
braku kary, tendencja do przeżywania: NADZIEI,
SZCZĘŚCIA, UNIESIENIA (BAS)
niski poziom aktywacji, aktywne i celowe poszukiwanie nagród
i unikanie kar (programy czynności, włączanie programów)
C) ZMIANY GRAYA –
MODYFIKACJA/1
N Dystymia Psychopatia (tendencja do
Lęk
Imp.
zach. Agresywnych)
I E
Gray (1981) - 2 systemy: wrażliwość na kary i
wrażliwość na nagrody
E-I - relatywna moc obu systemów:
I – większa wrażliwość na kary niż na nagrody
E- większa wrażliwość na nagrody niż na kary
N- łączna moc obu systemów (większa wrażliwość na
kary i nagrody) decyduje o szybkości warunkowania
K
N
C) TEORIA WRAŻLIWOŚCI NA
WZMOCNIENIA – GRAY (1970-
1999)
Gray (1981, za Corr, 2008)
NEUROTYZM
Kary
EKSTRA
Nagrody
Wrażliwość Wrażliwość
na
Kary
na
Nagrody
Ekstrawersja – relatywna moc
Neurotyzm – łączna moc, ale:
Pickering, Corr i Gray, 1999
FFFS/BIS NEU
Wr na K
BAS
LĘK
Wr na N
IMP
Intro Ekstra
Stabilność
Eks – silniej z IMP, NEU-
LĘK
IS
FFFS
BIS
BAS
C) MODYFIKACJA TEORII
GRAYA – Gray i McNaughton
(2000),
Kara+
+ UNIKANIE
BW-kara+ --
Bb-kara+
Nagroda-
BW-nagr-
Bb-nagr- + UWAGA
skanowanie
- pamięci
- środowiska
- zewnętrzne
(ocena ryzyka
Nagroda+ + POBUDZENIE
BW-nagr+
Bb-nagr+
Kara-
BW-kara- --
Bb-kara-
+ ZBLIŻANIE SIĘ
Bw-kara+
+ =
nowość
Bb-nagr+
B
A
S
F
F
F
S
Det
ekt
or
Kon
-
flik-
tów
L
Ę
K
B
I
S
C) MODYFIKACJA TEORII GRAYA
–
Gray i McNaughton (2000),
McNaughton i Corr (2008)
- System walki, ucieczki, znieruchomienia
(Fight-Flight Freeze System – FFFS)
–
wrażliwość na wszystkie negatywne BB- i BW-;
podatność na strach i panikę, obronna agresja,
unikanie i ucieczka -‘
Get away
’; zaburzenia: fobia i
panika.
- Behawioralny system aktywacyjny
(Behavioral Approach System – BAS
)
–
wrażliwość na apetytywne BB+ i BW+; nadzieja,
antycypowana przyjemność, optymizm, orientacja na
nagrodę i impulsywność – ‘
Go
’; zaburzenia:
uzależnienia (hazard), impulsywne zach. ryzykowne,
mania.
- Behawioralny system hamowania
(Behavioral Inhibition System – BIS)
-
odpowiedzialny za rozwiązanie konfliktu celów
(FFFS-BAS, BAS-BAS, FFFS-FFFS); lęk i hamowanie
zachowania, martwienie się, ruminacje,
przeszukiwanie pamięci i poszukiwanie sygnałów
zagrożenia w środ. w celu oceny ryzyka - ‘
Be
careful
’; Zaburzenia: lęk uogólniony, zaburzenia
obsesyjno-kompulsywne.
C) MODYFIKACJA TEORII GRAYA
–
Gray i McNaughton (2000),
McNaughton i Corr (2008)
Bodźce
Awersyjne
Apetytywne
Systemy:
FFFS-Unikanie BIS-Dążenie BAS-Dążenie
Do uniknięcia Nie
Do uniknięcia
Nie
Do osiągnięcia
Nie
Emocje
Strach
Panika
Lęk Depresja Nadzieja Frustracja
Zachowania
Unikanie Walka
Zahamowanie
Eksploracja Agresja
Ucieczka Zamrożenie
Ocena
Tłumienie Pod-cele
Zastępcze
Zaburzenia
Lęk uogólniony
Impulsywne zach. ryzyk.
Fobia, Panika; Obsesyjno-komp., Depresja; Mania, uzależnienia
Krytyka: 1. Modele dla zwierząt - procesy i zach ludzi. 2. Neurologiczne
systemy a osobowość. 3. Strach i lęk – różne systemy (distress,
worry)?
4. BAS – 1 system (wraż, dążenie, utrzymywanie E+)? 5. Brak narzędzi.
Przykładowe pytania – W3
Aktywowalność to pojęcie określające:
a) Cechę wyznaczającą względnie stałe różnice w zakresie
poziomu aktywacji
b) Podejmowanie działań o dużym ładunku stymulacji
c) Aktualny stan pobudzenia w odpowiedzi na określoną
stymulację
d) Różnice indywidualne w aktywności w zależności od
poziomu reaktywności
Wg Eysencka, introwertyków cechuje mała Aktywność,
Towarzyskość, Dominacja, ponieważ:
a) Ich rodzice wywierają presję, aby ukształtować takie
właściwości
b) Poszukują aktywnie stymulacji, aby zwiększyć
chronicznie obniżony poziom aktywacji
c) Unikają stymulacji, aby nie zwiększać poziomu
aktywacji, który jest chronicznie podwyższony
d) Poszukują silnej stymulacji fizycznej i społecznej
Przykładowe pytania – W3
Zgodnie z teorią Graya, im wyższa jest Neurotyczność
tym większa jest wrażliwość:
a) zarówno na kary, jak i na nagrody
b) tylko na nagrody
c) tylko na kary
d) tylko na kary społeczne
Zgodnie ze zmodyfikowaną Teorią Wrażliwości na
Wzmocnienia (RST2) u podstaw lęku leży system
a) afektywno-motywacyjny decydujący o wrażliwości na
zdarzenia pozytywne i motywujący do zbliżania się
b) afektywno-motywacyjny decydujący o wrażliwości na
zdarzenia negatywne i motywujący do unikania
c) Wzbudzany przez jakikolwiek konflikt między
tendencjami motywacyjnymi
d) Wzbudzany przez konflikt między systemami FFFS i
BAS