PSYCHOLOGIA
LUDZKIEGO ROZWOJU
dr Monika Świątkowska
PSYCHOLOGIA
LUDZKIEGO ROZWOJU
dr Monika Świątkowska
Psychologia ludzkiego
rozwoju
Życie poszczególnych ludzi wykazuje
wiele wspólnych cech, jednak ważniejszą
kwestią jest jego różnorodność.
Człowiek na początku swojego istnienia
ma możliwość obrania wielu różnych dróg
życia. Nie da się przewidzieć rozwoju.
Psychologia rozwojowa nie ogranicza się
do opisania normalnego biegu życia,
ponieważ on nie istnieje.
Psychologia ludzkiego
rozwoju
Zadaniem psychologii rozwojowej jest
odkrywanie kiedy, jak i na skutek czego
człowiek może się zmieniać na
wszystkich etapach swojego rozwoju.
Określa także warunki i zdarzenia, które
muszą zaistnieć, by kobiety i mężczyźni
spośród wielu dróg życia dokonali
wyboru właściwej.
Charakterystyka psychologii
rozwojowej
Charakterystyka psychologii
rozwojowej
Psychologowie zajmujący się rozwojem, interesują
się
zmianami
zachodzącymi pomiędzy poczęciem
(początkiem indywidualnego życia) a śmiercią.
Psychologia rozwoju ma trzy różne zadania:
opis
wyjaśnianie
optymalizacja
Pierwszym etapem jest opis tego, co zostało
zaobserwowane. Rozwój motoryczny wszystkich
dzieci nie przebiega tak samo, zmiany nie
zachodzą równomiernie.
Charakterystyka psychologii
rozwojowej
Zadaniem psychologii rozwojowej jest również
zbadanie zdarzeń i uwarunkowań, od których
uzależniony jest rozwój człowieka.
Zmiany w rozwoju dzieci zależą zarówno od
sposobu odżywiania i wysokiego poziomu
opieki zdrowotnej, jak od różnorodnych
okoliczności uczenia się.
Psychologowie rozwojowi nie ograniczają się do
opisywania i wyjaśniania zmian. Ich odkrycia
umożliwiają optymalizację rozwoju
pojedynczego człowieka.
Charakterystyka psychologii
rozwojowej
Jednak odpowiednie odżywianie i otoczenie
opieką zdrowotną dziecka nie są czynnikami
wystarczającymi, aby rozwój przebiegał
prawidłowo.
Dzieci do prawidłowego rozwoju potrzebują
opieki osób dorosłych, które poświęcałyby im
wiele czasu, bawiły się z nimi i odpowiednio
reagowały na ich potrzeby.
Warunkiem prawidłowego rozwoju jest
zaspokajanie potrzeb fizycznych, a także
społecznych i emocjonalnych.
Metody badania zmian
Metody badania zmian
Ze względu na to, że zadaniem psychologii
rozwojowej jest opisywanie, przewidywanie,
kontrolowanie oraz wyjaśnianie zmian
zachodzących między poczęciem a śmiercią,
niezbędne staje się uzyskanie informacji o
ludziach na kolejnych etapach ich życia.
Psychologowie rozwojowi wypracowali dwie
metody badania zmian na przestrzeni życia:
metodę przekroju podłużnego
metodę przekroju poprzecznego.
Metoda przekroju
podłużnego
Jeśli chcemy dowiedzieć się jak zmieniają się ludzie,
musimy przeprowadzić badanie metodą przekroju
podłużnego, podczas którego
te same
osoby będą
obserwowane przez dłuższy czas, w regularnych
odstępach czasu.
Taka obserwowana grupa jest określana mianem
kohorty
. Kohorta obejmuje wszystkie osoby, które
urodziły się w ściśle określonym czasie, przeważnie w
tym samym roku.
Na podstawie wielokrotnych badań członków tej
grupy uzyskuje się informacje o tym, jak wraz z
wiekiem zmieniają się cechy osobowości danej osoby.
Metoda przekroju
podłużnego
Można jednocześnie dociekać, jak wydarzenia i
warunki (np. odżywianie) wpływają na późniejsze
zachowanie (np. w sferze intelektualnej. Tego
rodzaju informacje mają ogromne znaczenie dla
psychologów rozwojowych.
Badania metodą przekroju podłużnego mają wiele
wad. Naukowcy muszą czekać całe lata na
wszystkie informacje. Jeśli badają np. jak zmienia
się inteligencja między 15 a 80 rokiem życia, to na
wszystkie wyniki muszą czekać kilkadziesiąt lat i
tym problemem musiałyby się zająć dwa pokolenia
psychologów.
Metoda przekroju
podłużnego
Wszyscy pierwotnie wybrani uczestnicy nie są w
stanie pozostać do dyspozycji naukowców do końca
badań. Z badań podłużnych rezygnują zazwyczaj
osoby, które mają dużo pracy lub te, które się
przeprowadzają ze względów zawodowych.
Stosunkowo duża liczba osób o inteligencji poniżej
przeciętnej zrezygnuje ze współpracy
przypuszczalnie dlatego, że badania testowe
nastręczają im trudności.
Tam gdzie występują takie systematyczne straty,
sens badania poddawany jest w wątpliwość.
Metoda przekroju
podłużnego
Wyniki oparte na badaniach pozostałych
uczestników mogą ujawniać skrzywiony obraz
inteligencji określonej grupy wiekowej.
Osoby ponadprzeciętnie inteligentne oraz takie,
których poziom inteligencji leży poniżej
przeciętnej, nie przedstawią już miarodajnego
wizerunku swojej grupy, ponieważ nie są
dostatecznie reprezentowane.
Nawet gdyby choć raz, regularnie, udało się
badać wszystkich uczestników, to i tak metodę
tę uważa się za niedoskonałą.
Metoda przekroju
podłużnego
Mankamentem tej metody badawczej jest fakt,
że zaobserwowane zmiany nie muszą być
powszechną cechą rozwoju, ale reakcją na
zmiany zachodzące w środowisku i w
społeczeństwie.
Jeśli w ciągu dłuższego okresu u tych samych
osób stwierdzimy zmiany, to i tak niewyjaśniona
pozostanie kwestia, czy chodzi tu o ogólną cechę
rozwojową czy też o zmiany w środowisku.
Na metodę przekroju podłużnego mają zatem
wpływ wiek i środowisko.
Metoda przekroju
poprzecznego
W celu uniknięcia ogromnych nakładów
finansowych i czasowych związanych z metoda
przekroju podłużnego, większość psychologów
stosuje w swoich badaniach metodę przekroju
poprzecznego.
Osoby w różnym wieku badane są w
tym samym
czasie
, więc uczestniczące kohorty można
porównywać.
Jeśli chcemy się dowiedzieć jakie zmiany zachodzą
pomiędzy narodzinami a 18 rokiem życia, możemy
wyznaczyć 18 grup, z których każda reprezentuje
określoną grupę wiekową.
Metoda przekroju
poprzecznego
Oczywistą zaletą tej metody jest oszczędność
czasu, ponieważ nie trzeba czekać 18 lat, aby
uzyskać wyniki dotyczące 18-latków.
Wszystkie grupy wiekowe są badane
równocześnie i nie ma ryzyka, że wraz z
upływem czasu niektórzy uczestnicy zrezygnują
z badań.
Jednak ta metoda badań nie jest wolna od wad,
ponieważ członkami grup wiekowych nie są te
same osoby, nie można więc zaobserwowanych
zmian przypisać ich rozwojowi.
Metoda przekroju
poprzecznego
O rozwoju możemy mówić wówczas, gdy zmiany
zaobserwowano
u tych samych
osób. Różnice
występujące między kohortami mogą być także
odzwierciedleniem zmian zachodzących w
środowisku.
Tego wpływu nie uwzględniały pierwsze studia nad
badaniem rozwoju inteligencji, których wyniki
sugerują, że szczyt zdolności intelektualnych
przypada zaraz po dwudziestym roku życia.
Z danych tych wynika też, że po osiągnięciu tego
szczytu rozwój inteligencji zanika, najpierw
stopniowo, a po 60 roku życia coraz szybciej.
Metoda przekroju
poprzecznego
Po opublikowaniu rezultatów pierwszych badań
przeprowadzonych metodą przekroju poprzecznego,
hipoteza o uwarunkowanym wiekiem rozwoju
inteligencji została podważona.
Osoby badane metodą przekroju poprzecznego
często wykazywały wzrost inteligencji, aż do
osiągnięcia 60 lat. Zdrowi i aktywni ludzie
zachowują swoją sprawność również po
przekroczeniu tego wieku.
Z tego powodu wyniki metod przekroju podłużnego i
poprzecznego często są różne i często
charakteryzuje je
efekt kohorty
.
Metoda przekroju
poprzecznego
Członkowie kohorty, którzy urodzili się niemal w tym
samym czasie, w wieku młodzieńczym lub we
wczesnym okresie dojrzałości żyją w społeczeństwie
w określonych warunkach i przezywają wiele
istotnych wydarzeń.
Wyniki badań metodą przekroju poprzecznego,
które miały dostarczyć informacji o rozwoju
inteligencji u osób dojrzałych nie wprowadziły do
sformułowania trafnych wniosków z powodu
nieznajomości efektu kohorty.
Testy wielokrotnie wykazywały, ze sprawność
intelektualna zmniejsza się z wiekiem.
Metoda przekroju
poprzecznego
Nie uwzględniano tego, że kohorty biorące udział
w badaniach różniły się nie tylko pod względem
przeciętnego wieku, lecz także pod względem
wykształcenia.
Im młodsi byli uczestnicy, tym więcej spośród
nich uczęszczało do szkół, prawdopodobnie z
biegiem lat zmieniała się także jakość nauczania.
Wadą metody przekroju poprzecznego jest
zatem pomieszanie wpływu dwóch czynników:
różnic uwarunkowanych rozwojem oraz różnic
spowodowanych efektem kohorty.
Połączenie metod przekroju
poprzecznego i podłużnego
Aby uniknąć błędów obydwu metod, można je
łączyć. Oznacza to regularne powtarzanie
badania (przez krótki okres metodą przekroju
poprzecznego) uczestników wszystkich kohort.
W ten sposób można jeszcze raz zbadać grupę
10-latków gdy mają już po 15 lub po 20 lat.
Psychologowie rozwojowi interesowali się tym,
czy w późniejszych latach wieku dojrzałego
zmienia się spożycie alkoholu. Zastosowali
metodę przekroju poprzecznego dla grupy osób
w wieku 60-80 lat.
Połączenie metod przekroju
poprzecznego i podłużnego
Następnie przez 7 lat śledzili metoda przekroju
podłużnego spożycie alkoholu u wszystkich
uczestników.
Przy każdym ponawianym regularnie zapytaniu nie
zmieniony pozostawał związek z wiekiem, każdego
roku uczestnicy wypijali mniej alkoholu.
Ponieważ rezultat badania metodą przekroju
poprzecznego potwierdził się także podczas badań
metodą przekroju podłużnego, z całym
przekonaniem można powiedzieć, że zmniejszenie
spożycia alkoholu przez osoby dojrzałe zależy od
wieku.
Zmiany zachodzące w życiu
człowieka
Zmiany w życiu człowieka
Zastosowanie metod przekroju
podłużnego i poprzecznego pozwala na
udowodnienie zmian zachodzących w
życiu człowieka, jednak wyniki badań
jesteśmy w stanie poznać dopiero wtedy,
gdy zostaną opisane.
Ponawiane badania uczestników pokazują,
że niektóre zmiany są ściśle powiązane z
wiekiem, inne zaś zależą od warunków
środowiska.
Zmiany w życiu człowieka
Psychologia rozwojowa dąży do odkrycia tych
zdarzeń i warunków, które nadają kierunek
rozwojowi człowieka.
Pewne zmiany zwłaszcza we wczesnych latach
życia kontrolowane są niemal bezpośrednio
genetycznie i są dość ściśle związane z
wiekiem. Inne zmiany są bardziej zależne od
zewnętrznych warunków życia.
Psychologia rozwojowa bada też reakcje na
zdarzenia, których nie doświadcza każdy
człowiek.
Czynniki dziedziczne i
środowisko
Już od końca XIX wieku interesowano się
dlaczego ludzie tak bardzo różnią się od siebie
pod względem osiągnięć życiowych.
Poszukując odpowiedzi, przyglądano się
dokładnie drzewom genealogicznym osób, które
wyróżniały się w nauce, literaturze, sztuce.
Na podstawie tych obserwacji wysnuto wniosek,
że prawie co trzecia z tych nadzwyczajnych
osób miała bliskiego krewnego, który także
wniósł istotny wkład do nauki i kultury.
Czynniki dziedziczne i
środowisko
Założono także, że badane osoby
przebywały w dzieciństwie i młodości w
środowisku pobudzającym ciekawość.
Wpływowi środowiska należałoby jednak
przypisać mniejsze znaczenie, a różnice
intelektualne postrzegać jako rezultat
wpływu czynników dziedzicznych.
Dzisiejsza psychologia rozwojowa zakłada,
że czynniki dziedziczne i środowisko
współdziałają
nierozłącznie.
Czynniki dziedziczne i
środowisko
Psychologowie rozwojowi starają się wyjaśnić jak
dokonuje się rozwój w efekcie współdziałania obu
tych czynników, ponieważ nie mogą one
oddziaływać niezależnie do siebie i są nierozłączne.
Rozwój istoty żywej zawsze przebiega w określonym
środowisku, a gdyby nie istniały czynniki
dziedziczne, nie byłoby żadnego organizmu, który
mógłby oddziaływać na środowisko.
Rozwój dochodzi do skutku wyłącznie dzięki
współdziałaniu tych dwóch czynników.
Czynniki dziedziczne i
środowisko
Dowodzą tego badania nad członkami
rodzin o różnym stopniu pokrewieństwa u
których w pierwszym rzędzie
porównywano rozwój inteligencji.
Za metodę obrano testy IQ, czyli iloraz
inteligencji, obejmujący tylko wycinek
sprawności intelektualnej człowieka.
Dziedziny badawcze psychologii
rozwojowej
Dziedziny badawcze psychologii
rozwojowej
Psychologowie rozwojowi badają, jak
zmienia się człowiek przez całe swoje życie
pod względem biologiczno-motorycznym,
społeczno-emocjonalnym oraz poznawczym.
Równocześnie dążą do wykrycia
uwarunkowań i zdarzeń, które można by
przypisać danym zmianom.
Stawiają sobie także pytanie, czy ich
obserwacje dopuszczają formułowanie
uogólnień.
Dziedziny badawcze psychologii
rozwojowej
Jeśli człowiek aktywnie uczestniczy w życiu
swojego środowiska, to zmienia nie tylko siebie,
ale również wpływa na środowisko.
Dziecko, które przyszło na świat przed stu laty,
zastało wokół siebie inne otoczenie niż
człowiek, który właśnie rozpoczyna swoje życie.
Na podstawie danych z przeszłości
stwierdzono, że w ciągu naszego stulecia
młodzi ludzie dojrzewali coraz wcześniej oraz
że są coraz wyżsi.
Dziedziny badawcze psychologii
rozwojowej
Psychologowie rozwojowi interesują się
także odkryciami antropologów, ponieważ
przedstawiciele tej dziedziny nauki
badają, jak przebiega rozwój człowieka w
różnych kręgach kulturowych .
To właśnie antropologowie ustalili, że
dzieci wychowywane w Afryce umieją
samodzielnie chodzić około dwa miesiące
wcześniej niż dzieci europejskie.
Zmiany w sferze fizyczno-
motorycznej
Motoryka obejmuje wszystkie rodzaje
zachowania, które wymagają harmonijnego
współdziałania określonych mięśni, np. przy
chwytaniu, raczkowaniu, chodzeniu czy staniu.
Zmiany te można przypisywać procesom
dojrzewania, środowisku przypisuje się
niewielką tylko rolę.
Procesy dojrzewania podlegają bezpośredniej
kontroli właściwości genetycznych i przebiegają
w dużej mierze niezależnie od ćwiczeń i
doświadczeń.
Zmiany w sferze fizyczno-
motorycznej
Dzieci, które szybciej rozwijają się ruchowo uważane
są za przedwcześnie dojrzałe, a te których motoryka
zostaje w tyle, w porównaniu z rówieśnikami
określane są jako niedojrzałe.
Jeśli rozwój motoryczny miałby być wynikiem
wyłącznie procesów dojrzewania, to dziecko
musiałoby umieć raczkować czy stać także wówczas
gdy nie miało okazji do ćwiczeń.
Weryfikacja tego wniosku nie jest jednak możliwa;
trzeba by było izolować niemowlę od wszelkich
okazji nauczenia się poruszania i obserwować, czy
mimo to rozwija się ruchowo.
Zmiany w sferze fizyczno-
motorycznej
Zachodzące w pierwszym roku życia zmiany
motoryczne są kontrolowane przez geny, ale
niebagatelne znaczenie mają też okazje do ćwiczeń i
bodźce płynące ze środowiska.
Jeśli dzieci nie mają okazji do ćwiczeń, znacznie opóźnia
się ich rozwój motoryczny. Określone warunki mogą
jednak przyśpieszać procesy podstawowe dla rozwoju.
Ostatecznie stopień dojrzałości kości i mięśni określa do
czego zdolne jest dziecko w danym momencie. Na
każdym etapie rozwoju motorycznego wyćwiczone i
nabyte zostają umiejętności, które tworzą warunki do
uporania się z bardziej złożonymi zadaniami.
Więzi społeczno-emocjonalne
we wczesnym dzieciństwie
Wytworzenie w ciągu pierwszych 18 miesięcy życia
społeczno-emocjonalnych więzi z osobami z
bezpośredniego otoczenia jest istotnym
doświadczeniem dla dzieci ze wszystkich kręgów
kulturowych.
Dla noworodka przypuszczalnie nie ma znaczenia, kto
go pielęgnuje i karmi. Przez pierwsze miesiące w
jednakowy sposób reaguje na każdego, kto poświęca
mu czas.
Dziecko, które znajduje się jeszcze
w fazie przed
wytworzeniem więzi
, najprawdopodobniej nie
zareaguje gniewem na człowieka, którego nigdy
wcześniej nie widziało i który weźmie je na ręce.
Więzi społeczno-emocjonalne
we wczesnym dzieciństwie
Zmiana ta nastąpi w trzecim miesiącu, z
początkiem
fazy przygotowawczej do
wytworzenia więzi
. W tym czasie matka (lub
główna osoba opiekująca się dzieckiem) stopniowo
zyskuje pozycję wyjątkową: dziecko będzie się do
niej chętniej uśmiechało i na jej widok będzie
wydawać dźwięki wyrażające radość.
Jeśli dziecko przez pewien czas doświadczało
zainteresowania ze strony danej osoby, to
protestuje gdy musi zostać samo; nie jest to jednak
reakcja na rozłąkę z matką, lecz na rozstanie ze
społecznym partnerem.
Więzi społeczno-emocjonalne
we wczesnym dzieciństwie
Po ukończeniu 6-7 miesięcy rozpoczyna się faza
jednoznacznych więzi, charakteryzująca się
wytworzeniem kontaktów społeczno-
emocjonalnych z określonymi osobami.
Partnerem jest najpierw osoba zajmująca się
dzieckiem, z reguły matka. Wkrótce powstają
różnego rodzaju związki z kolejnymi osobami: z
ojcem, starszym rodzeństwem, dziadkiem,
babcią i opiekunkami.
Gotowość do wytworzenia więzi społeczno-
emocjonalnych uwarunkowana jest biologicznie.
Więzi społeczno-emocjonalne
we wczesnym dzieciństwie
Między matką a dzieckiem najczęściej wytwarza się
więź pewna
, która przejawia się niepokojem i
płaczem z powodu nieobecności matki oraz
ogromną radością z jej powrotu.
Więzi pewne są rezultatem przebiegających w
stopniu zadowalającym kontaktów społecznych
dziecka z matką oraz z innymi osobami z otoczenia.
Dziecko, które wytworzyło więzi pewne wie, że
może polegać na innych i że zachowanie
najbliższych mu osób najczęściej można
przewidzieć.
Więzi społeczno-emocjonalne
we wczesnym dzieciństwie
Rozwinięte na tej podstawie zaufanie pozwala
dziecku ufnie patrzeć na nowe sytuacje.
Natomiast dzieci, u których powstały więzi
niepewne, rzadziej lub częściej muszą
doświadczać, że ich sygnały są mylnie
rozumiane, a może nawet w ogóle nie
odbierane.
Dzieci te mają wrażenia, ze nie zawsze mogą
polegać na innych, lub że lepiej unikać osób z
własnego otoczenia, bo nie da się z nimi
wytworzyć pozytywnej więzi.
Rozwój funkcji poznawczych
Aktywne badanie otoczenia przez dziecko jest
decydującym warunkiem rozwoju poznawczego, nie
tylko w dzieciństwie, ale też w ciągu całego życia.
Poprzez badanie otoczenia dziecko gromadzi
doświadczenia, które pozwalają mu przewidywać
zdarzenia, wywoływać je i zmieniać.
Psychologowie rozwojowi o orientacji
informatycznej wychodzą z założenia, że mózg
wykazuje pewne podobieństwa z komputerem.
Rozwój mózgu człowieka kontrolowany jest przez
geny oraz warunki środowiska.
Rozwój funkcji poznawczych
Mózg najszybciej rozwija się w okresie prenatalnym i
po narodzinach liczba komórek już się nie zwiększa.
Zmiany w mózgu następują w ciągu całego życia.
Człowiek nie potrafiłby przystosować się do swojego
środowiska, gdyby jego mózg nie sprzyjał rozwojowi
funkcji poznawczych.
Odruchy wrodzone nie zastąpią noworodkowi opieki
rodziców. Zdolność przyswajania jest warunkiem
rozwijania przez dzieci strategii kierowania uwagi na
różnorodne bodźce, ich interpretację, gromadzenie i
przywoływanie z pamięci
Rozwój funkcji poznawczych – procesy
uwagi
Najpóźniej w wieku szkolnym dzieci muszą nauczyć
się kierować uwagę przez dłuższy czas na jeden
określony przedmiot.
Zachowanie dzieci 2-3 letnich jest niestabilne:
stosunkowo szybko przerywają rozpoczętą
czynność, by zainteresować się inną. W tym wieku
dzieci bardzo łatwo się rozpraszają; nie są w stanie
zainteresować się na stałe jakąś czynnością.
Dopiero stopniowo uczą się sprawować kontrolę nad
swoją uwagą.
Ponadto dzieci muszą nauczyć się kierować uwagę
na czynniki istotne dla rozwiązania problemu.
Rozwój funkcji poznawczych – procesy
uwagi
Dziecko w wieku przedszkolnym ma bardzo
ograniczone możliwości zwracania uwagi na
istotne detale i nie stosują właściwych strategii.
Jeśli dzieci przedszkolne mają jakiś problem, to
skierowanie uwagi na te szczegóły sytuacji,
które mają znaczenie dla rozwiązania owego
problemu sprawia im trudność.
Dodatkowo dzieci w tym wieku w określonym
momencie zwracają uwagę na niewielką ilość
informacji.
Rozwój funkcji poznawczych –
zapamiętywanie
Zanim informacje zostaną przetworzone i
przekazane do pamięci, muszą być najpierw
zauważone; zdarzenie, które spostrzegliśmy
przelotnie będziemy pamiętać niewyraźnie lub
wcale.
Ponieważ dziecko w wieku przedszkolnym słabo
kontroluje uwagę, to ma niewielką sprawność
zapamiętywania.
Młodsze dzieci nie zauważają wszystkich
szczegółów, które powinny zapamiętać, ponieważ
ich pamięć nie dysponuje jeszcze wystarczającą
pojemnością.
Rozwój funkcji poznawczych –
zapamiętywanie
Dzieci w wieku przedszkolnym prawie nie
korzystają ze strategii pamięciowych.
Strategia
pamięciowa
obejmuje wszelkie zabiegi, którymi
człowiek ułatwia sobie przyswajanie i
zapamiętywanie.
Aby strategię pamięciową stosować bez wysiłku
i automatycznie, należy ją przedtem wyćwiczyć.
Dzieci w wieku przedszkolnym są w stanie
zastosować strategię powtarzania, jeśli zostaną
do tego bezpośrednio zachęcone, ale nie będą
jej stosować spontanicznie.
Rozwój funkcji poznawczych –
zapamiętywanie
Dzieci w wieku przedszkolnym mają skłonność do
przeceniania swoich możliwości zapamiętywania –
nie dostrzegają potrzeby ćwiczeń, które pomogłyby
im w zapamiętywaniu.
Funkcjonowanie pamięci do pewnego momentu
udoskonala się wraz z wiekiem. Starsze dziecko
wytwarza więcej i bardziej skutecznych strategii
przyswajania i zapamiętywania.
Jakość sprawności zapamiętywania zależy od rodzaju
i zakresu dotychczasowych doświadczeń oraz od
strategii gromadzenia i przywoływania zawartości
pamięci.
Zmiany rozwojowe związane z
wiekiem
U ludzi, którzy żyją w jednakowych warunkach (są
członkami tego samego kręgu kulturowego,
społeczeństwa lub warstwy społecznej), przede
wszystkim we wczesnym dzieciństwie, lecz także
w wieku późniejszym zachodzą liczne zmiany
wiążące się ściśle z wiekiem.
W większości przypadków da się przewidzieć, w
którym okresie dzieci zaczną rozpoznawać osoby
ze swojego najbliższego otoczenia, wypowiedzą
pierwsze sensowne słowo, wykonają pierwsze
samodzielne kroki, czy rozpoznają siebie w lustrze.
Zmiany rozwojowe związane z
wiekiem
Można jedynie przypuszczać, dlaczego zmiany
związane zależne od wieku występują częściej w
wieku starszym. Prawdopodobnie stanowią rezultat
programu genetycznego, który wyznacza granice
życia człowieka.
Genetyczne sterowanie rozwojem nie ustaje w
żadnym momencie życia, ale jego wpływ nie zawsze
jest zauważalny. Bardzo wyraźny bywa tylko w
momentach przełomowych (okres dojrzewania,
menopauza).
Wpływu genów nie widać najczęściej dlatego, że tryb
życia poszczególnych jednostek różni się zasadniczo.