Filozofia XX wieku



1) pozytywizm (scjentyzm) i

neopozytwizm (empiryzm

logiczny).

[A. Comte – fundator pozytywizmu w

XIX w.; M. Schlick, R. Carnap, O.

Neurath, K. Popper]



filozofia analityczna

[E. Moore,

B. Russell, L. Wittgenstein] [w Polsce

– szkoła lwowsko-warszawska]



3) pragmatyzm

[Ch. Peirce; W.

James, J. Dewey] (obecnie występuje

pod nazwą neopragmatyzm)



4) fenomenologia

[E. Husserl, M.

Scheler, M. Heidegger, R. Ingarden]



5) egzystencjalizm

[J.P. Sartre. G.

Marcel, K. Jaspers, M. Heidegger]



6) filozofia dialogu

[M. Buber, E.

Levinas]



7) hermeneutyka

[H.G. Gadamer, P.

Ricoeur]



neoscholastyka – neotomizm

[E. Gilson, J. Maritain, A. Krąpiec, S.

Swieżawski]

I - pierwszy pozytywizm i

scjentyzm

(A. Comte)



Główne cechy: 1) filozofia nie stanowi

odrębnej wiedzy, jest kontynuacją nauk

szczegółowych; 2) jedynymi faktami są fakty

dane nam w doświadczeniu zewnętrznym; 3)

należy unikać wszelkiej spekulacji; 4) istnieje

ścisły związek między kwestiami

teoretycznymi i praktycznymi; 5) istnieją trzy

fazy rozwoju ludzkości: od teologicznej do

metafizycznej i od metafizycznej do

pozytywnej.



Scjentyzm to prąd umysłowy powstały na

przełomie XIX i XX wieku, typowy dla wielu

środowisk także współcześnie. O

przynależności do tego prądu decydowało:

całkowite zaufanie do nauki; przekonanie, że

wszelką wartościową wiedzę o rzeczywistości

zdobywamy wyłącznie w ramach nauk

przyrodniczych a innego typu wiedza jest

bezzasadnym roszczeniem umysłu;

przeświadczenie, że racjonalność człowieka

realizuje się wyłącznie w nauce oraz że nauka

to najbardziej skuteczny środek realizowania

wszelkich potrzeb człowieka; wiara, że postęp

naukowy idzie w parze z postępem

społecznym i moralnym; postulat, że umysł

dojrzały to umysł ateistyczny (nauka –

dobrobyt – sprawiedliwość – ateizm)

II neopozytywizm



Wśród cech charakterystycznych

pozytywizmu logicznego należy wymienić

następujące:



A) prymat kwestii metodologicznych

[filozofia nie stwierdza nowych faktów o

świecie; jej zadaniem nie jest też refleksja

nad budową świata – to jest zadanie nauk

przyrodniczych; filozofia jest powołana do

badania języka i metod nauk szczegółowych]



B) empiryzm

[jedynym źródłem rzetelnej

wiedzy o świecie jest doświadczenie,

jedynie na tej drodze możemy dowiedzieć

się czegoś o nim; specyfika empiryzmu w

ramach neopozytywizmu polegała jednak

na tym, że empiryzm łączy się tu z logiką,

którą uważano za nieodzowną technikę

rozumowań; oczywiście logika nie służy

odkrywaniu struktury świata

pozajęzykowego, ale umożliwia dobre

posługiwanie się znakami językowymi oraz

poprawne przechodzenie od jednych

twierdzeń do drugich]



C) ostre rozróżnienie zdań analitycznych i

syntetycznych

[załóżmy dwa następujące zdania

są prawdziwe 1) Wszystkie kobiety zamężne są

żonami oraz 2) Wszystkie zamężne kobiety są

śmiertelne. Zdania te różnią się pod ważnym

względem, mianowicie ich prawdziwość ustalamy na

różne sposoby. Prawdziwość (1) ustalmy na mocy

definicji terminów; zaś (2) na mocy doświadczenia.

Zdania, których prawdziwość wynika ze znaczenia

składających się na nie słów – nazwa się

analitycznymi (koniecznymi, apriorycznymi), zaś

zdania których prawdziwość ustalmy na podstawie

doświadczenia – nazywa się syntetycznymi

(faktualnymi, empirycznymi, aposteriorycznymi).

Uważano, że podział ten jest wyczerpujący i zupełny.

Zdania analitycznie (arytmetyka, logika) nie niosą

żadnej informacji o świecie, brak w nich odniesienia

do tego, co istnieje. Jedynie zdania syntetyczne

mogą nam dostarczyć wiedzy o świecie. Które?



D) teoria sensowności zdań

empirycznych (syntetycznych) oparta na

zasadzie weryfikacji

[weryfikacja: zdanie

ma sens tylko wtedy, gdy sprawdzalne, tj.

można stwierdzić w oparciu o procedurę

empiryczną czy i kiedy jest ono prawdziwe lub

fałszywe. Sens i weryfikowalność są zatem

tożsame. Wynika stąd, że zdania niemożliwe

do zweryfikowania są pozbawione sens.

Według nepozytywistów takimi zdaniami są

zdania metafizyki: „Bóg istnieje”; świat jako

całość jest materialny”. Tego rodzaju zdania

nie tyle są fałszywe – są wyzbyte sensu, gdyż

nie sposobu ich weryfikacji.



E) bezkompromisowe odrzucenie

metafizyki.



F) program jedności nauki i

związany z tym redukcjonizm

fizykalistyczny

[chcieli

przezwyciężyć stan, w którym te

same terminy mają w różnych

naukach odmienne znaczenie;

uważali, że jedność w tym względzie

zapewni redukcja wszystkiego do

języka fizyki.



Stąd brał się również ich postulat, by nauki

społeczne, w tym psychologia, zajmowały

się jedynie zachowaniem – behawioryzm.

Nie intencje, nie przeżycia i nie

osobowość, lecz wyłącznie zachowanie się

ludzkich organizmów powinno być

przedmiotem nauk społecznych.



Również gdy chodzi o wartości, to

neopozytywiści uważali, że

doświadczenie nie udostępnia nam

żadnych jakości wartościujących. Sądy

wartościujące nie są w ogóle sensownymi

wypowiedziami, dlatego oceny nie

podlegają kwalifikacji: prawda – fałsz,

mogą uchodzić co najwyżej za ekspresję

pewnych stanów psychologicznych.



Wiedza o wartościach – wbrew długoletniej

tradycji – nie jest żadnym wartościowym

rodzajem wiedzy i nie nadaje się na przedmiot

rzeczowych i racjonalnych sporów. Można

badać formalne zależności między zdaniami

etycznymi – można na przykład wskazywać,

że z normy „nie należy kłamać”, wynika, że

„nie wolno chwalić kolegi lub koleżanki za

marny referat”; można się też zastanawiać

„czy bicie dzieci w celach wychowawczych

jest niepotrzebnym zadawaniem cierpienia,

czy też powoduje dobroczynne skutki u

bitych?” Ale nie podobna rozsądnie

dyskutować nad tym czy coś jest wartością

czy nią nie jest.



W związku z tym neopozytywiści

uważali, że może istnieć historia

moralności, psychologia moralności,

socjologia obyczajów, nie może

jednak istnieć etyka normatywna

jako nauka.



Na koniec szerszy kontekst tego nurtu

filozoficznego. Otóż neopozytywiści uważali,

że ich pogląd jest doniosły także społecznie,

ponieważ krzewi naukowy stosunek do świata

i własnych przekonań i przyczyni się w ten

sposób do wytępienia irracjonalnych

przesądów i fałszywych ideologii. Tak więc

sądzili, ze neopozytywizm jest nie tylko

nauką, ale także czynnością wychowawczą o

doniosłych funkcjach w walce z

irracjonalizmem, który rujnuje życie zbiorowe.



Za tym, kryło się przekonanie – chyba

utopijne – że uległość człowieka wobec

ideologicznej presji i fanatyzmu jest po

prostu rodzajem błędu czy niewiedzy i

powstaje z lekkomyślności poznawczej.

Sądzili, ze możliwy jest model natury

ludzkiej (to też chyba przesadny

optymizm) zdolnej do zła wyłącznie

wskutek wadliwości myślenia.

Document Outline