RODZINA – ELEMENTARNĄ MIKROSTRUKTURĄ SPOŁECZNĄ. FUNKCJE RODZINY.

RODZINA –

ELEMENTARNĄ

MIKROSTRUKTURĄ

SPOŁECZNĄ.

FUNKCJE RODZINY.

Rodzina - mówiąc potocznie i najprościej, to

podstawowa komórka społeczeństwa.

Istnieje od zarania dziejów. Jej doniosłość

dla społeczeństwa polega przede

wszystkim na pełnieniu przez nią funkcji

rozrodczych, a dzięki temu utrzymywaniu

ciągłości biologicznej społeczeństwa.

Ponadto, rodzina jest najważniejszą

instytucją przekazującą dziedzictwo

kulturowe szerszych zborowości.

Jako grupa społeczna

rodzina

„

stanowi

duchowe zjednoczenie szczupłego

grona osób, skupionych we

wspólnym ognisku domowym

aktami wzajemnej pomocy i opieki,

oparte na wierze w prawdziwą lub

domniemaną łączność biologiczną,

tradycję rodzinną i społeczną

”

(Adamski F.).

Szerokie rozumienie tego pojęcia proponuje również

Z. Tyszka:

rodzina

to „

ustrukturalizowany i funkcjonalnie

powiązany zbiór jednostek i specyficznych

substruktur oraz mikroelementów

społecznych tworzących mikrogrupę i

zarazem instytucję społeczną, powiązaną

wewnętrznie więzią małżeńską, więzią

pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji

oraz wypełniających jednocześnie szereg

istotnych, ważnych, zintegrowanych ze sobą

funkcji wobec jednostek i społeczeństwa

”.

Rodzinę jako „

małą i jednocześnie

pierwotną grupę o swoistej organizacji

i o określonym układzie ról między

poszczególnymi członkami, związaną

wzajemną odpowiedzialnością moralną,

świadomą własnej odrębności, mającą

swe tradycje i przyzwyczajenia,

zespoloną miłością i akceptującą się

nawzajem

” określa J. Rembowski.

Wspólnotą rodzinną

określa się

„

zespół określonej liczby osób,

różnych pod względem płci, wieku,

wykształcenia, występujący w

różnych rolach powiązanych

określonymi relacjami oraz

regułami postępowania związanymi

z osiąganiem różnych celów

” (Tatala

M.).

Badacze, ujmując rodzinę jako grupę społeczną,

podkreślają, że jest to grupa podstawowa,

pierwotna, naturalna, najważniejsza i

niezastąpiona w życiu każdego

z nas. Należy pamiętać, że rodzina – jako

instytucja społeczna – jest formalnie

ustanowioną i funkcjonuje według określonych

norm społecznych w ramach danego systemu

społecznej kontroli. Współcześnie realizuje już

przede wszystkim dwie lub trzy funkcje

instytucjonalne, tj. prokreacja, socjalizacja

i funkcja miłości.

Utrata innych funkcji spowodowała zmiany

w wewnętrznej strukturze rodziny.

Straciła ona cechy instytucji wysoce

sformalizowanej, zorganizowanej. Stała się

natomiast grupą małą. Charakterystyczne

stały się dla niej cechy małej nieformalnej

grupy – bliskość przestrzenna, mała liczba

członków, nieformalne wzory kontroli

oraz nieformalne stosunki łączące członków

grupy, przybierające charakter w pełni

osobowy.

Będąc małą grupą, grupą pierwotną,

pozostaje odrębną i wyróżniającą

się sposobem wchodzenia do niej

nowych członków, zanikiem

przywództwa typowego dla małej

grupy, wyrazistym podziałem

pokoleniowym oraz intymnością

stosunków (Adamski F.).

Jako grupa i jednocześnie instytucja

społeczna - rodzina odznacza się –

jako dominującymi – stosunkami

osobowymi zasadzającymi się na

długotrwałej więzi uczuciowej.

W ramach systemu rodziny wyróżniamy:



podsystem małżeństwa będący w

europejskim kręgu kulturowym

związkiem jednego mężczyzny z jedną

kobietą (diada małżeńska),



podsystem potomstwa (o ile w rodzinie

jest więcej dzieci niż jedno), który może

być diadą, triadą itd. (Tyszka Z.).

Rodzina jest instytucją realizującą

podstawowe funkcje społeczne,

bez których społeczeństwo nie byłoby i

nie jest w stanie funkcjonować.

Strukturę rodziny wyznacza liczba i wiek

jej członków, różne formy organizacyjne

życia rodzinnego, charakter źródła

utrzymania rodziny i środowisko

zamieszkania oraz styl i tryb życia. Te

same elementy stanowią kryterium

typologii rodziny. Wśród różnych typów

organizacyjnych rodziny wyróżnia się:



rodzinę małżeńską (nuklearną) –

składającą się z męża i żony oraz ich

własnych dzieci, najczęściej jednego

lub dwojga;



rodzinę poligamiczną – składającą się z kilku

związków małżeńskich (najczęściej jednego

mężczyzny z wieloma kobietami) połączonych w

jedną zbiorowość rodzinną;



rodzinę poszerzoną – wielopokoleniową, nazywaną

dużą – składającą się z dwóch lub więcej rodzin

nuklearnych podporządkowanych organizacyjnie

jednemu kierownictwu rodzinnemu;



zmodyfikowaną rodzinę poszerzoną, która stanowi

związek rodzin nuklearnych, będących w stanie

częściowej zależności od siebie (Adamski F.).

Członkowie rodziny oddziałują na siebie na

zasadzie sprzężeń zwrotnych i obejmują

cały system rodziny. Ich relacje cechuje

bezpośredniość kontaktów, bardzo duży

ładunek emocjonalny połączony z

atmosferą wzajemnego zaufania,

otwartości oraz życzliwości. Takie relacje

odpowiadają naturalnym i ważnym

potrzebom jednostki – od biologicznych, po

całą gamę potrzeb emocjonalnych

i psychicznych.

Powstałe w takich warunkach układy rodzinne

stanowią pierwszy i podstawowy składnik

wychowawczego środowiska. Szczególne

znaczenie mają tu relacje między rodzicami

a dzieckiem. W tym oddziaływaniu biorą

udział zarówno matki, jak i ojcowie.

Nasilenie związków emocjonalnych i

charakter wzajemnej komunikacji zależą w

pewnej mierze od liczebności członków

rodziny.

Warto zwrócić uwagę, że matka w rozwoju

dziecka pełni podwójną funkcję.

Po pierwsze zapewnia dziecku poczucie

bezpieczeństwa, wyzwala w nim tendencje

afiliacyjne do otoczenia. Stanowi przy tym

niezbędny bodziec dla rozwoju

jego wewnętrznej aktywności, dającej

poczucie przyszłej autonomii

i podmiotowości dziecka. Ojciec wnosi

natomiast w obszar psychiki dziecka

elementy zewnętrzne - normy, prawo i

wartości (Tatala M.).

Dziecko poznaje świat, samego siebie, cele życiowe

poprzez bezpośrednie spotkanie z nimi w rodzinie.

To właśnie rodzina wychowuje dziecko poprzez

obecność swoich członków, pozostających ze sobą

w relacji miłości i życzliwości. Jej trwanie -

jako wspólnoty - jest uzależnione od spełniania

zadań wobec niej. Realizacja tych zadań tworzy po

prostu zwykłe, codzienne życie. To właśnie ta

codzienność, zachowane w niej proporcje między

troską a zaspokojeniem potrzeb materialnych,

psychicznych i duchowych, stanowi treść i

metodę wychowania.

Toczące się życie zostawia ślady w

świadomości dziecka. Ich trwałość

zależy od zastosowania odpowiednich

środków, do których zalicza się przede

wszystkim – obecność rodziców,

dialog między członkami rodziny,

współodpowiedzialność wszystkich,

wytworzenie obyczajowości

(Kukołowicz T.).

Pewną działalność skierowaną na

określony cel, kontynuowaną w

ramach danej struktury społecznej

dla podtrzymania tejże społeczności

lub zaspokojenia potrzeb

jednostkowych nazywa się mianem

funkcji

Pojęciem

funkcji rodziny

określa się

„

cele, do których zmierza życie

i działalność rodzinna, oraz

zadania, jakie pełni rodzina na

rzecz swoich członków,

zaspokajając ich potrzeby

”.

Traktując rodzinę jako grupę i instytucję społeczną, F.

Adamski wyróżnia dwie grupy funkcji rodziny:



funkcje instytucjonalne, dotyczące rodziny

i małżeństwa jako instytucji społecznych



prokreacyjna albo biologiczna – podtrzymująca

ciągłość społeczeństwa,



ekonomiczna – polegająca na dostarczaniu dóbr

materialnych rodzinie,



opiekuńcza – zabezpieczająca członków rodziny

w określonych sytuacjach życiowych, gdy sami

nie są w stanie zaradzić swym potrzebom,



socjalizacyjna - polegająca na

wprowadzaniu członków rodziny w życie

społeczne i przekazywaniu im wartości

kulturowych,



stratyfikacyjna – gwarantująca członkom

rodziny określony status życiowy,

wyznaczająca ich przynależność do

określonej klasy czy warstwy społecznej,



integracyjna – będąca funkcją społecznej

kontroli zachowań poszczególnych członków

rodziny;



funkcje osobowe, dotyczące

rodziny, jako grupy społecznej



małżeńska – zaspokajająca potrzeby

życia intymnego małżonków,



rodzicielska – zaspokajająca

potrzeby uczuciowe rodziców i

dzieci,



braterska – zaspokajająca potrzeby

uczuciowe braci i sióstr (Adamski F.).

We wszystkich analizach funkcji rodziny na plan

pierwszy wysuwa się funkcja prokreacyjna,

rozrodcza. Rodzina jest grupą, w której wydawane

jest na świat potomstwo. Jest zalegalizowanym

miejscem stosunków seksualnych ludzi

i jednocześnie zalegalizowanym miejscem

przyjścia na świat potomstwa. Oczywiście,

dziecko może przyjść na świat także poza

rodziną. Jednak tylko rodzina jest prawnie

i religijnie (a więc społecznie) uznanym

środowiskiem powoływania nowego życia,

dostarczania społeczeństwu nowych członków.

Rodzina zapewnia potomstwu także

zaspokojenie potrzeb, by zachować

je przy życiu i zdrowiu do czasu,

kiedy samo będzie mogło się o to

zatroszczyć. Zapewnia więc

biologiczne utrzymanie,

gwarantując wyżywienie,

mieszkanie i ubranie.

W rodzinie ma również miejsce

przekazywanie każdemu nowemu

pokoleniu dziedzictwa kulturowego.

Rodzina wprowadza więc młode pokolenia

w normy życia zbiorowego, w elementarne

wartości kultury ludzkiej. Warto zauważyć,

że ten proces rozpoczyna się już w

pierwszych latach życia dziecka i dokonuje

się jednocześnie w sferze biologiczno –

popędowej, psychiczno – uczuciowej,

społeczno – kulturowej oraz

świadomościowo – moralnej.

W sferze biologiczno – popędowej

rodzina wyznacza kształt

osobowości dziecka. Dzieje się to

poprzez niesienie mu opieki i

pomocy materialnej od pierwszych

chwil życia do momentu

usamodzielnienia się.

Rola rodziny w sferze psychiczno – uczuciowej

sprowadza się do ustawicznego

oddziaływania na psychikę dziecka. W

trakcie tych oddziaływań nawiązują się

i umacniają więzi emocjonalne, które łączą

dziecko z rodziną. Zaspokojenie

w tym czasie i wcześniejsze rozwinięcie

potrzeb uczuciowych dziecka ma znaczące

znaczenie w jego późniejszym

przystosowaniu społecznym.

Rodzice są pierwszymi i naturalnymi

adresatami uzewnętrznianych przez dziecko

potrzeb uczuciowych, które pokazuje je

poprzez zwierzanie się, okazywanie

zaufania, szukanie rady i pomocy,

wyrażanie swych obaw i niepokojów. Rozwój

tego rodzaju uczuć w okresie dziecięcym

sprzyja późniejszemu przystosowaniu

dorastającego, a nawet dorosłego człowieka

do uznanych społecznie norm i wzorów

zachowań

Rodzina stanowi ponadto dla dziecka

pewną formę życia społecznego –

mniej lub bardziej zorganizowanego,

opartego na współpracy i

współdziałaniu, poszanowaniu praw

drugiego człowieka, wyrzeczeniu i

ofiarności.

To właśnie rodzina socjalizuje dziecko.

Przystosowanie do form życia

społecznego panujących w rodzinie

umożliwia potem przystosowanie do

życia w innych grupach i szerszych

zbiorowościach. Rodzina jest więc

środowiskiem decydującym o tym, w

jakiej formie dokona się późniejsze

wejście człowieka w społeczeństwo.

Stosunki panujące w rodzinie, atmosfera

codziennego życia, swoista subkultura

środowiska domowo – rodzinnego,

obejmująca również organizację codziennych

obowiązków związanych z funkcjonowaniem

rodziny, tryb życia poszczególnych członków

rodziny i rodziny jako całości – wszystko to

ma doniosły wpływ na kształt myśli i

wyobrażeń dziecka o stosunkach

międzyludzkich, na jego postawy,

czyli na formowanie jego osobowości.

W sferze świadomościowo – moralnej

oddziaływania socjalizacyjne rodziny

przejawiają się ukierunkowaniem

moralnym, wyrażającym się w znajomości

i internalizacji norm. Najważniejsze dla

dziecka są konkretne zachowania rodziców

i poszczególnych członków rodziny. To

właśnie rodzice uosabiają dla dzieci

jedynie słuszne wzory postępowania,

najwyższe wartości. Pod ich wpływem

kształtują się ich pojęcia etyczne oraz

religijne.

Normy moralne rodziców zazwyczaj decydują

o późniejszej postawie życiowej dziecka.

Systemy wartości reprezentowane przez

rodziców stanowią dla dzieci swoisty

kodeks norm, określających co jest dobre,

a co złe, co wolno, a czego nie należy

czynić. Rodzice są więc wzorem zachowań

moralnych, ważnym szczególnie

w pierwszych latach jego życia, zanim inne

modele nie zawładną jego świadomością.

Regulacja stosunków seksualnych wiąże się

z zaspokajaniem popędu

seksualnego oraz potrzeby miłości.

Konsekwencją tejże funkcji jest fakt,

że prowadzenie życia seksualnego w

związku małżeńskim jest w wielu

społeczeństwach wyraźnie odróżniane od

przedmałżeńskich lub też

pozamałżeńskich stosunków seksualnych.

Rodzina zapewnia jednostkom

zaspokojenie potrzeb biologicznych,

emocjonalnych, potrzeb intymnego

współżycia, gwarantuje równowagę

emocjonalną, a tym samym

zapobiega dezintegracji osobowości.

Wszystkie działania będące częścią

składową funkcji ekonomicznej i

funkcji gospodarstwa domowego

wchodzą w skład tzw. funkcji

gospodarczej. W świecie

współczesnym funkcja ta ogranicza

się w rodzinie do prowadzenia

wspólnego gospodarstwa.

Obok wymienionych wyżej funkcji warto

wspomnieć o funkcji uklasowienia, czyli

nadawania pozycji społecznej swoim

członkom. Rodzina jest bowiem grupą,

która dziedziczy i przekazuje pewne

wartości oraz sytuację społeczną,

związaną z przynależnością do

określonej klasy czy warstwy

społecznej

Fakt, że człowiek rodzi się w określonej

rodzinie, wyznacza automatycznie jego

wstępną pozycję społeczną, a tym samym

stanowi punkt jego startu życiowego.

W rodzinie dziedziczy się również, łączące

się z przynależnością klasową, szanse

dalszej drogi życiowej. Pozycja społeczna

rodziców wyznacza w istotny sposób

szanse i drogi życiowe ich potomstwa.

Funkcję rekreacyjną pełni rodzina

poprzez organizowanie swym

członkom różnych form rozrywki,

wypoczynku i spędzania wolnego

czasu.

Częścią funkcji socjalizacyjnej jest funkcja

religijna (o ile w ramach ogólnego procesu

socjalizacji rodzinnej dokonuje się też proces

socjalizacji religijnej). Polega ona na

przekazywaniu w ramach życia rodzinnego

wartości, norm i wzorów zachowań

religijnych oraz na uczeniu określonych ról i

określonego typu interakcji – w naszym,

kręgu kulturowym: chrześcijańskich –

uznawanych w grupie religijnej. Na tej drodze

dokonuje się integracja dziecka z globalną

społecznością religijną (Adamski F.).

Należy podkreślić i tym samym zasygnalizować

Szanownym Moim Studentom, iż w Polsce

socjologiczną analizą rodziny zajmowali się: Florian

Znaniecki, Jan Stanisław Bystroń, Ludwik Krzywicki

i Józef Chałasiński. W kręgu zainteresowań polskiej,

jak i światowej socjologii rodziny znajdują się m. in.

takie zagadnienia, jak: przemoc psychiczna i

fizyczna w rodzinie, anomia rodzinna, gwałtowny

wzrost liczby rozwodów i zawieranie związków

kohabitacyjnych, rodziny rekonstruowane (te, które

powstają po uprzednich rozwodach), rodziny

homoseksualne, samotni ojcowie itp.

Document Outline