• „Nic nie jest dla mnie większą zagadką, 

niż czas i przestrzeń. A jednak nic nie 
jest dla mnie mniejszym problemem niż 
czas i przestrzeń, gdyż nigdy o nich nie 
myślę”

• FILOZOFIA (roboczo): racjonalna, 

teoretyczna  refleksja nad problemami 
o charakterze podstawowym  

FILOZOFIA (definicja 

słownikowa): 

• (1) Nauka zajmująca się rozważaniami na temat 

istoty bytu, źródeł poznania itp.

• (2) Wydział uniwersytetu
• (3) Nauka zajmująca się ogólnymi rozważaniami 

na temat danej dziedziny wiedzy

• (4) Ogólne, zasady, idee leżące u podstaw 

powstania lub funkcjonowania czegoś

• (5) Czyjeś poglądy, przemyślenia i system 

wartości tworzące spójną całość 

•  TU:   głównie w sensie (1) i (3).  

Specyfika filozofii – i jej 

trudności

• Wiadomo, czym się zajmuje geologia, 

fizyka, matematyka, oceanografia, 
psychologia, ekonomia, botanika, genetyka 
etc. 

•  Łatwo podać: przykłady problemów z tych 

dziedzin, pytań, metod badawczych, etc. 

• Filozofia: nie jest jasno określony obszar 

problemowy

• Nie zawsze z góry wiadomo, na czym 

polegają odpowiedzi 

• nauki szczegółowe działają w pewnym 

ustalonym paradygmacie

1.ustalone reguły badań
2.ustalone narzędzia badawcze
3.ustalona klasa dopuszczalnych metod 
4.ustalone podstawowe zasady 

postępowania 

5.do pewnego stopnia jest to działanie 

rutynowe

• FILOZOFIA: 
1.rozpatrujemy idee podstawowe  
2. mamy do dyspozycji mało narzędzi 
3.nie ma ustalonych metod 

badawczych (jak w fizyce lub chemii)

4.wyniki analiz – zazwyczaj 

kwestionowane

5.Więc po co???

DRAMAT ŚLEDZIA

Do jasnych dążąc głębin, nie mógł trafić w 

sedno

Śledź pewien, obdarzony naturą wybredną.
Dokądkolwiek wędrował, zawsze 

nadaremno:

Tu jasno, ale płytko – tam głębia, lecz 

ciemno.

 

(T. Kotarbiński, 1942). 

PYTANIA ROBOCZE:

• jakiego typu działalność jest działalnością 

filozoficzną? 

• Na czym polega analiza filozoficzna 

problemu? 

• 1. Badanie nieempirycznych i 

niematematycznych aspektów rzeczywistości. 

• 2. Poszukiwanie uzasadnień dla żywionych przez 

nas przekonań – na fundamentalnym poziomie.

• 3. Analiza pojęć, jakimi się posługujemy, które 

tworzą nasz obraz rzeczywistości.

PUNKT WYJŚCIA ROZWAŻAŃ 

FILOZOFICZNYCH 

• pytania w naturalny sposób zagadkowe
• czym jest czas?
• czy nasza wiedza jest pewna?
• Czy możemy istnieć poza ciałem?
• Czy mikroświat naprawdę jest taki 

dziwny?

• początek analiz filozoficznych = 

bezpośredni namysł nad tymi 
zagadnieniami

JAK FILOZOFUJEMY: 

• zadając pytania 

– także dotyczące spraw (pozornie oczywistych) 

• argumentując 
• poddając próbom (intelektualnym) idee
• wymyślając możliwe argumenty przeciwko 

nim

– także takie, które są niezgodne z naszym 

potocznym obrazem świata 

• zastanawiając się, jak naprawdę funkcjonują 

nasze pojęcia

PO CO FILOZOFUJEMY: 

• chcemy rozważyć i zrozumieć zwykłe 

idee, którymi się na co dzień 
posługujemy (często bezrefleksyjnie)

• Chcemy odpowiedzieć na pytania 

egzystencjalne

• Poszukujemy wiedzy pewnej

– Lub zrozumieć, dlaczego jej mieć nie 

możemy

• Chcemy zrozumieć, jak działa nauka

Pytania filozoficzne versus 

szczegółowe

• historyk: co się stało wtedy i wtedy? 
• filozof: czym jest czas?
• matematyk: jakie są prawdy 

dotyczące liczb pierwszych? 

• filozof: co to jest liczba?
• fizyk: jak zbudowane są atomy? 
• filozof: jak możemy w ogóle wiedzieć 

cokolwiek o świecie zewnętrznym?

• psycholog: jak opisać naszą 

świadomość? 

• filozof: na jakiej podstawie 

przypisujemy świadomość bytom 
jednego typu, a odmawiamy innym?

• terapeuta: jak pomóc osobie z 

zaburzeniami osobowości?

• filozof: jakie jest kryterium naszej 

tożsamości osobowej?  

PYTANIA FILOZOFICZNE = 

PYTANIA POZORNE?

•  Ich źródłem jest mętność naszego 

języka?  

•  biorą się z niechlujstwa językowego i 

myślowego? 

• PRZYKŁAD MĘTNEJ WYPOWIEDZI:
•  Prawda to asymptota, do której 

hiperbola naszego poznania nieustannie 
dąży, ale osiągnie ją dopiero poprzez 
rozpłynięcie się w transcendencji.

SPORY WERBALNE A SPORY 

FILOZOFICZNE 

• A: Mój organizm wie, czego mu potrzeba i 

sygnalizuje to.

•  B: Jak to „wie”? 
•  A: Wie, kiedy mu potrzeba nowej dawki 

energii – i sygnalizuje to głodem. Wie, kiedy 
wytwarza się nadmiar kwasu mlekowego w 
mięśniach – i sygnalizuje to bólem etc. 

•  B: Twój żołądek i mięśnie mają 

świadomość?

DIALOG 2

• Czy drzewo wydaje dźwięk, gdy nikt nie 

słucha?

• A: Oczywiście tak – można przecież nagrać 

na taśmę. Termin „dźwięk” oznacza 
„zaburzenie ośrodka” (w tym wypadku – 
powietrza).

• B: Oczywiście nie – termin „dźwięk” 

oznacza „wrażenie zmysłowe doznawane 
przez obserwatora”. Jeśli nie ma 
obserwatora, nie ma dźwięku. 

DIALOG 3

• Po co ptaki budują gniazda?
• A: Po to, aby wychowywać w nich potomstwo.
• B: Czy ptaki planują posiadanie potomstwa 

(tak jak ludzie) – i aby zapewnić mu dobre 
warunki, budują gniazda?

•  A: Nie – ptaki nie planują, ale gniazda budują 

właśnie w tym celu.

•  B: Ptaki działają celowo? Stawiają sobie cele i 

je realizują? Obmyślają program działania?

• ...

DIALOG 4

• Dlaczego ona umarła?
• A: Jechała autostradą, w jej samochód 

uderzył inny pojazd i zginęła po uderzeniu 
w betonowy słup.

• B: Ale dlaczego?
• A: Z powodu urazu wielonarządowego.
• B: Wiem jak. Ale dlaczego? Jaki to miało 

sens? 

• ...

PROBLEMATYCZNE POJĘCIA

• Cel
• Sens
• Przyczyna
• Znaczenie 

PRZYKŁADY POJĘĆ, 

PODDAWANYCH ANALIZIE 

FILOZOFICZNEJ: 

• dobro, wiedza, argumentacja, 
• cel, język, teoria naukowa, uzasadnienie 

naukowe, 

• Bóg, dusza, możliwość, konieczność, 
• świadomość, materia, sprawiedliwość, 
• państwo, normy moralne, racjonalność, 
• piękno, sąd estetyczny, 
• identyczność, przedmiot, system pojęć,...

ROZMOWA NA CZACIE 

• Okazuje się, że rozmawialiśmy z programem 

komputerowym. Jak reagujemy?

•  A: Myślałem, że rozmawiam z istotą rozumną, a 

tu bezduszny, bezmyślny mechanizm!

•  B: To ciekawe - nie wiedziałem, że komputery 

już uzyskały tak rozwiniętą świadomość.

•  C: Cóż: program zachowywał się całkiem 

inteligentnie – trzeba przyznać, że posiada 
sporą inteligencję.  Ale przecież chciałem 
rozmawiać z istotą świadomą – a komputer nią 
nie jest!

• A,B,C wyrażają pewne filozoficzne 

przekonania. 

•  Czy można podać argumenty na 

rzecz prawdziwości któregoś ze 
stwierdzeń A,B,C? 

•  Czy można empirycznie przekonać 

się o tym, które ze stwierdzeń A,B,C 
jest prawdziwe?  

• Na czym polega problem? 

–

A: maszyna

–

B: już ma świadomość

–

C: inteligentny, ale bez świadomości

•  Jak mielibyśmy dowiedzieć się, że 

komputer uzyskał świadomość – 
obserwując zachowanie? 

•  Kiedy zachowanie świadczy o posiadaniu 

autonomicznej świadomości, a kiedy nie? 

PROBLEM INNYCH 

UMYSŁÓW 

• Skąd wiemy o tym, co się dzieje w 

umysłach innych stworzeń? 

– obserwujemy tylko ciała: zachowania, 

reakcje etc.

– nie mamy bezpośredniego dostępu do 

przeżyć, uczuć etc. 

• Skąd wiemy, że inni ludzie tak samo 

odczuwają smak, widzą barwy, słyszą 
dźwięki? 

UMYSŁY cd

• Co znaczy:  
• tak samo widzieć barwy? 
• tak samo odczuwać ból? 
• tak samo odczuwać zimno?
• tak samo rozumieć pewne terminy
• mieć takie same wyobrażenia 

dotyczące problemu X

UMYSŁY...

• TO ZNACZY:
• A: mieć takie same reakcje fizjologiczne?
• B: mieć takie same doznania? 
• Czy A implikuje B? 
• Jeśli sądzimy że TAK: to znaczy, że 

doznania są ściśle powiązane ze stanem 
fizjologicznym.

• Jeśli NIE: to jakie w ogóle może być 

kryterium?

UMYSŁY...

• Jakie jest kryterium identyczności 

doznań?

• Reakcje? (krzywienie się, uśmiech?)
• Skąd wiemy, że krzywienie się jest 

związane z takim samym 
doznaniem? 

DLA ODPRĘŻENIA

• Jak stwierdzić, kto z publiczności 

najbardziej lubi czekoladę?

• Jak stwierdzić, czy wszyscy tak samo 

postrzegamy kolor zielony?

• UWAGA: oczywiście nie wystarczy 

pogrupowanie – to nic nie wyjaśnia

• Jak stwierdzić, czy równie silnie się 

nudzimy? 

KROK DALEJ W 

SCEPTYCYZMIE: 

• Być może w ogóle nasze przeżycia 

nie są jakkolwiek podobne? 

• Skąd wiadomo, że gdy inny człowiek 

coś je,  ma przeżycia podobne do 
moich przeżyć smakowych? 

• Może to są zupełnie inne doznania? 

JESZCZE DALEJ

• Skąd wiemy, że w ogóle istnieją inne 

umysły poza naszym? 

• Skąd wiemy, że otaczające nas istoty 

mają psychikę podobną do naszej? 

• Może tylko niektóre? 
• A może oprócz ludzi jeszcze inne? 

PIES

• Skąd wiemy, że (czy?) pies ma 

świadomość?

• Czy reakcja na widok postaci w 

lustrze jest dowodem 
samoświadomości? 

• Czy dowodem jest to, że patrzy ze 

zrozumieniem (i tylko on naprawdę 
nas rozumie?)

KOMPUTER

• Czy moglibyśmy się kiedykolwiek dowiedzieć 

że komputery uzyskały (mają) świadomość? 

• wygrywają w szachy
• projektują silniki samochodowe
• prowadzą skuteczną terapię kryzysową on-

line

• pomagają w inwestowaniu na giełdzie
• piszą piękne wiersze
• komponują piękną muzyką

CEL TYCH ROZWAŻAŃ: 

• uświadomienie sobie, jakie są źródła 

naszych przekonań

• dlaczego mamy takie, a nie inne poglądy?
1.

bo wszyscy tak uważają?

2.

bo nic innego nam nie przyszło do głowy?

3.

bo tak jest przyjemniej?

4.

bo nie mamy czasu się nad tym 
zastanowić? 

5.

bo możemy podać rozsądne argumenty?