19) Pozytywistyczna filozofia nauki i jej główne orientacje
(indukcjonizm i hipotetyzm). Stosunek pozytywistycznej filozofii
nauki do nauk społecznych (humanistyki).
20) Zwrot antypozytywistyczny (antynaturalistyczny) na
przełomie
XIX i XX w. i główne koncepcje odrębnego statusu
metodologicznego nauk społecznych (W. Dilthey, H. Rickert, M.
Weber).
21) Pozytywistyczna a postpozytywistyczna filozofia nauki. Teoria
rewolucji naukowych T. S. Kuhna jako etap przejściowy pomiędzy
pozytywistyczną a postpozytywistyczną filozofią nauki.
Postpozytywistyczna filozofia nauki i jej stosunek do nauk
społecznych.
Wstęp do Kulturoznawstwa
19-21
Indukcjonizm jako jedna z filozofii
nauki
• W filozofii (metodologii) nauki wyróżnia się kilka ogólnych
orientacji teoretycznych. Najstarszą i najczęściej spotykaną z nich
jest indu-kcjonizm.
• Indukcjonizm to ogólna orientacja dominująca w nauce od XVII do
XX w. Wedle indukcjonistów nauka opiera się na zbieraniu
możliwie największej ilości faktów (obserwacji) a następnie ich
uogólnianiu w teorie (od szczegółu do ogółu). Główną słabością
indukcjonizmu jest przekonanie o ateoretyczności (naoczności)
faktów.
• W okresie XVII-XVIII w. indukcjonizm był filozofią przyjmowaną w
nauce implicite i dopiero w XIX w. został skodyfikowany pod
posta-cią pozytywizmu. Za głównych filozofów pozytywistycznych
uznaje się natomiast Auguste Comte’a (Kurs filozofii pozytywnej)
oraz Johna Stuarta Milla (System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej).
Filozo-fowie ci wyartykułowali i ujęli w spójny system filozoficzny
przeko-nania które dotychczas towarzyszyły i motywowały
naukowców implicite. Za indukcjonistów można zatem uznać
wszystkich wielkich uczonych działających od XVII do XIX w. (jak F.
Bacon, Galileusz, I. Newton), jako że ich poglądy na metodę
naukową były zasadniczo zbieżne z poglądami pozytywistów w
XIX w.
• Sama nazwa indukcjonizm pojawiła się natomiast dopiero w XX w.
Jej twórcą był filozof Karl Rajmund Popper, który odróżnił w ten
sposób indukcjonizm od stworzonego przez siebie hipotetyzmu
(albo antyindukcjonizmu), następnej ogólnej orientacji
teoretycznej w filozofii nauki.
Auguste Comte
(1798-1855)
John Stuart Mill
(1806-1873)
Indukcjonizm
prawa i teorie naukowe
fakty uzyskane wyjaśnienia
dzięki obserwacji i przewidywania
• Praca naukowa wg indukcjonistów przebiega – mówiąc potocznie – „od szczegółu do
ogółu” tzn. najpierw obserwuje się przedmiot badań i/albo przeprowadza eksperymenty.
• Powtarzające się wyniki obserwacji i doświadczeń pozwalają na sformułowanie praw i
teorii opartych na schematach typu „wszystkie x są y” albo „jeśli x to y”.
• Prawa i teorie naukowe z kolei powinny służyć do praktycznych przewidywań i wyjaśnień
zjawisk zachodzących w obserwowalnej rzeczywistości na zasadzie „pojawiło się
zjawisko x ponieważ zawsze gdy zajdzie y, to po określonym czasie zachodzi x”.
• Proces zbierania szczegółowych danych nazywa się indukcją, natomiast proces
dochodze-nia do pewnych twierdzeń (wniosków) na podstawie innych twierdzeń
(przesłanek) nazywa się dedukcją. Wg indukcjonistów w postępowaniu badawczym
najpierw mamy do czynienia z indukcją (zbieranie i uogólnianie danych pochodzących z
obserwacji i doświadczeń) a następnie z dedukcją (wyprowadzanie przewidywań i
formułowanie wyjaśnień na podstawie twierdzeń uzyskanych z uogólnień indukcyjnych).
Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne niezupełne i
zupełne
• Wnioskowanie indukcyjne (indukcja) dzieli się na kilka odmian. Podstawową
formą indukcji jest wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne niezupełne.
• W każdym rodzaju wnioskowania indukcyjnego obowiązuje zasada: im więcej
przesłanek, tym lepiej.
• We wnioskowaniu indukcyjnym, na podstawie zdań obserwacyjnych (tj. zdań ze
stałymi indywiduowymi) dochodzi się do uznania pewnych zdań ogólnych (z
duży-mi lub małymi kwantyfikatorami i zmiennymi indywiduowymi) za
prawdziwe (lub prawdopodobne). Dlatego mówi się także, że wnioskowanie to
przebiega od „szczegółu do ogółu”.
• Zdania obserwacyjne będące przesłankami wymienia się (wylicza – dlatego
enumeracja) ale jeśli nie poda się wszystkich zdań obserwacyjnych opisujących
daną klasę faktów, wówczas jest to enumeracja (wyliczenie) niezupełne.
• Jeśli we wnioskowaniu poda się wszystkie zdania obserwacyjne opisujące daną
klasę faktów, wówczas mamy do czynienia z wnioskowaniem indukcyjnym
enumeracyjnym zupełnym i jest to wnioskowanie dedukcyjne.
• Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne niezupełne jest niededukcyjne
ponieważ nigdy nie ma pewności czy nie znajdzie się jakiś przypadek który
obali regułę stwierdzaną przez wniosek.
• Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne zupełne jest dedukcyjne, ponieważ
zostały wymienione (opisane) wszystkie wchodzące w grę fakty, i dlatego nic
już nie może obalić reguły stwierdzonej przez wniosek (oczywiście, przy
założeniu że dana enumeracja jest faktycznie zupełna i że wszystkie przesłanki
są zdaniami prawdziwymi).
Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne
niezupełne i zupełne
• Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne niezupełne i zupełne
przebiega według schematu:
P(a
1
) Q(a
1
)
sum jest rybą i pływa w wodzie
P(a
2
) Q(a
2
)
karp jest rybą i pływa w wodzie
P(a
3
) Q(a
3
)
śledź jest rybą i pływa w wodzie
..................... ………………………………
P(a
n
) Q(a
n
)
latimeria jest rybą i pływa w wodzie
/\
x
[P(
x
) → Q(
x
)]
każda ryba pływa w wodzie
Każda przesłanka to koniunkcja, której pierwszym czynnikiem jest tzw. przesłanka
klasyfikacyjna, drugim – tzw. przesłanka kwalifikacyjna.
a
1
,
a
2
,
a
3
– numeracja kolejnych stałych indywiduowaych wymienianych w
przesłankach
………. miejsce na inne przesłanki, upuszczone w danym przykładzie
n – liczba całkowita równa liczbie przesłanek w danym wnioskowaniu.
Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne niezupełne -
ilustracja
• Przykład wnioskowania indukcyjne enumeracyjnego niezupełnego:
1)
dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadło na ziemię jabłko o ciężarze
(dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
2) dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadła na ziemię gruszka o ciężarze
(dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
3) dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadła na ziemię stalowa kulka o ciężarze
(dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
4) dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadła na ziemię cynowa łyżka o ciężarze
(dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
5) dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadł na ziemię żelazny pogrzebacz o
ciężarze (dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
6) dnia (dokładny opis) w miejscu (dokładny opis) spadł na ziemię drewniany kubeł o ciężarze
(dokładne dane) z szybkością (dokładne dane) z wysokości (dokładne dane).
Wniosek: każde dwa ciała (w tym także Ziemia) przyciągają się z siłą wprost proporcjonalną
do ich ciężaru (masy) i z siłą odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości pomiędzy
nimi
Wnioskowanie indukcyjne enumeracyjne zupełne -
ilustracja
•
Przykład wnioskowania indukcyjne enumeracyjnego zupełnego:
1) Franek jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
2) Marek jest moim kolegą z roku (jednym z ośmiu) i bardzo się postarzał (studia
skończyliśmy 30 lat temu)
3) Zdzisiek jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
4) Wacek jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
5) Konrad jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
6) Ludwik jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
7) Zenek jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
8) Edek jest moim dobrym kolegą (jednym z ośmiu) z roku i bardzo się postarzał
(studia skończyliśmy 30 lat temu)
.
Wniosek: Wszyscy moi dobrzy koledzy z jednego roku studiów bardzo się postarzeli.
Hipotetyzm jako jedna z filozofii
nauki
• Hipotetyzm (antyindukcjonizm) powstał w XX w. a jego twórcą
jest Karl R. Popper. Uważał on, że w nauce formułuje się najpierw
teorie (hipotezy) a następnie się je falsyfikuje na podstawie
obserwacji (do-świadczeń). Im bardziej precyzyjnie sformułowana
hipoteza (teoria) tym lepiej, ponieważ tym łatwiej ją sfalsyfikować
(obalić) lub skorro-borować (potwierdzić). Żadne prawo ani teoria
nie mogą być przyjęte ostatecznie jako prawdziwe, tylko jako
hipotezy które przyjęto ponie-waż nie zostały dotychczas
sfalsyfikowane (ale może to w każdej chwili nastąpić).
• Słabością hipotetyzmu także jest przekonanie o ateoretyczności
(na-oczności) faktów mających potwierdzać lub falsyfikować
wysuwane przez naukowców hipotezy. Jeśli bowiem przyjmiemy
że nie ma „czystych” faktów, to wówczas nie można być pewnym
żadnej falsy-fikacji (można podać przykład falsyfikacji teorii
Kopernika w XVI w.).
• Postępowanie badawcze w nauce wg hipotetyzmu można zatem
scharakteryzować słowami „od ogółu do szczegółu”, tzn. najpierw
formułujemy jakąś teorię albo twierdzenie, a potem szukamy jej
potwierdzenia (lub zaprzeczenia) w doświadczeniu.
• Ku hipotetyzmowi skłaniał się prawdopodobnie również jeden z
naj-wybitniejszych uczonych wszechczasów, Albert Einstein,
chociaż nigdy nie sformułował tych poglądów wprost.
Albert Einstein
(1879-1955)
Karl Rajmund
Popper (1902-1994)
Indukcjonizm i hipotetyzm a nauki społeczne
• Pomimo dzielących je różnic, indukcjonizm i hipotetyzm uważane są za orientacje
scjenty-styczne, tzn. poglądy w myśl których nauka jest najdoskonalszą (albo wręcz
doskonałą) formą ludzkiego poznania i wiedzy.
• Indukcjonizm i hipotetyzm podzielają również ten sam pogląd na status metodologiczny
(tzn. czym w ogóle są i czym powinny się zajmować) nauk społecznych. Nauki społeczne
podle-gają tym samym ogólnym regułom i prawom nauki przyrodnicze, tzn. powinny
dążyć do for-mułowania ścisłych teorii naukowych w oparciu o empirię. Tutaj jednak
pojawiał się problem, ponieważ od XVIII w. nauki społeczne zawsze okazywały się mniej
rozwinięte (w sensie precyzji i ilości formułowanych teorii) od nauk przyrodniczych.
Indukcjoniści (pozytywiści) i hipotetyści uważali, że wynika to z mało konsekwentnego
zastosowania sprawdzonych w przyrodoznawstwie metod badawczych. Dlatego w XIX i
XX w. formułowano liczne programy metodologiczne mające zniwelować ten dystans
(najbardziej znane przykłady to neopozytywiści Otto von Neurath i George Lundberg w
latach 30 XX w.).
• Takie poglądy określa się w filozofii (metodologii) nauki również naturalizmem który
dzieli się jeszcze na metodologiczny i ontologiczny (albo przedmiotowy).
naturalizm metodologiczny jest to pogląd głoszący identyczność metod i procedur
badaw-czych w naukach przyrodniczych i społecznych;
naturalizm ontologiczny jest to pogląd głoszący identyczność przedmiotu badań w
nau-kach przyrodniczych i społecznych (to znaczy np. że kultura wynika w całości z
natury).
• Naturalizm metodologiczny implikuje z reguły naturalizm ontologiczny i na odwrót, tzn.
jeśli ktoś podziela poglądy naturalizmu metodologicznego, to z reguły podziela również
poglądy naturalizmu ontologicznego i na odwrót ale nie zawsze tak jest. Np. K.R. Popper,
twórca falsyfikacjonizmu, skłaniał się ku naturalizmowi metodologicznemu, ale już nie ku
naturaliz-mowi przedmiotowemu.
Koncepcja paradygmatów T. S. Kuhna
• Do rewolucji w nauce dochodzi gdy nagromadzi się duża ilość anomalii – faktów których
nie można wyjaśnić w świetle obowiązującej teorii naukowej. Gdy anomalii jest już dużo,
zaczy-na się poszukiwanie nowej teorii (tzn. nowego paradygmatu). Nowa teoria musi
wyjaśniać to co wyjaśniała poprzednia teoria i ponadto wyjaśnić przynajmniej część
anomalii. Po ustano-wieniu nowego paradygmatu historia się powtarza: pojawiają się
nowe anomalie i po pew-nym czasie dochodzi do następnej rewolucji i ustanowienia
nowego paradygmatu.
• Klasyczną rewolucją naukową jest pojawienie się heliocentrycznej teorii astronomicznej
Kopernika z XVI w.: obaliła poprzednią, geocentryczną teorię Ptolemeusza i była w stanie
wyjaśnić większość jej anomalii (w tym wypadku zakłóceń w ruchach planet i słońca).
• Kolejne paradygmaty są ze sobą niewspółmierne logicznie, tzn. teorie te i ich pojęcia nie
wynikają z siebie nawzajem, nawet jeśli są to te same pojęcia w sensie fonetycznym (np.
czas i przestrzeń w teorii Newtona są absolutne, natomiast w teorii Einsteina są
względne, zależne od materii).
• Zmiana paradygmatu oznacza zatem radykalną zmianę sposobu widzenia świata.
• Koncepcja paradygmatów T.S. Kuhna powstała w latach 50 i
60 XX w. Najsłynniejsze dzieło T. S. Kuhna to Struktura rewo-
lucji naukowych z 1962 r. Koncepcja ta odrzuca
ateoretyczność wszelkich obserwacji (doświadczeń)
naukowych. Wszelkie badania naukowe przeprowadzane są
w ramach paradygma-tów, które zmieniane są w trakcie
rewolucji naukowych.
• W historii nauki można wyróżnić następujące sekwencje:
faza przedparadygmatyczna – rewolucja naukowa –
paradygmat – rewolucja naukowa – paradygmat - itd.
• Faza przedparadygmatyczna jest początek nauki, gdy teorie
naukowe są tylko usystematyzowanymi poglądami z zakresu
wiedzy potocznej.
Thomas Samuel Kuhn
(1922-1996)
Status metodologiczny nauk o kulturze
w koncepcji rewolucji naukowych T. S. Kuhna
• Filozofia nauki T. S. Kuhna wywołała w latach 60 i 70 XX w. ogromną dyskusję nad
nauką. Wśród wielu interpretacji tej teorii pojawiła się m.in. myśl że nauki
społeczne ciągle jeszcze znajdują się na przedparadygmatycznym stopniu rozwoju,
tzn. są tylko usystematyzowaną formą wiedzy potocznej. Dlatego w naukach
społecznych ciągle nie można sformułować jednej, obowiązującej (przynajmniej w
ramach jednej dyscypliny) teorii.
• Taka interpretacja sugerowałaby, że w ramach koncepcji paradygmatów nie widzi
się jakiś poważniejszych różnic metodologicznych pomiędzy naukami
przyrodniczymi i społecznymi, a więc że w zasadzie nauki społeczne podlegają tym
samym regułom funkcjonowania i roz-woju co nauki przyrodnicze. Pogląd taki
należałoby zaklasyfikować jako naturalizm meto-dologiczny.
• Trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, czy w przypadku koncepcji nauki T. S.
Kuhna na-turalizm metodologiczny implikuje również naturalizm ontologiczny.
Koncepcja ta nie mieści się albowiem w dotychczasowych ramach pozytywistycznej
filozofii nauki, lecz zapoczątko-wuje nowy rodzaj filozofii – postpozytywistyczną
filozofię nauki. Natomiast w ramach postpozytywistycznej filozofii nauki pytanie o
ontologię staje się pytaniem wewnętrznym, tzn. wszelkie ontologie są relatywne
względem jakiegoś kulturowego (społeczno-historycznego) układu odniesienia.
Zwrot antypozytywistyczny (antynaturalistyczny) na przełomie XIX
i XX w.
• Pod koniec XIX w. w filozofii i humanistyce niemieckiej pojawiło się szereg koncepcji
głoszących zasadniczą odmienność metodologiczną nauk o kulturze od nauk o
przyrodzie.
• Pojawienie się tych koncepcji określa się mianem zwrotu antypozytywistycznego
albo antynaturalistycznego, niekiedy z dodaniem szerszego objaśnienia „w
humanistyce (filozofii) niemieckiej przełomu XIX i XX w.”
• Za głównych przedstawicieli tego zwrotu uważa się Wilhelma Diltheya, Wilhelma
Windel-banda, Heinricha Rickerta i Maxa Webera.
• Antynaturaliści niemieccy twierdzili, że przedmiot i (w związku z tym) metody nauk o
kultu-rze są zasadniczo odmienne od nauk przyrodniczych.
• Odmienność metodologiczna nie świadczyła jednak – wedle niemieckich
antynaturalistów - o jakimś gorszym statusie nauk o kulturze. Nauki te są zdolne do
osiągania takich samych rezultatów poznawczych (obiektywna prawda o kulturze) co
nauki przyrodnicze, tylko że metody tego poznania są odmienne.
• Każdy z czołowych antynaturalistów niemieckich stworzył własną koncepcję
metodologicz-nej odrębności nauk o kulturze od nauk przyrodniczych. Antynaturaliści
niemieccy podkre-ślali również zasadniczą odrębność nauk przyrodniczych i
społecznych. Z tych czasów pochodzi słynne rozróżnienie na Naturwissenschaften
oraz Geisteswissenschaften (później Kulturwissenschaften) tzn. nauki
przyrodnicze i nauki o duchu (nauki o kulturze). Wg antynaturalistów, nauki
przyrodnicze miały być naukami nomologicznymi (tzn. formu-łującymi prawa, od
greckiego nomos – prawo) natomiast nauki społeczne idiograficznymi (tzn.
formułującymi niepowtarzalne opisy, od greckich idios – pojedynczy, niepowtarzalny, i
graphos – pisemny).
Koncepcje metodologiczne
czołowych antynaturalistów
niemieckich:
Wilhelm Dilthey (1833-1911)
• W. Dilthey uważał, że w naukach o kulturze
główną procedurą poznawczą jest rozumienie
(Verstehen) a w przyrodniczych wyjaśnianie
(Erklären).
• Rozumienie mogło być wyższe lub niższe
(elementarne). Rozumienie wyższe dotyczyło
przede wszystkim poznania ducha
subiektywnego (pojedyncza osoba) a
rozumienie niższe ducha obiektywnego
(kultura, świadomość zbiorowa).
• Rozumienie wyższe osiągane jest dzięki wielu
aktom rozumienia niższego i procedurze
wczucia czy empatii (Nacherleben) mającego
odtworzyć przeżycia i motywy danej osoby (np.
artysty który stworzył dane dzieło sztuki).
• Rozumienie niższe jest dane dzięki partycypacji
we wspólnej kulturze i ma ono charakter
intuicyjny.
• Koncepcja Diltheya nazywana jest
antynaturalistycznym intuicjonizmem
irracjonalnym.
• Wilhelm Dilthey (1833-1911)
• Fotografia z Atelier Dührkopp
Berlin, ok. 1910
Koncepcje metodologiczne
czołowych antynaturalistów niemieckich:
Heinrich Rickert (1863-1936)
•
Wilhelm Windelband wprowadził w 1894 r. rozróżnienie pomiędzy
nauka-mi nomologicznymi (przyrodniczymi) a idiograficznymi
(humanistyczny-mi).
•
Idee Windelbanda rozwijał jego uczeń, Heinrich Rickert.
•
H. Rickert wprowadził dwa kryteria rozróżniania nauk: 1)
formalne, z uwagi na stosowane metody, i 2) materialne, z uwagi
na przedmiot badań.
1) Kryterium formalne pozwala wyróżnić dwie grupy nauk: 1)
tworzące pojęcia ogólne (gatunkowe) i ten sposób dominuje w
naukach przyrod-niczych, oraz 2) tworzące pojęcia o „szczególnej
i indywidualnej treści”; ten sposób dominuje w „naukach
historycznych”. W drugim przy-padku pojęcia są „odniesione do
wartości”, które są zmienne i zindywi-dualizowane w odniesieniu do
osób, społeczeństw i epok historycznych.
2) Kryterium materialne dokonuje natomiast rozróżnienia pomiędzy
naukami o przyrodzie (Naturwissenschaften) i naukami o
kulturze (Kulturwissenschaften).
•
Wedle Rickerta istnieją dwa rodzaje wartości: 1) obowiązujące w
danym społeczeństwie (i te są obiektem badań nauk społecznych) tj.
subiektyw-ne, oraz 2) transcendentalne, obiektywne.
•
Dzięki odniesieniu wartości obowiązujących w danym społeczeństwie
do wartości transcendentalnych, uzyskują one uniwersalne
znaczenie – tak właśnie miało być z wartością poznania w naukach o
kulturze i dzięki te-mu odniesieniu wyniki badawcze w naukach
społecznych, mimo odmien-nych metod od nauk przyrodniczych,
także miały osiągnąć prawdę o swoim przedmiocie badań.
Heinrich Rickert
(1863-1936)
Wilhelm
Windelband (1848-
1915)
Koncepcje metodologiczne czołowych antynaturalistów
niemieckich:
Max Weber (1864-1920)
• Wedle Maxa Webera różnica pomiędzy naukami
przyrodni-czymi a humanistycznymi polega na
stosowaniu innego rodzaju pojęć.
• W naukach przyrodniczych stosuje się pojęcia
gatunkowe, pozwalające uchwycić fenomeny
przyrodnicze i opisać je w kategoriach uniwersalnych,
powszechnie obowiązujących praw (pod tym względem
koncepcja Webera jest podobna do poglądów Heinricha
Rickerta).
• W naukach o kulturze stosuje się pojęcia typowo-
idealne. Rzeczywistość empiryczna nauk o kulturze jest
rozmyta i badacz musi ją uporządkować wprowadzając
do jej opisu tzw. typy idealne, które nie są wiernym
odbiciem rzeczywistości empirycznej, tylko wzorcami
przez które można tę rzeczywistość opisać.
• Pojęcia typowo-idealne w zamierzeniu Webera nie miały
charakteru wartościującego, tylko opisowy.
• Poglądy Webera z tego powodu zostały określone
antynatu-ralistycznym instrumentalizmem
metodologicznym, ponieważ wg niego różnice między
naukami przyrodniczymi i społecznymi polegają na
odmiennych metodach.
Max Weber
(1864-1920)
Document Outline