Zarządzanie środowiskiem – podstawy teoretyczne

Treść wykładu



Wprowadzenie



Ogólne pojęcia w teorii systemów



Cechy i założenia podejścia systemowego



Teoria systemów w zarządzaniu środowiskiem



Rodzaje procesów gospodarowania środowiskiem



Pojęcie zarządzania środowiskiem



Model systemu zarządzania środowiskiem



Charakterystyka obiektu zarządzania



System środowisko



System gospodarka



System społeczeństwo



Wybrane relacje międzysystemowe

OGÓLNE POJĘCIA
W TEORII SYSTEMÓW 2

Elementy teorii systemów



dążenie do integracji nauk i przezwyciężenie barier
międzydyscyplinarnych



postulat całościowego traktowania badanych
obiektów jako systemów otwartych



poszukiwanie sformalizowanego języka opisu



teoretyczna wiedza

CECHY PODEJŚCIA
SYSTEMOWEGO



dążenie do zrozumienia „istoty
rzeczy”,



uchwycenie spraw zasadniczych dla
analizowanego obiektu z pominięciem
szczegółów,



rozumowanie przez analogię,



budowanie modeli,



korzystanie z dorobku różnych nauk.

ZAŁOŻENIA PODEJŚCIA
SYSTEMOWEGO

1. badany obiekt (proces, zjawisko) daje się

wyodrębnić z ogółu elementów postrzeganych

przez obserwatora (badacza) jako względnie

odosobniony.

2. badany obiekt można podzielić na wiele

względnie odosobnionych części, różnych z

punktu widzenia pełnionych przez nie funkcji.

3. analizuje się tylko te części, właściwości,

sprzężenia/powiązania obiektu, które są istotne z

punktu widzenia postawionego celu.

4. analizę przeprowadza się na odpowiednio

zbudowanym modelu wyodrębnionego systemu.

TEORIA SYSTEMÓW W
ZARZĄDZANIU ŚRODOWISKIEM



Wykorzystanie dotychczasowych wyników badań, prowadzonych w ramach

różnych dyscyplin naukowych, oraz wielu praktycznych doświadczeń,



Wyodrębnienie i opisanie tych elementów życia społeczno-gospodarczego,

które decydują o stanie środowiska, sprzężeniach (interakcjach) między

środowiskiem a gospodarką, środowiskiem a społeczeństwem oraz

gospodarką a społeczeństwem,



Prognozowanie stanu środowiska w przypadku niepodjęcia działań

proekologicznych i po zrealizowaniu określonych przedsięwzięć ochronnych,



Określenie pożądanego stanu środowiska oraz ustalenie różnicy między

stanem wyznaczonym przez dotychczasowy kierunek ewolucji a stanem

pożądanym w bliższej lub dalszej przyszłości,



Identyfikacja możliwych do realizowania sposobów sterowania procesami

ochrony środowiska, które zapewniają osiągnięcie pożądanego stanu lub,

ściślej – maksymalnego, możliwego stopnia realizacji stanu pożądanego,



Budowanie modeli regulacji i sterowania procesami ochrony środowiska,

które umożliwiają dobór najbardziej skutecznych instrumentów sterowania

pod kątem ich wewnętrznej spójności,



Konstruowanie projektów organizacji, zapewniających osiągnięcie głównego

celu polityki ekologicznej.

RODZAJE PROCESÓW

GOSPODAROWANIA ŚRODOWISKIEM



Użytkowanie środowiska



Ochrona środowiska sensu
stricto



Kształtowanie środowiska

Użytkowanie bezpośrednie

oddychanie powietrzem atmosferycznym o składzie
zbliżonym do wytworzonego w procesie ewolucji

korzystanie z czystej wody w celu zaspokojenia
potrzeb fizjologicznych i higienicznych

zbieranie i bezpośrednia konsumpcja płodów
(owoców, ziół, grzybów)

tworzenie własnej „niszy rozwojowej” (dom,
podwórko)

„podpatrywanie” przyrody w działalności twórczej –
naukowej, kulturowej, oświatowej

POJĘCIE ZARZĄDZANIA
ŚRODOWISKIEM

Zarządzanie środowiskiem

[Poskrobko B.,

1998, str. 10]

zarządzanie użytkowaniem,

ochroną i kształtowaniem środowiska,
czyli zarządzanie ochroną środowiska w
szerokim tego słowa znaczeniu – w
sposób bezpośredni i pośredni, na „końcu
rury”, w procesach produkcyjnych oraz w
czasie pozaprodukcyjnej aktywności
społeczeństwa i pojedynczych osób

Ogólny model systemu
zarządzania środowiskiem

SYSTEM ZARZĄDZANIA

SYSTEM

ZARZĄDZANIA

(STEROWANIA

)

SYSTEM

ZARZĄDZAJĄC

(STERUJĄCY)

Wejście

(regulacje

zewnętrzn

Wyjście

(efekt

zarządzan

ia)

Zakłóceni

SYSTEM ZARZĄDZANIA
ŚRODOWISKIEM

użytkowani

kształtowan

iem

część rzeczywistości

związana z

ochron

zarządzani

SYSTEM ŚRODOWISKO
2

Produktywność ekosystemu – ilość

wyprodukowanej suchej masy w ciągu

jednego dnia na 1 m

powierzchni (waha

się ona od 0 do 20g)

Pojemność ekosystemu (środowiska) –

liczba przedstawicieli danego gatunku,

jaką konkretny ekosystem jest w stanie

wyżywić lub pomieścić.

SYSTEM ŚRODOWISKO
3

Pogorszenie jakości ekosystemu – obciążenie
ekosystemów ponad ich pojemność powoduje, że
tracą one możliwość samoistnego usuwania
uszkodzeń i ulegają procesowi degradacji.
Następuje wówczas pogorszenie jakości środowiska

Jakość środowiska – taki skład ekosystemu, który
zapewnia jego pożądaną produktywność i zdolność
do samoreprodukcji w warunkach określonych
obciążeń

SYSTEM ŚRODOWISKO
4

Potencjał ekosystemu (środowiska) – in.

potencjał ekologiczny – występujący na danym

obszarze zapas zasobów naturalnych o strukturze

odpowiadającej potrzebom fizjologicznym i

gospodarczym człowieka oraz układ przyrodniczych i

klimatycznych uwarunkowań, które sprzyjają

samoregulacji ekosystemów i odporności środowiska

Elastyczność ekosystemów – zdolność do

czasowej zmiany istniejącego stanu pod wpływem

czynników zewnętrznych i powrotu do stanu

wyjściowego po ustaniu działania tych czynników

SYSTEM GOSPODARKA

Straty gospodarcze – skwantyfikowane

szkody, które w wyniku kontrakcji

zdegradowanego środowiska przejawiają

się w działalności gospodarczej

Straty biologiczne
Straty surowców i materiałów
Straty w majątku trwałym

Straty społeczne

wymierne i niewymierne szkody w warunkach

życia społeczeństwa

Straty związane z utratą zdrowia (wzrost absencji
chorobowej powoduje zmniejszenie wytworzonego
dochodu narodowego i zwiększenie wydatków budżetu na
lecznictwo

Straty wynikające z degradacją miejsc przeznaczonych do
rekreacji (zwiększone koszty dojazdu do nowych, dalej
położonych miejsc)
Straty wynikające z pogorszenia estetyki otoczenia (hałdy,
śmieci, brud i hałas prowadzą do pogorszenia dobrego
samopoczucia, ograniczenia aktywności, zubożenia
stosunków międzyludzkich itp.)

Przykład – przemysł
wydobywczy

Niedostateczne przetwarzanie pozyskanych surowców (w
jednym miejscu dany komponent się wyrzuca, w innym
pozyskuje, wykorzystując do tego celu nowe zasoby naturalne)

Znaczne przekształcenie środowiska w czasie wydobywania
kopalin (odwodnienie przyległych obszarów, wypompowywanie
na powierzchnię słonych wód kopalnianych)

Zbyt „szerokie otwarcie” cykli produkcyjnych (powstawanie
nadmiernej ilości odpadów zanieczyszczających środowisko)

SYSTEM SPOŁECZEŃSTWO
2

Sterowanie proekologiczne powinno odbywać się na
wszystkich obszarach (poziomach) organizacji życia
społecznego, dotyczyć wszystkich grup zawodowych i
społecznych
Podstawą sterowania systemem społeczeństwo jest
świadomość ekologiczna

Niezbędne przewartościowania następują z pewnym
opóźnieniem (w czasie), przy czym opóźnienie to może być
tym mniejsze im szerszy jest zakres sposobów
oddziaływania
Świadomość ekologiczna – stosunek ludzi do środowiska

WYBRANE RELACJE
MIĘDZYSYSTEMOWE

Stan normalny środowiska – gdy obciążenie środowiska
nie przekracza jego pojemności, a w istniejących
podstawowych ekosystemach następuje normalny przepływ
materii i energii

Stan zagrożenia równowagi ekologicznej – skutek
wystąpienia pewnych anomalii w funkcjonowaniu ogniw
obiegu materii i energii. W stanie tym ekosystemy nie tracą
jeszcze swego charakteru, ale mogą już tracić swoją
naturalną odporność i elastyczność na jednostkowe,
krótkotrwałe obciążenia, zmniejszają też swoją pojemność.
Mogą już wywierać niekorzystny wpływ na człowieka

Stan katastroficzny środowiska – stan katastrofy
ekologicznej – ekosystem przestaje pełnić swoją
podstawową funkcję, wpływ negatywny na człowieka,
zakłócenia w działalności gospodarczej

Stan kryzysowy środowiska – przy znacznych
obciążeniach, utrzymywanych na granicy pojemności.
Każde zwiększenie obciążenia – katastrofa ekologiczna.
Niekorzystny wpływ na człowieka i gospodarkę

Document Outline