Metody oceny i
prognozowania
koniunktury
Metody oceny i
prognozowania
koniunktury
Diagnoza - dostarcza informacji o
obecnej sytuacji gospodarki oraz
formułuje przyczyny, będąc
jednocześnie punktem wyjścia w
prowadzeniu dalszych analiz sytuacji
gospodarczej.
Prognoza - jest przewidywaniem
dotyczącym wystąpienia lub
niewystąpienia pewnych zjawisk w
określonej przyszłości.
Diagnoza i prognoza
Metody datowania cykli
W zastosowaniach empirycznych
dominują dwa podejścia:
1.
metoda NBER (National Bureau of
Economic Research)
Dla danych miesięcznych opracowali ją Bry
i Boschan (1971).
Jej modyfikację dla danych kwartalnych
przedstawili Harding i Pagan (1999).
2.
przełącznikowe modele Markowa
(Hamilton, 1989) a także inne modele
nieliniowe (SETAR, STAR)
Algorytm datowania cykli wg
NBER
1.
Znalezienie potencjalnych punktów zwrotnych:
Górny punkt zwrotny:
Dolny punkt zwrotny:
W przypadku danych miesięcznych rozpatruje się po 5
wartości wcześniejszych i późniejszych.
Powyższa zasada jest równoważna przyjęciu definicji:
Górny punkt zwrotny:
Dolny punkt zwrotny:
gdzie
2
1
1
2
,
,
t
t
t
t
t
y
y
y
y
y
2
1
1
2
,
,
t
t
t
t
t
y
y
y
y
y
0
,
,
0
,
2
2
1
2
t
t
t
t
y
y
y
y
0
,
,
0
,
2
2
1
2
t
t
t
t
y
y
y
y
2
2
t
t
t
y
y
y
Algorytm datowania cykli wg
NBER
Zamiast definiowania lokalnych minimów i
maksimów proponuje się także reguły
sekwencyjne postaci:
Górny punkt zwrotny:
Dolny punkt zwrotny:
Reguły te nawiązują do definicji Artura Okuna, w myśl
której o recesji można mówić, jeśli wystąpiły co
najmniej dwa kwartały ujemnego wzrostu.
0
,
,
0
2
1
t
t
t
y
y
y
0
,
,
0
2
1
t
t
t
y
y
y
Algorytm datowania cykli wg
NBER
2.
Reguły cenzurowania:
Odpowiednia długość faz (dwa kwartały w
procedurze Hardinga i Pagana oraz 6
miesięcy w algorytmie Bry i Boschan) i całego
cyklu (odpowiednio – 5 kwartałów i 15
miesięcy);
Odpowiednia wielkość amplitud;
Zagwarantowanie, że dolne i górne punkty
zwrotne występują naprzemiennie.
Algorytm datowania cykli wg
NBER
Badanie synchronizacji cykli
Indeks zgodności (konkordancji) –
odzwierciedla procentowy udział liczy okresów,
w których dwa szeregi są w tej samej fazie
(wzrostowej lub spadkowej):
gdzie S
it
jest szeregiem binarnym
odzwierciedlającym fazę cyklu
koniunkturalnego w kraju i w okresie t.
Artis (2002) zaproponował test istotności dla tego
wskaźnika.
Miary zależności dla zmiennych jakościowych
(np. współczynnik kontyngencji Pearsona)
T
t
jt
it
jt
it
ij
S
S
S
S
T
I
1
)
1
)(
1
(
1
Algorytm datowania cykli wg
NBER
Badanie synchronizacji cykli
Indeks dyfuzji
Odzwierciedla on procent gospodarek, które
są w tej samej fazie cyklu.
Podobnie konstruuje się indeksy dyfuzji jako
syntetyczne (złożone) mierniki
aktywności gospodarczej (np. jako
procent branż, które weszły już w
określoną fazę cyklu)
N
i
it
t
S
N
D
1
1
Przełącznikowe modele Markowa
(MS-AR, Markov Switching
Autoregressive models)
Jest to bardziej współczesne podejście do datowania cykli,
według którego dynamika wzrostu gospodarczego jest
różna w różnych reżimach procesu, definiowanych za
pomocą nieobserwowalnego procesu S
t
, opisującego fazę
cyklu koniunkturalnego.
S
t
jest jednorodnym łańcuchem Markowa o zadanej z góry
liczbie stanów (w zastosowaniach 2 lub 3) oraz szacowanej
macierzy prawdopodobieństw przejścia między reżimami.
W ogólnej postaci model MS-AR(p) zapisujemy następująco:
))
(
,
0
.(
.
.
.
~
)
(
),
(
)
(
...
)
(
)
(
2
1
1
t
t
t
t
t
p
t
t
p
t
t
t
t
S
d
i
i
n
S
S
y
S
y
S
S
y
Przełącznikowe modele Markowa
(MS-AR, Markov Switching
Autoregressive models)
Modele przełącznikowe szacuje się metodą największej
wiarygodności z wykorzystaniem algorytmu EM
(maksymalizacji wartości oczekiwanej).
W algorytmie tym parametry strukturalne modelu, elementy
macierzy wariancji i kowariancji składników losowych oraz
prawdopodobieństwa przejścia łańcucha Markowa szacowane
są iteracyjnie w taki sposób, że w każdym kroku podwyższa
się wartości funkcji wiarygodności.
Ponadto dla każdej obserwacji można obliczyć
prawdopodobieństwo tego, że w danym okresie gospodarka
była w określonej fazie cyklu. Na tej podstawie poszczególnym
obserwacjom przypisywana jest dana faza (w przypadku dwu
reżimów – jeśli p-stwo bycia w recesji jest większe od 0.5,
stwierdzamy recesję, a w przeciwnym wypadku - ekspansję).
Posługujemy się wygładzonymi prawdopodobieństwami.
Cykl gospodarki polskiej zidentyfikowany na
podstawie modelu przełącznikowego Markowa
dla szeregu produkcji przemysłowej w latach
1996-2008
(Konopczak, 2009)
Przełącznikowe modele
Markowa
Badanie synchronizacji cykli
Indeks zgodności
Współczynnik kontyngencji Pearsona
Współczynnik korelacji wygładzonych
prawdopodobieństw bycia w jednej z faz
Wykorzystanie modeli MS-VAR (Krolzig, 1997, 2001)
dla grupy krajów, gdzie przełączenia między
reżimami są kontrolowane przez wspólny łańcuch
Markowa.
Hipoteza o istnieniu wspólnego (np. europejskiego)
cyklu koniunkturalnego jest weryfikowana poprzez
testowanie istotności różnicy średnich stóp wzrostu w
poszczególnych fazach dla każdej z gospodarek.
Metody analizy i prognozowania
koniunktury
(Lubiński, 2004)
Barometry koniunktury;
Testy koniunktury;
Modele ekonometryczne;
Metody bilansowo-statystyczne;
Opinie ekspertów.
Barometry koniunktury
(ang. business cycle indicators)
Odpowiednio dobrane zestawy wskaźników
statystycznych, czułych na zmiany koniunktury
oraz wyprowadzone z nich wskaźniki syntetyczne.
Barometry koniunktury służą zazwyczaj do orientacyjnej
oceny sytuacji gospodarczej i przewidywanych
kierunków jej zmiany.
Nie można ich traktować jako wystarczającej podstawy do
całościowej diagnozy stanu koniunktury.
Barometry, obok testów koniunktury, zalicza się do tzw.
wskaźnikowych metod badania koniunktury
gospodarczej.
Jedną ze wspólnych cech tych metod jest
szybkość uzyskiwania aktualnych i syntetycznych
danych o gospodarce.
Barometry koniunktury
Punktem wyjścia budowy barometrów jest identyfikacja cyklu
odniesienia i oznaczenie punktów zwrotnych oraz faz cyklu.
Do cyklu odniesienia porównywane jest zachowanie się
innych badanych wielkości, szczególnie usytuowanie
punktów zwrotnych. Wśród zmiennych
makroekonomicznych wyodrębnia się zmienne równoległe,
wyprzedzające i opóźnione.
Następnie dla każdej grupy obliczany jest wskaźnik dyfuzji
lub indeks zbiorczy o znormalizowanej amplitudzie.
Do budowy barometrów wykorzystuje się ‘twarde dane’ o
gospodarce, zwłaszcza z grupy wskaźników
wyprzedzających, a także tzw. ‘dane miękkie’, czyli
rozmaite sondażowe wskaźniki nastrojów konsumentów,
analityków, przedsiębiorców czy menedżerów ds. zakupów.
Barometry koniunktury
Pierwszy barometr - barometr harwardzki z 1919 r., zwany
krzywą ABC, obejmował trzy dobrane na podstawie
obserwacji empirycznych wskaźniki:
Wskaźnik spekulacji, którym był przeciętny kurs akcji
na giełdzie w Nowym Jorku
Wskaźnik rynku towarowego, wyznaczany na
podstawie hurtowych cen towarów
Wskaźnik rynku pieniężnego, obliczany na
podstawie kursu papierów o stałym oprocentowaniu
Barometr harwardzki ukazywał te indykatory jako "prąd
trójfazowy„
Zmiany wskaźnika spekulacji wyprzedzały zmiany
wskaźnika rynku towarowego. Natomiast maksymalne
wartości wskaźnika rynku pieniężnego przypadały na
okres minimalnych wartości wskaźnika spekulacji.
Barometry koniunktury
Barometry koniunktury dla Polski
Wskaźniki bieżące i wyprzedzające
ufności konsumenckiej GUS
Barometr koniunktury IRG SGH
Wskaźniki bieżące i wyprzedzające
koniunktury BIEC, IBnGR
OECD – Composite Leading Indicator
Wskaźnik optymizmu konsumentów Ipsos
Indeks PMI (wskaźnik menedżerów logistyki)
dla przemysłu
i wiele innych…
Tygodniowy barometr
koniunktury IBnGR
wskaźnik wyprzedzający koniunktury IBnGR (30%),
wskaźnik optymizmu konsumentów Ipsos (30%),
tygodniowy wskaźnik syntetyczny (40%)
wartość indeksu giełdowego WIG20
procentowa zmiana podaży pieniądza M3
procentowa zmiana liczby mieszkań oddanych do użytku
procentowa zmiana średniej detalicznej ceny benzyny
bezołowiowej
wskaźnik nastrojów wśród niemieckich przedsiębiorców
zmiana średniej stopy procentowej kredytów
konsumpcyjnych w ROR z dwudziestu największych
banków w Polsce
Barometry koniunktury dla Polski
Barometry – zalety i wady
Przejrzystość konstrukcji
Łatwość posługiwania się
Pozwalają
na
odtworzenie
przebiegu
wahań
i
wykorzystanie
określonych
prawidłowości do diagnozy i
prognozy
Pozwalają w porę zorientować się,
że
zbliża
się
przełom
dotychczasowej tendencji
Uzyskana
za
ich
pomocą
prognoza
pozwala
ustalić
kierunek i natężenie zmian w
ostatnich
miesiącach,
dla
których
nie
ma
jeszcze
dokładnych danych
Nie wyjaśniają mechanizmu cyklu
koniunkturalnego – nie tworzą
modelu powiązań przyczynowo-
skutkowych
Efektywne wyprzedzenia, na których
można oprzeć ocenę przyszłości, są
krótkie
Sygnalizują bardziej kierunek zmiany
niż amplitudę oscylacji
W budowie wskaźników zbiorczych
wykorzystuje się identyczne wagi
dla różnych kategorii
Buduje się je na podstawie analogii
historycznych, które wymagają
długich szeregów danych.
Testy koniunktury
Metoda wskaźnikowa oparta na
badaniach ankietowych, której celem
jest określenie aktualnego stanu
aktywności gospodarczej w
porównaniu z okresem poprzednim
oraz wyznaczenie prawdopodobnego
kierunku zmian w przyszłości
Testy koniunktury
Badania zainicjowano w USA na przełomie lat
dwudziestych i trzydziestych, ale
rozpowszechniły się po II wojnie światowej.
Przeprowadza się je w odstępach miesięcznych
bądź kwartalnych oddzielnie dla
poszczególnych dziedzin gospodarki:
przemysłu, budownictwa, usług, bankowości,
gospodarstw domowych i innych.
W Polsce od 1984 r. (AE w Poznaniu), od 1987
– IRG SGH, od 1992 – GUS.
Testy koniunktury
W ankietach występują pytania powtarzalne i
niepowtarzalne, dotyczące diagnozy i prognozy.
Odpowiedzi są na skali porządkowej
trzyelementowej (częściej) lub
pięcioelementowej (rzadziej), tj.
-
wzrost, brak zmian, spadek
-
znaczny wzrost, wzrost, brak zmian, spadek,
znaczny spadek
Wyniki opracowuje się w postaci wskaźników
prostych (sald odpowiedzi na tak i na nie z
pominięciem odpowiedzi neutralnych) lub
wskaźników syntetycznych będących najczęściej
średnimi ważonymi wskaźników prostych.
Testy koniunktury
Salda koniunktury
wyrażane w %;
określają wypadkową tendencję występującą
w zakresie badanej wielkości ekonomicznej;
przyjmują wartość z przedziału od –100 do
+100, znak salda oznacza kierunek zmiany
występujący na rynku w zakresie danej
wielkości;
wartość bezwzględna salda koniunktury (od
0 do 100), wyraża natężenie zjawiska w
zakresie danej wielkości
Testy koniunktury
Badania GUS - przemysł
Pytania dot. sytuacji bieżącej i
przewidywanej:
Ogólna sytuacja gospodarcza
Portfele zamówień krajowych i
zagranicznych
Poziom produkcji sprzedanej
Zdolność do bieżącego
regulowania zobowiązań
Testy koniunktury
Badania GUS - budownictwo
Pytania dot. sytuacji bieżącej i
przewidywanej:
Ogólna sytuacja gospodarcza
Portfel zamówień na roboty
budowlano-montażowe na rynku
krajowym
Produkcja budowlano-montażowa na
rynku krajowym
Sytuacja finansowa przedsiębiorstw
Testy koniunktury
Badania GUS - handel
Pytania dot. sytuacji bieżącej i
przewidywanej:
Ogólna sytuacja gospodarcza
Ilość sprzedanych towarów
Zdolność do bieżącego
regulowania zobowiązań
Ceny sprzedawanych towarów
Testy koniunktury
Oprócz wskaźników podażowych występują też wskaźniki
popytowe – oparte na badaniach nastrojów
konsumenckich, np. Wyprzedzający Wskaźnik Ufności
Konsumenckiej GUS, będący średnią sald ocen
zmiany sytuacji finansowej gospodarstwa domowego
zmiany ogólnej sytuacji ekonomicznej kraju
trendów poziomu bezrobocia (ze znakiem przeciwnym)
oszczędzania pieniędzy w najbliższych 12 miesiącach.
Badanie przeprowadzają co miesiąc GUS wspólnie z NBP
na próbie 5000 gospodarstw domowych.
Testy koniunktury
Testy od barometrów opartych na ‘twardych
danych’ różnią się przede wszystkim
rodzajem i techniką zbierania danych:
źródłem informacji –
ma ono charakter pierwotny
charakterem danych –
jakościowy - określają jedynie kierunek i
ewentualne natężenie zmian
szybkością opracowania prognozy
częstością prowadzonych badań i ich
charakterem
(niewyczerpujący)
Testy – zalety i wady
Aktualność informacji, wynikająca z szybkiego
pozyskiwania i opracowania danych
Regularność i częstość prowadzonych badań
(badania miesięczne i kwartalne)
Możliwość uzyskania informacji niedostępnych
w statystyce gospodarczej prezentującej
dane liczbowe lub publikowanych z dużym
opóźnieniem
Elementy prognoz w badaniach
Możliwość
jednoczesnego
pozyskania
informacji
dla
oceny
koniunktury
ogólnokrajowej
i
koniunktury
w
poszczególnych sektorach
Możliwość wykorzystania testu w innych
procedurach
badania
koniunktury
gospodarczej, np. w ilościowych modelach
ekonometrycznych, barometrach;
Możliwość
oceny
poprawności
poprzez
porównanie poprzednich prognoz z obecną
diagnozą
Subiektywny
charakter
odpowiedzi,
niepewność co do wiedzy i kompetencji
respondentów; słabe związki z teorią
ekonomii
Brak kwantyfikacji opisywanych procesów i
zjawisk (podejście jakościowe);
Duża zmienność danych wynikająca ze zmian
planów i zamierzeń
Wysoki koszt badań ankietowych
Wybiórczość
informacji
pod
względem
podmiotowym
-
badanie
ankietowe
obejmuje jedynie pewną próbę jednostek
gospodarczych w ramach określonej
zbiorowość
Wąski zakres informacji - ankiety zawierają
zwykle 10-20 pytań
Problemy techniczne – przy przetwarzaniu i
interpretacji
danych
powstaje
wiele
trudności technicznych, np. problem
doboru reprezentatywnej próby, ważenia
odpowiedzi, eliminacji wahań sezonowych.
Modele ekonometryczne
Modele adaptacyjne (np. wyrównywanie
wykładnicze)
Modele jednowymiarowych szeregów
czasowych (modele trendu i sezonowości,
autoregresji, modele nieliniowe)
Modele wielowymiarowych szeregów
czasowych VAR
Modele przyczynowo-skutkowe
Modele symptomatyczne (korelacyjne)
Modele – zalety i wady
Długi horyzont prognozy –
przeważnie półroczny
lub roczny
Dają wyniki wymierne:
konkretne liczby
Wiarygodne do ustalania
faz wzrostowych i
spadkowych wahań
cyklicznych gospodarki
Możliwość wykorzystania
modelu w innych celach
W praktyce założenia, konieczne do
konstrukcji poprawnego modelu, są
trudne do spełnienia
Brak jednoznacznej zależności między
stopniem złożoności modelu a
jakością wyprowadzanych prognoz;
jakość prognoz często bardzo niska
Nie zdają egzaminu przy przewidywaniu
górnych i dolnych punktów
zwrotnych cyklu koniunkturalnego
Przeważnie mniejsza częstotliwość
(najwyżej kwartalna) prognoz
Narzędzie zbyt sztywne w
prognozowaniu koniunktury, bo
oparte na założeniu niezmienności
relacji między procesami – konieczna
konfrontacja z prognozami innych
źródeł
Metoda bilansowa
Oparta na wykorzystaniu
rachunkowości społecznej,
znajdującej pokrycie w dostępnych
danych statystycznych. Polega na
iteracyjnym szacowaniu popytu
finalnego i produkcji globalnej w
okresie prognozy, zapewniających
równowagę ogólną.
Metoda bilansowa
Zalety i wady
Metoda
bardzo
elastyczna
–
możliwość swobodnego doboru
zmiennych
i
korygowania
parametrów
Umożliwia większą szczegółowość
analizy
Dostarcza jednolitych podstaw
obliczeń
wielkości
makroekonomicznych, co daje
możliwość
wszechstronnych
porównań
W większości krajów rachunkowość
społeczna
jest
prowadzona
jedynie w przedziałach rocznych
Małe możliwości prognostyczne,
jedynie budżety ekonomiczne
dają prognozę
Bardzo pracochłonna
Elastyczność
powoduje,
że
rozluźnia się dyscyplinę analizy i
dopuszcza
nadmierną
arbitralność
ocen,
które
następnie deformują pozostałe
szacunki
Pewne
wielkości
ekonomiczne
pozostają poza rachunkowością
społeczną
Metody eksperckie
Zwane są metodami intuicyjnymi. Polegają na
formułowaniu poglądów na temat obecnego
i przyszłego kształtowania się badanych
wielkości na podstawie wiedzy i
doświadczeń ekspertów, np. burza mózgów,
metoda delficka.
Problemy: wynik analizy zależny od czynników
psychologicznych; metoda subiektywna; nie
znamy sposobu otrzymywania rezultatów, a
stąd brak możliwości weryfikacji wyników.
Kształtu przyszłości nie da się przegłosować.