Metoda dwuczłowieka w
rehabilitacji osób głęboko
upośledzonych umysłowo
Monika Kamper-Kubańska
Metoda dwuczłowieka w
rehabilitacji osób głęboko
upośledzonych umysłowo
Monika Kamper-Kubańska
Metoda dwuczłowieka
1. sformułowanie problemu
•
Postępy w rehabilitacji są niezaprzeczalne
niemniej w dalszym ciągu w odniesieniu
do osób z głębokim upośledzeniem trudno
wskazać takie metody pracy, które dadzą
nam dużą szansę na sukces, dadzą
pewność, że przyniosą one pozytywny
skutek ich usprawniania
Metoda dwuczłowieka
1. sformułowanie problemu
•
Rozpatrując przypadki osób głęboko
upośledzonych umysłowo pod kątem
możliwości oddziaływania
rehabilitacyjnego należy koniecznie
uwypuklić dwie właściwości tych osób:
a)
Cechuje je totalna dysfunkcjonalność
układów biologicznych i psychicznych
b)
Cechuje je totalny brak łączności z
otoczeniem
Metoda dwuczłowieka
1. sformułowanie problemu
•
W rehabilitacji tej kategorii osób
obowiązują dwie zasady:
a)
Maksymalizowanie zróżnicowania
jakościowego wpływów wywieranych na
jednostki upośledzone
b)
Uwzględnianie w oddziaływaniu
rehabilitacyjnym pasywności i bierności
zarówno w wymiarze wrażliwości, jak i
reaktywności osób głęboko upośledzonych
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Poszczególne etapy postępowania wstępnego w metodzie
„dwuczłowieka”
a)
Ustawić się za osobą głęboko upośledzoną umysłowo
b)
Ściśle związać się z osobą niepełnosprawną: między stawem
skokowym i kolanowym, stawem kolanowym i biodrowym, w
pasie, między stawem nadgarstkowym i łokciowym oraz między
stawem łokciowym i barkowym
c)
Należy inicjować proste akty ruchowe
d)
Należy inicjować proste ruchy lokomocyjne
e)
Należy kontynuować ruchy zainicjowane przez osobę
rehabilitowaną
f)
Należy przejść do inicjowania prostych ruchów dowolnych
g)
Należy skoncentrować się na ćwiczeniach rąk (połączone są ze
sobą oddzielnie palce obu dłoni rehabilitanta i osoby ćwiczącej
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Warto zadać w tym miejscu pytanie:
jakich skutków należy oczekiwać u osoby
upośledzonej, która będzie uczestniczyła
w zajęciach rehabilitacyjnych,
prowadzonych metodą „dwuczłowieka”?
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Proste akty ruchowe wykonywane w miejscu mogą
przyczyniać się do utraty tzw. stabilności posturalnej – mając
bezpośredni dostęp czuciowy do ciała osoby upośledzonej
możemy stwierdzić, czy podejmuje ona próby zabezpieczenia
się przed utratą równowagi. Możemy stwierdzić jakim
potencjałem dysponuje osoba rehabilitowana
•
W tym procesie zaangażowane są: system sensoryczny
(wzrok, dotyk); system motoryczny; układ nerwowy (w tym z
dużym prawdopodobieństwem CUN)
•
W miarę ćwiczeń powinno następować doskonalenie się
kontroli nad postawą własnego ciała oraz obniżenie
napięcia mięśni, co jest wskaźnikiem łagodniejszego i
bardziej adekwatnego reagowania na zagrożenie utraty
równowagi
•
Utrwala się schemat własnego ciała, obniżenie
negatywnych emocji oraz rozwój poczucia
samoskuteczności
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
W czasie stosowania metody „dwuczłowieka”
należy brać pod uwagę te zróżnicowane reakcje
i odpowiednio do nich dobierać odpowiednie
ćwiczenia.
•
Przy braku reakcji mięśniowej na zakłócenie
równowagi należy bardziej gwałtownie i silniej
oddziaływać na ciało osoby upośledzonej (winny
być dwie osoby zabezpieczające)
•
W przypadku występowania hipernapięć należy
działać odwrotnie: wolno i delikatnie naruszać
równowagę osoby upośledzonej umysłowo
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
W trakcie pierwszej fazy ćwiczeń należy pamiętać o
przestrzeganiu następujących zasad:
a)
Naruszać równowagę osoby upośledzonej w bardzo
wolnym tempie
b)
Każdą sekwencję ćwiczenia należy zaznaczyć
poprzez wyraźną przerwę
c)
Każde ćwiczenie należy wielokrotnie powtarzać
d)
Należy głośno instruować i komentować przebieg
ćwiczeń, zwracając się imiennie do osoby
upośledzonej umysłowo
e)
Należy starać się zmieniać pozycję wyjściową do
kolejnych ćwiczeń (np. stanie na całych stopach, na
palcach itd.)
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Kontynuowanie ćwiczeń opartych na metodzie
„dwuczłowieka” stopniowo powinno zwiększać
wymagania
stawiane
osobom
głęboko
upośledzonym umysłowo. Łączą się one nadal
z zachowaniem stabilności posturalnej, ale
teraz chodzi przede wszystkim o utrzymanie
tzw. równowagi dynamicznej, czyli utrzymania
punktu ciężkości masy ciała w odpowiednim
stosunku wobec ciągle zmieniającej się
podstawy oparcia
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
W wykonywaniu czynności lokomocyjnych istotną
rolę odgrywa położenie głowy pacjenta (lekko
wysunięta do przodu i uniesiona do góry) w
momencie inicjowania czynności lokomocyjnej
świadczy o antycypowaniu tego, co za chwilę
nastąpi w zakresie aktywności ruchowej
•
Podjęcie
czynności
lokomocyjnych
wyzwala
zdecydowanie większą i bardziej zróżnicowaną
stymulację w porównaniu z sytuacją, w której
dochodziło do naruszenia równowagi statycznej
•
Należy pamiętać aby poszczególne elementy
ćwiczenia kończyły się uzyskaniem przez osoby
upośledzone
wzmocnienia
(nagrody
instrumentalne lub społeczne)
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Psychologię współczesną zdominował pogląd głoszący, że
świadomość ruchu uzyskiwana jest dzięki impulsom
przekazywanym dośrodkowo od mięśni i ścięgien do ruchowych
ośrodków korowych. W związku z takim stanowiskiem można
przyjąć, że uświadomienie sobie ruchu powinno podlegać
prawom psychofizyki.
•
Można więc postawić następujące pytania:
a)
Jaki jest minimalny próg bodźca, żeby mógł być on zauważony
przez osobę głęboko upośledzoną umysłowo?
b)
Czy wzmocnienie bodźców introceptywnych przez bodźce
dotykowe (wyzwalane dzięki bezpośredniemu kontaktowi) może
przyczynić się do łatwiejszego spostrzegania przez osobę
ćwiczącą wykonywanych ruchów?
c)
Jak wygląda próg minimalnej różnicy w rozpoznawaniu zmian
położenia własnego ciała przez osoby upośledzone umysłowo?
d)
Co można zrobić, aby zmniejszyć ten próg, uwrażliwiając tym
samym osoby upośledzone na podejmowaną własną aktywność
motoryczną?
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Ruch zainicjowany przez osobę rehabilitującą może
doprowadzić do powstania u osoby upośledzonej
stymulacji, pochodzącej jednocześnie z otoczenia,
jak również z własnego organizmu
•
Jerome Bruner określił dwa rodzaje stymulacji jako
reaferentację i aferentację zewnętrzną
•
Reaferentacja polega na uzyskiwaniu informacji o
zmianach zachodzących w aparacie ruchowym,
które są wynikiem własnej aktywności ruchowej
wykonywanej przez osobę upośledzoną umysłowo
•
Aferentacja zewnętrzna jest zbiorem uzyskiwanych
informacji, który pochodzi od osoby rehabilitanta,
on bowiem inicjuje ruch osoby upośledzonej lub
odtwarza (powtarza) jej ruch mimowolny
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Metoda „dwuczłowieka” stwarza szansę na uzyskanie bardzo
wzbogaconej aferentacji zewnętrznej, która będzie dość ściśle
skorelowana z reaferentacją. Jeśli zakończony akt ruchowy
zostanie odpowiednio wzmocniony, wówczas wystąpi
następująca sytuacja:
a)
Pod wpływem działania osoby rehabilitującej, osoba głęboko
up. um. wykona nieintencjonalną czynność ruchową
b)
W trakcie wykonywania tej czynności będzie uzyskiwała
bardzo bogatą stymulację zewnętrzną oraz dostosowaną do
niej reaferentację
c)
Wykonanie czynności zakończone zostanie dostarczeniem jej
wzmocnienia
d)
Systematyczne powtarzanie krótkich sekwencji czynności
lokomocyjnych powinno przyczynić się do wytworzenia się u
osoby upośledzonej oczekiwania, że po wykonanym akcie
ruchowym uzyska ona wzmocnienie. Będzie to podstawa dla
dalszego rozwoju celowych działań ruchowych
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Trzecia faza ćwiczeń stawia jeszcze wyższe
wymagania – chodzi o takie ukształtowanie
czynności ruchowych, w których
wykonaniu brałyby udział także bodźce
wzrokowe – w psychologii jest to nazywane
koordynacją wzrokowo-ruchową
•
Ćwiczenia koordynacyjne w metodzie
„dwuczłowieka” należy rozpoczynać od
pozycji klasycznej – pełnego związania się
terapeuty z pacjentem aby przejść tylko do
połączenia dłoni terapeuty z pacjentem
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Opracowując III fazę prof. Stanisław Kowalik
oparł się na dwóch założeniach teoretycznych
1.
Można nazwać asocjacjonistycznym – przyjmuje
ono, że ruchy ukierunkowane na cel powstają z
wrodzonych i prostych form ruchowych (odruch
chwytny, odruch ssania, przybliżania kończyn do
ust itd.)
2.
Drugie można nazwać podejściem różnicującym
– rozwój dowolnych czynności ruchowych polega
na stopniowym przejmowaniu kontroli nad
chaotycznymi ruchami mimowolnymi
Metoda dwuczłowieka
2. rozwiązanie problemu
•
Stanisław Kowalik zwrócił uwagę, że jeśli
przyrównać rozwój ruchów celowych u osób
głęboko upośledzonych do wykonywania rzeźby,
to można powiedzieć, że czasami wyglądał on
tak, jakbyśmy do bezkształtnej bryły dolepiali
coraz to nowe elementy, uzyskując w efekcie
zamierzony wytwór artystyczny (stanowisko
asocjacyjne); czasami jednak rozwój bardziej
przypominał odkuwanie zbędnych elementów w
bryle i dochodzenie do zaplanowanego jej
kształtu (stanowisko różnicujące).
•
Metoda „dwuczłowieka” w fazie III bliższa jest
podejściu różnicującemu
Metoda dwuczłowieka
3. ocena rozwiązania problemu
Mankamenty metody „dwuczłowieka”:
a)
Konieczność włożenia dużego wysiłku ze
strony rehabilitanta
b)
Stosowanie tej metody łączy się z
wykonywaniem ciężkiej pracy fizycznej
c)
Zajęcia tą metodą mogą być realizowane
tylko indywidualnie, co zdecydowanie
utrudnia wykorzystanie jej na większą skalę
d)
Nie należy trzymać się sztywno scenariusza
aby elastycznie reagować na potrzeby
pacjenta
Przykładowy scenariusz
- zajęcia praktyczne
1. inicjowanie prostych aktów ruchowych –
utrzymywanie równowagi przy niezmienionym
punkcie wsparcia (równowaga statyczna):
•
Delikatne, powolne i jednostajne uginanie nóg w
kolanach
•
Rytmiczne i delikatne skręty tułowia w prawą i
lewą stronę
•
Skłony w różnych kierunkach
•
Unoszenie rąk w bok i do góry, powolne
opuszczanie ich do punktu wyjścia
•
Zataczanie rękami okręgów do przodu i do tyłu
Przykładowy scenariusz
- zajęcia praktyczne
2. wykonywanie prostych ruchów lokomocyjnych
– kształtowanie lokomocyjnych czynności
celowych (równowaga dynamiczna):
•
Przechodzenie z pozycji leżącej do pozycji siedzącej
•
Podnoszenie się z siadu do pozycji stojącej
•
Marsz do przodu i do tyłu
•
Marsz do boku (odstaw – dostaw)
•
Wchodzenie i schodzenie ze schodów
•
Marsz z wysoko uniesionymi kolanami
•
Marsz połączony z wymachem rąk
Przykładowy scenariusz
- zajęcia praktyczne
3. Inicjowanie prostych ruchów dowolnych –
kształtowanie koordynacji wzrokowo – ruchowej:
•
Zasłanianie ręką twarzy przed rzucaną piłką
•
Podnoszenie z ziemi piłki/maskotki lub dużych klocków
•
Łapanie rzucanej piłki lub zabawki
•
Toczenie piłki po podłodze
•
Zabawy z balonem
•
Ustawianie zabawek na półce, stole
•
Przenoszenie zabawek w inne miejsce
•
Pokonywanie przeszkód
•
Przesuwanie lub ciągnięcie przedmiotów
Przykładowy scenariusz
- zajęcia praktyczne
•
4. Ćwiczenia rąk – czynności
manipulacyjne:
•
Układanie klocków od największych do coraz
mniejszych
•
Obrysowywanie przedmiotów
•
Układanie piramidek
•
Rysowanie palcem po różnych powierzchniach
•
Przeplatanie sznurka przez otwory
•
Wykonywanie czynności samoobsługowych np.
czesanie się, podnoszenie filiżanki