Życie i poglądy 

Heraklita z Efezu

Życie

• Heraklit był filozofem greckim, 

mieszkającym w Efezie. Miasto to 
było nie tylko targowiskiem 
ówczesnego świata, lecz również 
miejscem spotkania oraz terenem 
konfrontacji różnorodnych kultur i 
religii. Lata dojrzałości Heraklita 
przypadają na VI i V w. p.n.e. 

Filozof „ciemny”

• ciężko jest go zrozumieć potomnym, „ mówi 

zagadkami” – styl przenośny, eliptyczny;

• Sokrates o dziele Heraklita: „To co zrozumiałem, 

jest znakomite, a sądzę, że jest takie również i 

to, czego nie zrozumiałem, lecz do zgłębienia 

tego potrzebny jest nurek delijski”.

• Heraklit o swoim dziele: „Nie śpiesz się zbytnio, 

gdy czytasz księgi Heraklita z Efezu. Droga to 

bowiem trudna. Ciemność ją zalega i mrok nie 

rozjaśniony światłem. Jeśli jednak 

wtajemniczony cię poprowadzi, wówczas stanie 

się jaśniejsza od słońca”.

Dzieło 

Składało się z trzech traktatów: 

kosmologicznego, politycznego i 
teologicznego;

W porównaniu z filozofami natury 

rozszerzył zakres badań;

Zachowało się przeszło 130 fragmentów;
Podłożem jego teorii było nie tylko 

obserwowanie świata zewnętrznego, lecz 
także introspekcja.

Filozof płaczący

• Heraklit był sympatykiem arystokracji 

rodowej i nienawidził zmaterializowanego 
plebsu. Rozumiał jednak fakt, iż 
rzeczywistość rozmija się z jego 
sympatiami, a formy ustrojowe, które 
były mu tak bliskie, skazane są               
na nieuniknioną zagładę. Stąd płynął        
     ów emocjonalny odcień pism 
Heraklita, który zyskał mu ww. 
przydomek. 

Nauka o ogniu

• Arche – ogień,  (wieczny, nieskończony, nieograniczony, nie 

powstaje ani nie ginie).

• Dlaczego ogień? 
• Produkty ognia (światło i ciepło) stanowią konieczny 

warunek wszelkiego życia, a zmiany temperatury są główną 
przyczyną zmian zachodzących       w naturze.

• Ogień jako proces – gęstniejąc spływa z górnych regionów 

świata, zamienia się w powietrze, ono zaś przekształca się 
w wodę, która z kolei przemienia się w przeciwieństwo 
ognia – ziemię. Ziemia wydziela wyziewy i przemienia się w 
wodę, ta z kolei przybiera postać  wilgotnych,                    a 
następnie suchych i świecących chmur, aby w ten sposób 
powrócić        do górnych regionów ognia i z nim się 
połączyć.

• Heraklit: „Wszechświata nie stworzył żaden Bóg”.

Panta rei – teoria 

zmienności

• Świat jest układem płynnym, niejasnym     

        i dynamicznym, istniejącym w czasie 
– jest procesem.

• Coś najpierw musi powstać, by potem 

ulec przemianie a na końcu zginąć.

• Obrazem rzeczywistości jest rzeka – 

wszystko płynie, nic nie pozostaje w 
niezmiennej postaci.

• Heraklit: „Nie można wejść dwa razy do 

jednej i tej samej rzeki”.

Przeciwieństwa przyczyną 

zmienności wg Heraklita

• Rzeczywistość zawiera w sobie wewnętrzne napięcia, 

które są źródłem ruchu. Pokój i wojna nie następują 
po sobie, lecz istnieją we wzajemnym sprzężeniu.

• Wojna jest siłą rządzącą i twórczą jest „ojcem 

wszystkiego        i królem wszystkiego – wszystko 
powstaje  ze sporu” (odniesienie się do tytułu 
nadanego Zeusowi – bogowie nie są siłą napędową 
świata).

• Przeciwieństwa są w stanie konfliktu, lecz nie są 

oddzielone   w żaden sposób, lecz przenikają się 
wzajemnie stąd może nastąpić zamiana miejsc: 
miłość okazuje się nienawiścią, ofiara – katem.

Logos

• Jedna z naczelnych teorii Heraklita mająca wiele 

znaczeń.

• Logos – przenika całą rzeczywistość i wyznacza jej 

bieg.

• logos jest czymś, co możemy słyszeć (jest to 

znaczenie najbardziej rozpowszechnione), jest 
czynnikiem kierującym wszystkimi zdarzeniami 
zachodzącymi we wszechświecie, czymś 
w rodzaju powszechnego prawa bytu: 
powstawania i rozwoju.

• Logos i jego materialne ucieleśnienie (ognisty 

rozum, który rządzi i wszystko przenika – 
osiągnięcie mądrości).

• Siła boska jest siłą fizyczną (narządy zmysłów i 

czynności oddychania).

Podsumowanie

• Heraklit z Efezu był filozofem greckim. 

Zyskał przydomek filozofa ciemnego i 
płaczącego. 

• Arche – ogień.
• Teoria zmienności (panta rei). Jedyną 

rzeczą stałą jest zmienność.

• Teoria logos, który przenika 

rzeczywistość         i wyznacza jej bieg.

Bibliografia

• Władysław Tatarkiewicz, Historia 

Filozofii tom 1 filozofia starożytna i 
średniowiecza, PWN Warszawa 1999, 

• Adam Sikora, Spotkania z filozofią, 

WSiP, Warszawa 1995

• http://www.wiw.pl/filozofia/filozofowie

/heraklit_010.asp